ادب هفتم: تلاوت از روي قرآن

ادب هفتم: تلاوت از روي قرآن

يكي از دستورهايي كه پيشوايان ما در باب تلاوت قرآن داده‎اند خواندن قرآن از روي مصحف است و روي اين مسأله تأكيد فراواني كرده‎اند. چه بسا علت اين تأكيد، بهره‎ گرفتن از «نورانيّت» قرآن است، تا مسلمانان از قرآن بهرة بيشتري ببرند و نورانيّت قرآن در آنان اثر گذارد.
قرآن، كتابِ «نور»
خداوند بزرگ در جاهاي مختلف قرآن، كتاب خود را «نور» معرفي مي‎كند. از جمله مي‎فرمايد:
يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً.[1] اي مردم! براي هدايت شما از جانب خدا برهاني محكم آمد و نوري تابان (قرآن) به سوي شما فرستاديم.
فَ‏آمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِي أَنْزَلْنا.[2] پس به خدا ايمان آوريد و به رسول او ونوري (قرآن) كه فرو فرستاديم.
نه تنها قرآن ـ كه آخرين كتاب آسماني است ـ نور است بلكه ساير كتب آسماني نيز نور است.
قرآن؛ تورات و انجيل را هم نور معرّفي كرده است.[3] زيرا اين كتابها برنامة زندگي سعادتمندانة دنيا و آخرت انسانها بوده است. و هر چه انسانها به قوانين كتب آسماني بيشتر عمل كنند سعادت و كاميابي آنها در دنيا و آخرت افزونتر مي‎شود.
نگاه به قرآن عبادت است
با توجّه به مقدمه‎اي كه بيان شد اگر كسي بپرسد؛ قرآن را بهتر است از روي مصحف يا از حفظ بخوانيم، پاسخ مي‎دهيم؛ اتفاقاً شخصي به نام «اسحاق بن عمّار» همين پرسش را از امام صادق ـ عليه السّلام ـ مي‎كند.
جريان اين پرسش و پاسخ به اين شرح است:
به امام ـ عليه السّلام ـ عرض كردم: فدايت شوم من قرآن را از حفظ دارم، بهتر است آن را از حفظ بخوانم يا از روي مصحف؟ امام ـ عليه السّلام ـ فرمود: آن را بخوان و در مصحف نظر كن؛ زيرا آن بهتر است. آيا نمي‎داني نگاه در مصحف كردن عبادت است؟[4] در توضيح كلام امام بايد گفت؛ قرائت قرآن و نگاه كردن به قرآن دو عبادت جداگانه است. به عبارت ديگر كسي كه قرآن را از حفظ مي‎خواند بدون اينكه به آن نگاه كند يك عبادت كرده است و پاداش آن نزد خدا محفوظ است. امّا اگر قرآن را از روي آن بخواند عبادت ديگري به نام «نگاه به مصحف» انجام داده است. ابوذر از پيامبر بزرگوار اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ نقل مي‎كند كه فرمود:
«النَّظَرُ فِي الْمُصْحَفِ يَعْنِي صَحِيفَةُ الْقُرْآنِ عِبَادَةٌ».[5] نگاه كردن در مصحف، يعني صفحة قرآن عبادت است.
با دقّت در مضمون اين حديث شريف نتيجه مي‎گيريم كه قرآن درياي بيكراني است كه همة انسانها مي‎توانند از آن بهره گيرند، از انسانهاي كاملي چون پيامبر اسلام و امامان معصوم ـ عليهم السّلام ـ تا افراد كم سواد و احياناً بي‎سواد. قرآن سفرة باز و مائدة آسماني است. هر كس به اندازة استعداد خود از آن سود مي‎برد.
بنابراين برادران و خواهراني كه احياناً سواد هم نداشته باشند مي‎توانند با طهارت و وضو قرآن را باز كنند به خطوط آن نگاه كنند و خداوند براي آنها پاداش عبادت را ثبت مي‎نمايد.
تذكّر مهمّ: البته عزيزان قرآن‎پژوهي كه در مرحلة حفظ قرآن هستند براي نگهداري آيات در حافظة خود مجبورند قرآن را از حفظ بخوانند و مسأله صورت ديگري پيدا مي‎كند. امّا همين دوستان در صورتي كه قصد تمرين حفظ قرآن ندارند سزاوار است از روي مصحف، قرآن تلاوت كنند.
اثرات تلاوت از روي مصحف
1. بهره و عبادت چشم: هر يك از اعضاي بدن هنگام عبادت داراي بهره‎هايي است؛ مثلاً در وضو دستها، صورت و روي پاها بهره‎اي از وضو دارند و در صدقه، دستي كه آن را مي‎دهد پاداش دارد. يكي از بهره‎هاي مهم چشم از عبادت، نگاه به قرآن كريم است و ما با نگاه به قرآن سهم چشم را از اين عبادت، به آن بخشيده‎ايم.
رسول بزرگوار اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ در اين زمينه فرمود:
«اُعْطُوا اَعْيُنَكُمْ حَظَّها مِنَ الْعِبادَةِ، قالُوا: وَ ما حَظُّها مِنَ الْعِبادَةِ يا رَسُولَ اللهَ؟
قالَ: النَّظَرُ فِي الْمُصْحَفِ وَ التَّفَكُّرُ فيهِ وَ الْاِعْتِبارُ عِنْدَ عَجائِبِهِ».[6] بهرة چشمانتان را از عبادت بدهيد. گفتند: اي رسول خدا بهرة چشمان از عبادت چيست؟ فرمود: نگاه كردن در مصحف و تفكّر در آن و عبرت گرفتن از عجايب آن است.
2. رعايت حقّ مصحف: قرآن‎هايي كه در منازل، مساجد و اماكن متبرّك وجود دارد هر كدام حقّي به گردن مسلمانان دارد. اداي حقوق آنها، باز كردن، نگاه كردن و قرائت آنهاست. در همة خانه‎ها معمولاً يك جلد قرآن موجود است. عده‎اي از خانمهاي خانه‎دار سليقه به خرج مي‎دهند و آن را در جايگاه‎هاي پارچه‎اي زيبا و تميز قرار مي‎دهند و در جاي بلندي از خانه‎ مي‎گذارند و اين كار پسنديده‎اي است. امّا اين كار اداي حق قرآن نيست، بلكه رعايت حق قرآن به قرائت آن است.
در بعضي از خانه‎هاي قرآن‎ها متعدّد با خطها و در قطعهاي متفاوت وجود دارد. توصية ما اين است كه اهل اين خانه‎ها برنامه‎اي تنظيم كنند تا هنگام خواندن قرآن از همة آنها استفاده شود تا شامل آنهايي نشوند كه قرآن از آنان به پيشگاه خداوند شكايت برده است.
امام صادق ـ عليه السّلام ـ مي‎فرمايد: سه چيز در پيشگاه خداوند از سه گروه شكايت مي‎كند:
«مَسْجِدٌ خَرابٌ لا يُصَلّي فيهِ اَهْلُهُ وَ عالِمٌ بَيْنَ جُهّالٍ وَ مُصْحَفٌ مُعَلَّقٌ قَدْ وَقَعً عَلَيْهِ الْغُبارُ لا يُقْرَأُ فيهِ».[7] مسجدي كه همسايگانش در آن نماز نخوانند، و عالمي كه بين ناآگاهان باشد (و از علم او استفاده نكنند)، و قرآني كه غبار گرفته و خوانده نشود.
3. تخفيف گناه والدين: كسي كه قرآن را از روي مصحف بخواند علاوه بر اين كه چشمانش را از نور قران بهره‎مند مي‎نمايد سبب تخفيف گناه پدر و مادرش مي‎شود. امام ششم ـ عليه السّلام ـ فرموده است:
«مَنْ قَرَأ الْقُرْآنَ مِنَ الْمُصْحَفِ مَتَّعَهُ اللهُ بِبَصَرِهِ وَ خَفَّفَ عَنْ والِدَيْهِ وَ اِنْ كانا كافِرينَ».[8] كسي كه قرآن را از روي مصحف بخواند خدا ديدگان او را بهره‎مند مي‎سازد و به وسيلة آن گناهان پدر و مادرش را تخفيف مي‎دهد، اگر چه آنان كافر باشند.
4. سبب تكثير بيشتر قرآن: اگر همه مقيّد باشند از روي مصحف، قرآن بخوانند اين مسأله موجب رواج قرآن كريم و چاپ و تكثير بيشتر آن مي‎شود. در نتيجه در دسترس همگان قرار مي‎گيرد و ميل و رغبت نسبت به قرآن فزوني مي‎يابد.


[1] . نساء (4)، آية 174.
[2] . تغابن (64)، آية 8.
[3] . «همانا ما تورات را فرو فرستاديم در آن براي انسانها هدايت و نور است» (مائده (5)، آية 44)، «و انجيل را بر عيسي فرستاديم كه در آن هدايت و نور است، (مائده (5)، آية 46).
[4] . اصول كافي، ج 2، ص 449.
[5] . بحار الانوار، ج 89، ص 199.
[6] . المحجة البيضاء، مولي محسن فيض كاشاني، مكتبة الصّدوق، تهران، 1339، ج 2،ص 231.
[7] .اصول كافي، ج 2، باب «قراءة القرآن في المصحف»، ص 449.
[8] . مصباح الكفعمي، مؤسسة النّعمان، بيروت، 1412 هـ .ق، ج 2، ص 531.

مطالب مشابه