وصول انسان به قله كمالات اخلاقي

وصول انسان به قله كمالات اخلاقي

شناخت خدا از راه معرفت

امیرالمومنین(ع) فرمودند: «نَحْنُ الْأَعْرَافُ الَّذِينَ لَا يُعْرَفُ اللَّهُ إِلَّا بِسَبِيلِ مَعْرِفَتِنَا»[1]. خدای متعال جز از راه معرفت ما شناخته نمی شود. البته به این معنا نیست که معصومین مقامی دارند که دست خدای متعال بسته است. اگر به این درک از امامت رسیدیم، می توانیم از این راه وارد شویم و به مقام معرفت برسیم. اگر می خواهیم به مقام طاعت برسیم، باید گام در راه امامت بگذاریم: «قُلْ إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ»[2]. اگر می خواهیم خدا را اطاعت کنیم، باید از کسی که صاحب امر الهی است، اطاعت کنیم که اطاعت از فرمان خداست. اگر به این مقام رسیدیم، سیر ما در مسیر توحید، از طریق امام رخ می دهد.

بازگشت کمالات به خدا

انسان باید به جایی برسد که ببیند همه تأثیرها به فاعلیت خدای متعال برمی گردد. باید به جایی برسد که بفهمد همه کمالات به خدای متعال باز مي گردد. اسمای خداست که عالم را پر کرده و قدرت، حیات، علم و حکمت، از او سرچشمه می گیرد و هیچ کمالی در عالم نیست که منصوب او نباشد.

اگر انسان این نکته را بفهمد، معرفت با خشوع در برابر ائمه پدید می آید. باید در مقابل معصومین و فرمان آن ها، تسلیم بود و به ولایت آن ها راضی بود. ولایت آن ها امانت الهی است که خدای متعال قرار داده و کمال درجه انسان این است که بتواند در ظرف خودش، حامل آن امانت و امانت دار نسبت به امر ولایت باشد. بر همین اساس، سیر در درجات اخلاق و تهذیب اخلاقی، از همین مجرا واقع می شود. هم چنین همه کمالات اخلاق، از طریق اولیای معصوم در عالم جاری می گردد.

به تعبیری کسی که واجد همه کمالات اخلاقی است، وجود مقدس نبی اکرم(ص) هستند و هیچ مخلوق دیگری، واجد همه این کمالات نیست. از این رو، از طریق ایشان، کمالات اخلاقی جاری می شود. کمالات اخلاقی، مناسک بندگی خدا هستند. کمالات اخلاقی، بازگشت به توحید و خشوع و سجده است و کسی که امانت دار این کمالات هست و این کمالات را به صاحبان امانت می رساند، وجود مقدس حضرت است. ایشان سرپرست رشد اخلاقی عالم است، نه اینکه ما هستیم که به رشد می رسیم. از این رو، سرپرستی او با خدای متعال و سرپرستی همه عالم با اوست و این گونه عالم به کمال اخلاقی می رسد. «إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ »[3].

هدف شیطان

شیطان می خواهد همه را از توحید و خشوع و خضوع دور کند. به تعبیر امیرالمؤمنین(ع)، او می خواهد همه را گرفتار بیماری استکبار و صفات رذیله سازد. از این رو حضرت با شیطان درگیرند و می خواهند بساط او را جمع و محدود کنند. ما راهمان در رسیدن به تمامی کمالات اخلاقی، تولّی و تبرّی تام است. ما با تولّی به ولایت به استکمال می رسیم و با تبرّی به نجات. نتیجه می گیریم که اگر معصوم طریق سیر عالم به طرف توحید و درجات توحید است، خدای متعال همه درجات توحیدی را به او داده و او واجد است و بقیه مهمان او هستند و با شفاعت او به درجات توحید می رسند و با نورانیت او در عالم انوار سیر می کنند و با هدایت او راه را می بندد. همه صفات حمیده، از فروع توحید است. بنابراین صفات حمیده هم از طریق او در عالم جاری می شود و با ولایت و خلافت اوست که عالم به کمالات اخلاقی می رسد.

امامت معصومین(ع) برای نظم و معاش و خوش گذرانی در دنیا و آبادانی و توسعه به مفهوم امروزی نیست، بلکه به معنای سرپرستی است. گرچه همه نوع عمران و آبادی در عبودیت است، نه عمران به معنای عمرانی که از شاخص های توسعه است. باید توجه داشته باشیم که همه شاخصه های حیات در ولایت معصوم است.

انسان دو بُعد دارد، بُعد مادی و حیوانی. جنبه معنوی و عرفانی باید در پرتو عنایات خدای متعال باشد. انسان باید در مسیر قرب حرکت کند. امامت امام، همه حوزه های حیات انسان را فرا می گیرد. امامت آن ها امامتی است که همه زندگی انسان را می پوشاند. از این رو، معاد و معاش انسان باید توحیدی باشد. می توان به واسطه نیازهای مادی، انسان به قرب و معرفت برسد. خدای متعال این نیازها را آفریده که طریق قرب باشند. متأسفانه ما این نیازها را از مسیر اصلی منحرف می کنیم و مشرک می شویم.

اگر موحد باشیم، عصر ظهور، عصری است که پرستش جمعی، حول ولیّ خدا اتفاق می افتد؛ یعنی حیات اجتماعی طیبه و نورانی بر محور ولیّ الله الاعظم(عج) رخ می دهد. لذا، همه انبیا و مؤمنین آرزو می کنند، بر گردند. از قبل هم دعا داشتند که برگردند تا مرتبه دیگری از عبادت بر محور ولایت معصوم و مرتبه دیگری از طعم ولایت معصوم را به صورت جمعی درک کنند.

معصومین(ع)، محور کمال نظام الهی

در روایت امام رضا(ع) آمده است: «الْإِمَامَةُ نِظَامُ الْأُمَّةِ»[4]. بنابراین، وجود مقدس معصومین محور کمال نظام الهی است. این وجود مقدس، برای همه مخلوقات، رحمت است. «وَ الرَّحْمَةُ الْمَوْصُولَةُ»[5] است، رحمتی که لحظه ای قطع نمی شود و طریق رزق و محبت الهی است. لذا، ولایت معصوم، سرپرستی توأم با محبت است و به تعبیری فداکاری و شفاعت و ایثار است. «وَ بَذَلَ مُهْجَتَهُ فِيكَ لِيَسْتَنْقِذَ عِبَادَكَ مِنَ الْجَهَالَةِ وَ حَيْرَةِ الضَّلَالَةِ»[6]. این امر از اموری است که در پذیرش معصوم مؤثر است.

وجود مقدس معصوم هیچ طمعی ندارد و فقط می خواهد به ما خیر برساند. ائمه منزه و دارای عصمت مطلقه اند. آن ها امین الله هستند و خزائن الهی به شمار می آیند. آن ها به هر کسی، به اندازه مأذون الهی و ظرفیتی که دارد، خیر می رسانند. اگر ما باید حامل ولایت آن ها باشیم، آن ها حامل ولایت الله هستند.

حجه الاسلام و المسلمین میرباقری

[1] . بحار الأنوار (ط – بيروت) / ج 8 / ص329 / باب 25 الأعراف و أهلها و ما يجري بين أهل الجنة و أهل النار.

«تفسير فرات بن إبراهيم عُبَيْدُ بْنُ كَثِيرٍ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْأَصْبَغِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع قَالَ: عَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيماهُمْ فَقَالَ نَحْنُ الْأَعْرَافُ نَعْرِفُ أَنْصَارَنَا بِأَسْمَائِهِمْ وَ نَحْنُ الْأَعْرَافُ الَّذِينَ لَا يُعْرَفُ اللَّهُ إِلَّا بِسَبِيلِ مَعْرِفَتِنَا وَ نَحْنُ الْأَعْرَافُ نُوقَفُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ فَلَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ عَرَفَنَا وَ عَرَفْنَاهُ وَ لَا يَدْخُلُ النَّارَ إِلَّا مَنْ أَنْكَرَنَا وَ أَنْكَرْنَاهُ الْحَدِيثَ».

[2] .  آل عمران: ٣١. «قُلْ إِن كُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ».

[3] . مكارم الأخلاق / 8 / المقدمة.

[4] . عيون الحكم و المواعظ (لليثي) / ص17/ الفصل الأول مما أوله الألف و اللام.

[5] . من لا يحضره الفقيه / ج 2 / ص609/ زيارة جامعة لجميع الأئمة علیه السلام .

«وَ مَنِ اعْتَصَمَ بِكُمْ فَقَدِ اعْتَصَمَ بِاللَّهِ أَنْتُمُ الصِّرَاطُ الْأَقْوَمُ وَ شُهَدَاءُ دَارِ الْفَنَاءِ وَ شُفَعَاءُ دَارِ الْبَقَاءِ وَ الرَّحْمَةُ الْمَوْصُولَةُ وَ الْآيَةُ الْمَخْزُونَةُ وَ الْأَمَانَةُ الْمَحْفُوظَةُ وَ الْبَابُ الْمُبْتَلَى بِهِ النَّاسُ مَنْ أَتَاكُمْ نَجَا وَ مَنْ لَمْ يَأْتِكُمْ هَلَكَ إِلَى اللَّهِ تَدْعُونَ وَ عَلَيْهِ تَدُلُّونَ وَ بِهِ تُؤْمِنُونَ وَ لَهُ تُسَلِّمُونَ وَ بِأَمْرِهِ تَعْمَلُونَ وَ إِلَى سَبِيلِهِ تُرْشِدُونَ».

[6] . بحار الأنوار (ط – بيروت) / ج 98 / 331 / باب 25 زيارة الأربعين ….. ص : 329

«تهذيب الأحكام أَخْبَرَنَا جَمَاعَةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ هَارُونَ بْنِ مُوسَى بْنِ أَحْمَدَ التَّلَّعُكْبَرِيِّ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مَعْمَرٍ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَسْعَدَةَ وَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ سَعْدَانَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ مِهْرَانَ الْجَمَّالِ قَالَ: قَالَ لِي مَوْلَايَ الصَّادِقُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ فِي زِيَارَةِ الْأَرْبَعِينَ تَزُورُ عِنْدَ ارْتِفَاعِ النَّهَارِ وَ تَقُولُ السَّلَامُ عَلَى وَلِيِّ اللَّهِ وَ حَبِيبِهِ السَّلَامُ عَلَى خَلِيلِ اللَّهِ وَ نَجِيِّهِ السَّلَامُ عَلَى صَفِيِّ اللَّهِ وَ ابْنِ صَفِيِّهِ السَّلَامُ عَلَى الْحُسَيْنِ الْمَظْلُومِ الشَّهِيدِ السَّلَامُ عَلَى أَسِيرِ الْكُرُبَاتِ وَ قَتِيلِ الْعَبَرَاتِ اللَّهُمَّ إِنِّي أَشْهَدُ أَنَّهُ وَلِيُّكَ وَ ابْنُ وَلِيِّكَ وَ صَفِيُّكَ وَ ابْنُ صَفِيِّكَ الْفَائِزُ بِكَرَامَتِكَ أَكْرَمْتَهُ بِالشَّهَادَةِ وَ حَبَوْتَهُ بِالسَّعَادَةِ وَ اجْتَبَيْتَهُ بِطِيبِ الْوِلَادَةِ وَ جَعَلْتَهُ سَيِّداً مِنَ السَّادَةِ وَ قَائِداً مِنَ الْقَادَةِ وَ ذَائِداً مِنَ الذَّادَةِ وَ أَعْطَيْتَهُ مَوَارِيثَ الْأَنْبِيَاءِ وَ جَعَلْتَهُ حُجَّةً عَلَى خَلْقِكَ مِنَ الْأَوْصِيَاءِ فَأَعْذَرَ فِي الدُّعَاءِ وَ مَنَحَ النُّصْحَ وَ بَذَلَ مُهْجَتَهُ فِيكَ لِيَسْتَنْقِذَ عِبَادَكَ مِنَ الْجَهَالَةِ وَ حَيْرَةِ الضَّلَالَةِ وَ قَدْ تَوَازَرَ عَلَيْهِ مَنْ غَرَّتْهُ الدُّنْيَا وَ بَاعَ حَظَّهُ بِالْأَرْذَلِ الْأَدْنَى وَ شَرَى آخِرَتَهُ بِالثَّمَنِ».

مطالب مشابه