فلسفه روزه در اسلام چيست؟

فلسفه روزه در اسلام چيست؟

فلسفه روزه در اسلام چيست؟

قرآن كريم وقتي حكم روزه را بيان مي‌كند در ذيل آن با جمله‌اي كوتاه به فلسفه روزه اشاره كرده، مي‌فرمايد: «لعلّكم تتقون»[1] اين جمله که ذيل جمله «كتب عليكم الصيّام كما كتب علي الّذين من قبلكم» آمده بيان‌گر اين است كه روزه روح تقوي و پرهيزگاري را در انسان زنده مي‌كند، از شدت غرايز مي‌كاهد، روح را تلطيف و صفا مي‌بخشد و نورانيت ايجاد مي‌كند، عزم و اراده انسان را قوي و در انسان قدرت تصميم‌گيري ايجاد مي‌كند و راه را براي سير و سلوك بسوي خداي متعال هموار مي‌سازد و در ابعاد مختلف بر كامل شدن انسان كمك مي‌كند. بطور كلّي فلسفه روزه را در ابعاد گوناگون مي‌توان به چهار دسته تقسيم كرد:
1. بُعد عرفاني: روزه مايه تقرب به خداوند متعال است، زيرا روزه‌ شهوت نفس را مي‌كوبد و آدمي را بياد روز قيامت انداخته و عطش و گرسنگي آن روز را يادآوري مي‌كند و انسان را از كسالت‌ها و مفاسد كه از محکم ترين ريسمانهاي شيطان است، مي‌رهاند.
دليل اين مطلب روايتي است كه از امام صادق ـ عليه‌السّلام ـ نقل شده است كه شيطان آمد نزد يحياي پيغمبر ـ عليه‌السّلام ـ ، حضرت يحيي فرمودند اين‌ها كه به خود آويخته اي چيست؟ شيطان گفت: شهواتي است كه به وسيله آن‌ها فرزندان آدم را دچار مي‌كنم حضرت فرمود: آيا براي من هم در آن چيزي هست؟ شيطان گفت هرگاه شكم خود را سير كردي از خوراك، پس تو را باز مي‌دارم از نماز و ياد خدا، حضرت يحيي قسم ياد كرد كه شكم خود را هرگز از طعام پر نخواهم كرد.[2] بدون شك از مجرّب‌ترين وسايل جهت تعديل شهوت، گرسنگي كشيدن است.
و شايان ذكر است كه احاديث فراواني در کتب روايي ما وجود دارد که كه روزه و روزه‌داي را مايه تقرب به خداوند دانسته اند که به طور نمونه به تعدادي از آن ها اشاره مي کنيم:
1. پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ در ضمن توصيه‌اي به اسامه بن زيد چنين فرموده است: «عَلَيْكَ بالصوم فَاِنَّهُ قُربُه اِلَي الله؛ بر توباد روزه‌داري زيرا كه روزه موجب تقرّب به خدا مي‌شود.»[3] 2. خداوند متعال در حديث قدسي مي‌فرمايد: «الصَّومُ ليِ و اَنا اُجْزي بِهِ؛ روزه براي من است و من خودم پاداش او هستم، يعني تقرب به من بهترين پاداش اوست.»
3. خداوند متعال به پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در شب معراج مي فرمايد: اي احمد آيا مي‌داني كدام وقت بنده به من نزديك مي‌شود؟ حضرت فرمود: نه اي پروردگار من؛ خداوند فرمود: «؛ موقعي كه گرسنه و يا در سجده باشد.[4] 2. بُعد اخلاقي و تربيتي: علم اخلاق براي تزكيه روح انسان وضع شده با آموختن و به كار بستن آن مي‌توان روح سركش انساني را از چنگال رذائل اخلاقي نجات داد و آماده درك انوار معنوي شد؛ اگر انسان بخواهد سير و سلوكي داشته باشد و به مراحل بالاي كمال و معنويت برسد تزكيه و تخليه از مهم‌ترين مراحل است و يكي از فوائد مهم روزه مسئله تزكيه روح و تخليه روان است. چون روزه تنها امساك و پرهيز از خوردن و آشاميدن نيست (چنان‌چه در حديث شريف مي‌خوانيم «رُبَّ صائم ليس له من صيامه اِلا الجوع و العطش»[5] چه بسيار روزه داراني كه فقط گرسنگي و تشنگي مي‌كشند) بلكه روزه حقيقي آن است كه چشم و گوش و زبان انسان همه روزه باشند؛ يعني از ارتكاب گناهان چه كبيره و چه صغيره ، اجتناب نمايد و از دستورات ديني بطور كامل پيروي نمايد، زيرا عمل به دستورات الهي و ترك نواهي موجب تصفيه باطن و تزكيه روح از آلودگي‌ها و وارستگي‌ از رذائل اخلاقي مي‌شود.
3. بُعد اجتماعي: يكي از فلسفه‌هاي روزه بعد اجتماعي آن است، پيامبر مکرم اسلام ـ صلي الله عليه و آله ـ فرموده اند: «و هو شهر المواسات» (ماه رمضان، ماه برادری و همدردی است)[6] و امام باقر ـ عليه السّلام ـ مي فرمايند: «خداوند روزه را واجب ساخته تا ثروت‌مندان درد گرسنگي را بفهمند و بر فقراء عطوفت كنند.»[7] يكي از مهم‌ترين منافع روزه همين مطلب است كه به انسان هشدار مي‌دهد كه مسلماني تنها نماز و عبادت و زيارت و اصول عبادي اسلام را بجا آوردن نيست، بلكه بايد از حال فقيران و مستمندان مطلع باشي و به آنها رسيدگي كني، زيرا هر اجتماعي كه اغنياء آن به فكر مستمندان باشند ، روي فقر و محروميت را نخواهند ديد و اين از فوائد روزه به شمار مي‌آيد.
4. بُعد بهداشتي و پزشكي: پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ فرمود: «صوموا تصحّوا» روزه بگيريد تا سالم و تندرست باشيد.[8] پس يكي از آثار و فوائد روزه سلامتي جسم و بعد پزشكي آن مي‌باشد كه اهميت به سزائي دارد، چون بدن انسان در طول سال آزادانه به تغذيه خود مي‌پردازد و معده انسان كه آن را مركز همه دردها دانسته‌اند، در هر زمان كه انسان اراده كرده مملو از خوردني‌ها و نوشيدني‌ها شده است و محدوديت خوردن و آشاميدن در يك ماه (به وسيله گرفتن روزه) بهترين وسيله براي سلامتي جسم و بدن انسان مي‌باشد.
دانشمندي در اين رابطه چنين مي‌گويد: «فايدة روزه براي بدن مانند نوعي درمان پزشكي است. پزشكان همه به اين نكته رسيده‌اند كه روزه گرفتن روزهاي ماه مبارك رمضان ، هم چون سي عدد قرص است كه هر سال مصرف مي‌شود تا معده تقويت و خون تصفيه و بافت‌هاي خون ترميم گردد.»[9] در روايتي از رسول خدا چنين آمده است: «المعدة بيت كل داء و الحميّه (اي الامساك) رأس كل دواء». يعني: معده خانة تمامي دردها است و امساك بالاترين داروها.[10] و دانشمندي به نام «الكسي سوفورين» بيش از 23 مرض را برشمرده كه بوسيله روزه مداوا مي‌شود.[11]

معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. تفسير نمونه، آيه الله مکارم شيرازي، ج1.
2. فلسفه روزه، مير سيد احمد روضاتي.

پي نوشت ها:
[1] . بقره/ 183.
[2] . روضاتي، مير سيد احمد، فلسفه روزه، قم، انتشارات طباطبائي، 1385 ق، ص 90 ـ 92.
[3] . مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، بيروت، ج 93، ص 285.
[4] . قمي، شيخ عباس، سفينة البحار، انتشارات كتابخانة سنائي، ‌ج 1، ص 193.
[5] . شمس‌الدين، سيد مهدي، آداب روزه داري، قم، انتشارات قدس، چاپ اوّل، 1374، صص 10 و 23ـ24.
[6] . حر عاملي، محمد بن حسن، وسائل‌الشيعه، بيروت، ج 7، ص 7.
[7] . همان، ص 223.
[8] . مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، بيروت، احياء التراث الاسلامي، ج 96، ص 255.
[9] . ، آداب روزه داري ، ص 20
[10] . مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1375، ج 1، ص 632ـ633.
[11] . همان.

مطالب مشابه