استاد حسین انصاریان تبیین کرد؛ «شناخت دین و ایمان»

استاد حسین انصاریان تبیین کرد؛ «شناخت دین و ایمان»

در قرآن کریم، ایمان، که همان قبول و پذیرش امانت ربوبیّت الهی به شمار می‌رود، ضدّ کفر معرفی شده است. تجلّی و تحقّق عینی ایمان، نتیجۀ آماده شدن قلب انسان‌ها برای دریافت نور الهی دانسته شده است.

در قرآن کریم، ایمان، که همان قبول و پذیرش امانت ربوبیّت الهی به شمار می‌رود، ضدّ کفر معرفی شده است.[۱] تجلّی و تحقّق عینی ایمان، نتیجۀ آماده شدن قلب انسان‌ها برای دریافت نور الهی دانسته شده است. ایمان نوری است که گاهی با تعبیر عطیۀ الهی[۲] و گاهی با عنوان زینت‌بخش انسان[۳] و گاهی با عبارت نقش و نگار خداوند در قلب انسان[۴] توصیف شده است.

در واژگان فارسی، «مؤمن» به معنی «دین‌دار» بکار رفته است و گویای آن است که چنین فردی، اوّلاً ایمان قلبی و باطنی به خداوند و شریعت فرو فرستاده شده از سوی او را دارد و ثانیاً به عهد و ایمان خود وفادار است و می‌کوشد رفتار خویش را هماهنگ با ایمان قلبی و باطنی خود قرار دهد. در زبان فارسی، واژه «دین‌دار» ترکیبی است که می‌توان برای آن، واژگان مترادفی نظیر دین مدار، دین محور، دین باور، دین مرام و نظایر آن‌ها را به کار برد. در تمامی این واژگان، دو مفهوم اصلی «باور دینی» و «رفتار دینی» نهفته است و به فراخور استعمال واژ‌ۀ دین‌دار دربارۀ فرد یا جامعه می‌توان گفت، فرد دین‌دار کسی است که باور و رفتار دینی دارد.

بخش زیادی از معارف آموزه‌های قرآن کریم، به توضیح و تبیین ماهیت و ابعاد ایمان و دین‌داری اختصاص یافته است. به لحاظ اعتقادی، شهادت دادن به «وحدانیت اللّه»، پیامبری محمد(ص)[۵]، رسالت پیامبران الهی[۶] و «حقّانیت قرآن کریم»[۷] و به لحاظ رفتاری، «انجام دادن عمل صالح»،[۸] دوری گزیدن از فساد و گناهان بزرگ[۹] و «غرق نشدن در فسادها و گناهان معمولی»[۱۰]، به عنوان مؤلفه‌ها و شاخص‌های اصلی ایمان و دین‌داری معرفی شده است.

در بسیاری از آیات قرآن کریم، ایمان ملازم با عمل صالح شمرده شده و ترکیب (آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ) به صورت مداوم و در آیات مختلف به کار رفته است. این تلازم مؤکّد همراه با شاخص‌های اعتقادی و رفتاری ایمان، نشان می‌دهد که ایمان و دین‌داری، اگرچه ابتدا از مرحله تصدیق قلبی و زبانی آغاز می‌شود و نباید در این مرحله متوقّف شود، اما تحقّق آن در مرحله عمل و رفتار فرد مؤمن و دین‌دار، از لطافت و ظرافت خاصّی برخوردار است و با تفاسیر سطحی و یک‌سویه، سازگار نیست.

در روایات پیشوایان معصوم: ضمن استناد به آیات قرآن کریم، توضیحات جامعی درباره چیستی ایمان و دین‌داری بیان شده است. در برخی از این روایات، ایمان مبتنی بر سه رکن «اقرار زبانی»، «تصدیق قلبی» و «عمل بر وفق آموزه‌های دینی» معرفی شده است.[۱۱] اما در تبیینی گسترده‌تر، در روایات متعدّد دیگر، بر «ملازمت ایمان با عمل» تأکید شده و صدور اعمال صالح و رفتارهای صحیح و نیکو و مداومت به انجام آموزه‌ها و تکالیف دینی، از لوازم مستمر ایمان برشمرده شده است.[۱۲]

پی نوشت
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
[۱]. إِذْ تُدْعَوْنَ إِلَى الْإِیمَانِ فَتَکْفُرُونَ؛ غافر(۴۰): ۱۰؛ «دعوت به ایمان می‌شدید، پس کفر می‌ورزیدید.»
[۲]. الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِیمَانَ؛ روم(۳۰): ۵۶؛ «کسانی که دانش و ایمان به آنان داده شده است.»
[۳]. حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الْإِیمَانَ وَزَیَّنَهُ فِی قُلُوبِکُمْ؛ حجرات(۴۹): ۷؛ «خدا ایمان را محبوب شما قرار داد و آن را در دل هایتان بیاراست.»
[۴]. کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمَانَ وَأَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ؛ مجادله(۵۸): ۲۲؛ «خدا ایمان را در دل‌هایشان پایدار کرده و به روحی از جانب خود نیرومندشان ساخته است.»
[۵]. إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ؛ نور(۲۴): ۶۲؛ حجرات(۴۹): ۱۵؛ «مؤمنان فقط کسانی هستند که [از عمق قلب] به خدا و پیامبرش ایمان آورده‌اند.»
[۶]. آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ؛ نساء(۴): ۱۵۲؛ حدید(۵۷): ۱۹ و ۲۱؛ «و کسانی که به خدا و پیامبرانش ایمان آوردند.»
[۷]. یُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ؛ بقره(۲): ۴؛ نساء(۴): ۱۶۲؛ « آنان که به آنچه به سوی تو [و به آنچه پیش از تو] نازل شده، مؤمن هستند.»
[۸]. وَیُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ؛ اسراء(۱۷): ۹؛ کهف(۱۸): ۲؛ «و به مؤمنان [که کارهای شایسته انجام می‌دهند،] مژده می‌دهد که برای آنان پاداشی بزرگ است.»
[۹]. الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ؛ شوری(۴۲): ۳۷؛ نجم(۵۳): ۳۲؛ «کسانی که از گناهان بزرگ و از کارهای زشت دوری می‌کنند.»
[۱۰]. إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئَاتِکُمْ؛ نساء(۴): ۳۱؛ «اگر از گناهان بزرگی که از آنها نهی می‌شوید دوری کنید، گناهان کوچکتان را از شما محو می‌کنیم.» و نیز: الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّکَ وَاسِعُ الْمَغْفِرَهِ؛ نجم(۵۳): ۳۲؛ «[نیکوکاران همان] کسانی هستند که از گناهان کبیره و کارهای بسیار زشت به جز لغزش‌ها[یی که اتفاقی مرتکب می‌شوند] دوری می‌کنند، یقیناً آمرزشِ پروردگارت بسیار گسترده است.»
[۱۱]. نهج‌البلاغه: حکمت ۲۲۷؛ «أَلاْیمانُ مَعْرِفَهٌ بِالْقَلْبِ وَ اِقْرارٌ بِاللِّسانِ وَ عَمَلٌ بِالاْرْکانِ».
[۱۲]. الکافی: ۲ / ۲۸ ـ ۲۵.

مطالب مشابه