مقدمه:
در اين نوشتار آيات مربوط به واژه «جن» را مورد بررسي قرار ميدهيم سپس با استفاده از مجموع اين آيات، روشن ميشود كه آيا جن به صورت وصف در قرآن استعمال شده است يا آنكه از ديدگاه قرآن نام يكي از موجودات است و وجود خارجي دارد.
مفهوم جن:
كلمه «جن» در اصل به معني چيزي است كه از حسّ انسان پوشيده باشد. مثلاً ميگوييم «جنه الليل» يا «فلما جنّ عليه الليل» يعني هنگامي كه پردهي سياهي شب او را پوشاند، و به همين جهت «مجنون» به كسي كه عقلش پوشيده و «جنين» به طفلي كه در رحم مادر پوشانده شده و «جنّت» به باغي كه زمينش را درختان پوشاندهاند، و «جنان» به قلب كه در درون سينه پوشانده شده و «جنه» به معني سپر كه انسان را از ضربات دشمن ميپوشاند آمده است.[1]
از آيات قرآن استفاده ميشود كه «جن» يك نوع موجود عاقلي است كه از حس انسان پوشيده شده، و آفرينش آن در اصل از آتش يا شعلههاي صاف آتش است، و ابليس نيز از همين گروه است. در اينجا به اوصاف جن از نظر قرآن ميپردازيم:
ويژگيهاي جن از ديدگاه قرآن:
1 ـ جن موجودي است كه از شعلههاي آتش آفريده شده، برخلاف انسان كه از خاك آفريده شده است.[2]
2 ـ داراي عقل، علم، درك و تشخيص حق از باطل و قدرت منطق و استدلال است.[3]
3 ـ داراي تكليف و مسئوليت هستند.[4]
4 ـ طايفه جن نيز مرد و زن دارند.[5]
5 ـ گروهي از آنها مؤمن صالح و گروهي كافرند.[6]
6 ـ داراي حشر و نشر و معادند.[7]
7 ـ آنها در آسمانها بوده و خبرگيري و استراق سمع داشتند و بعداً ممنوع شدند.[8]
8 ـ در ميان آنها افرادي يافت ميشوند كه از قدرت زيادي برخوردارند، همانگونه كه در ميان انسانها نيز چنين است:
مثلاً يكي از آنها به سليمان گفت: «من تخت ملكه سبا را پيش از آنكه از جاي برخيزي از سرزمين او به اينجا مي آورم»![9]
9 ـ آنها قدرت بر انجام بعضي كارهاي مورد نياز انسان دارند: «گروهي از جن پيش روي سليمان به اذن پروردگار كار ميكردند، و براي او معبدها، تمثالها و ظروف بزرگِ غذا تهيه ميكردند.»[10]
10 ـ خلقت آنها در روي زمين قبل از خلقت انسانها بوده است.[11]
از يك سو قرآن، كلامِ ناطقِ صادق، خبر از وجود جن، با ويژگيهايي كه در بالا ذكر شد داده است، و از سوي ديگر هيچ دليل عقلي بر نفي آن وجود ندارد. بنابراين بايد آن را پذيرفت .
اين نكته نيز قابل توجه است كه جن گاهي بر يك مفهوم وسيعتر اطلاق ميشود كه انواع موجودات ناپيدا را شامل ميگردد، اعم از آنها كه داراي عقل و دركند و آنها كه عقل و درك ندارند، و حتي گروهي از حيواناتي كه با چشم ديده ميشوند و معمولاً در لانهها پنهانند، نيز در اين معني وسيع وارد است.
شاهد اين سخن روايتي است كه از پيامبر (ص) نقل شده است كه فرمود: «خداوند جن را پنج صنف آفريده است: صنفي مانند باد در هوا (ناپيدا هستند) و صنفي به صورت مارها، و صنفي به صورت عقربها، و صنفي حشرات زمينند و صنفي از آنها مانند انسانند كه بر آنها حساب و عقاب است.[12]»
پس جن نيز مانند انسان موجودي است مادّي و همانند انسان داراي روح است.[13] پس به طور كلي داراي حيات هدفدار و معنادار مي باشد كه داراي ويژگي هايي است كه حشر و نشر (معاد) را براي او لازم مي گرداند.[14]
حال ببينيم كه جداي از جايگاه او در نظام آفرينش قرآن چه هدفي را براي خلقت آن بيان مي كند و ويژگي هاي اين موجود عجيب از ديدگاه قرآن چيست؟
علت خلقت جن (چرا خداوند جن را آفريد؟)
فلسفه و راز آفرينش جن، بنابرآنچه در قرآن كريم آمده، همان است كه دربارة انسان وارد شده است، يعني عبادت و پرستش خداوند سبحان، چنانكه فرموده است:
و ما خلقت الجن و الانس الا ليعبدون جن و انسان را نيافريدم مگر براي عبادت و پرستش نمودن[15] آية فوق بيان مي كند كه چون هدف خلقت اين دو (انسان و جن) عبادت الهي است پس هر كدام داراي تكليف در برابر خداست. پس جن نيز داراي حساب و كتاب ويژه اي مانند انسان است. قرآن مي فرمايد: اي گروه جن و انس آيا رسولاني از خودتان (يعني از جنس ماده و طبيعت در برابر فرشتگان كه ملكوتي هستند و انس و جن ماده است.) به سوي شما نيامدند و آيات مرا براي شما نخواندند و شما را از ملاقات روز قيامت نترساندند گفتند ما بر خودتان شهادت مي دهيم كه چنين بوده است.[16] از اين آيه استفاده مي شود كه:
اولاً: جهان جن، جهان تكليف و مسئوليت، باز خواست، خطاب و عتاب است و آنها قدرت دريافت رسالت و انذار و بشارت را دارند.
ثانياً: معلوم مي شود كه جهان جن نيز همراه مجموعة عالم به سوي قيامت و رستاخيز عمومي پيش مي رود.
ثالثاً: نشان مي دهد كه عالم قيامت و جهان موت براي افراد جن در حكم جهان غيب و پنهان است و افراد جن در مورد سراي آخرت علم و اطلاع محسوس ندارند.
رابعاً: نشان مي دهد كه در نفس و در وجود جن، قدرتِ يافتن و وجدان است.
در ذيل آية غرتهم الحيوة الدنيا يعني زندگي دنيا آنها را مغرور ساخت نشان مي دهد كه افراد جن داراي حيات و زندگي مادي و ظاهري هستند و صاحبان كالاها و متاع ها و… مي باشند.
جن نيز مانند انسان، مسلمان و كافر دارد:
نكته اي كه از آيات و روايات استفاده مي شود اين است كه جنيان نيز همانند انسان ها مسلمان و كافر دارد[17] و نيز شيعه و غير شيعه دارد. در سورة احقاف بحث فشرده اي پيرامون ايمان آوردن گروهي از جنيان به پيامبر اسلام و كتاب آسماني او آمده است.[18] و با آنچه بيان شد جاي ترديد نيست كه جنيان نيز مانند ما انسان ها داراي عقايد مختلف بوده و عده اي از آنها فاسق، فاجر، ظالم و كافرند و عده اي از آنها صالح، مومن و مسلمان مي باشند و در مورد شيعه بودن بعضي از جنيان نيز شواهدي وجود دارد كه صحت اين مطلب نيز محرز شده است. زيرا در روايات بسياري از لسان اهل بيت ـ عليهم السلام ـ عده اي از جنيان به عنوان شيعه معرفي شده اند. از آن جمله روايتي كه ابوحمزة ثمالي نقل كرده است. كه حكايت از شرفيابي عده اي از جنيان به حضور امام باقر ـ عليه السلام ـ دارد.[19]
يكي بودن پيامبر جن و انس:
از آيات 29 تا 31 سورة احقاف استفاده مي شود كه گروهي از جنيان به پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله ـ ايمان آوردند. از اين آيه نه تنها استفاده مي شود كه رسول گرامي اسلام پيامبر جنيان نيز هست بلكه بر اين مطلب دلالت مي كند كه ساير پيامبران مرسل نيز بر جن و انس مبعوث شده اند چنانكه بعضي از آنها قبل از اسلام به دين حضرت موسي ـ عليه السلام ـ ايمان آوردند.
خلاصه و نتيجه گيري:
آيات و روايات دلالت دارند بر اينكه جن مانند انسان، مكلف و مختار است و به واقع از اهداف آفرينش او عبادت حق تعالي مي باشد. چنانكه در قرآن به آن تصريح شده است. از اين رو جن موجودي است انتخاب گر كه بر سر دو راهي قرار مي گيرد و بايد يكي را انتخاب نمايد اگر حق را پذيرفت به پاداش نيك مي رسد و اگر باطل را به عذاب. پس جن از نظر عبادات و تكاليف و حتمي مواردي مانند زوجيت و… مثل انسان است. منتها در نحوة عبادت و انجام تكاليف مسلماً به تناسب ويژگي هاي خلقتش خواهد بود .
[1] ـ ناصر مكارم شيرازي، تفسير نمونه (تهران ، دارالكتب الاسلاميه، بيتا) ج 11، ص 79.
[2] ـ سوره الرحمن، آيه 15.
[3] ـ آيات مختلف سوره جن.
[4] ـ آيات سوره جن و الرحمن.
[5] ـ سوره جن، آيه 6.
[6] ـ سوره جن، آيه 11.
[7] ـ سوره جن، آيه 15.
[8] ـ سوره جن ،آيه 9.
[9] ـ سوره نمل، آيه 39.
[10] ـ سوره سبا، آيات 12 ـ 13.
[11] ـ سوره حجر، آيه 27.
[12] ـ سفينه البحار، ج 1، ص 186، (ماده جن) ناصر مكارم شيرازي، تفسير نمونه (قم، دارالكتب الاسلاميه، چ 9، 1370) ج 25، ص 154 ـ 157.
[13] . معارف قرآن، استاد مصباح يزدي، قم، دفتر انتشارات اسلامي جامعة مدرسين، ص 310، سال نشر 1367.
[14] . تفسير الميزان، علامه طباطبايي، تهران، كانون انتشارات محمودي، ترجمه موسوي همداني، ج 12، ص 225، سال نشر 1356.
[15] . سورة ذاريات، آية 56.
[16] . سورة انعام، آية 130.
[17] . سورة جن، آيات 14 و 15.
[18] . سورة احقاف، آية 30.
[19] . ميزان الحكمه، محمد، محمدي ري شهري، تهران، بنياد فرهنگ ايران، ج 2، ص 118، سال نشر 1346.
