زندانى كردن «نور» در حصار شب، شيوه كهن ستمگران حاكم، در برخورد و مقابله با «حق» بوده است. خط فكرى و سياسى امامان شيعه، از همين رو همواره از سوى قدرتها، مورد تضييق و محدود يت و انزواى تحميلى قرار گرفته بود.
طبيعى است كه در چنان شرايط، نوشتن و گفتن و سرودن و نشر تفكر و راه و خط آنان، از اسلوبهاى مؤثر شيعه به حساب مىآمد و پيروان حق، با زبان و قلم و شعر و مرثيه و اشك و عزادارى، در «احياء امر ائمه» و زنده نگهداشتن حماسهها و بيان فضايلشان تلاش مىكردند. در آن عصر خفقان، طرح «خط امامان» ، نوعى مبارزه سياسى اجتماعى بود و خطرها در پى داشت.
جلسات انس و ديدار شيعيان، وسيلهاى براى الهام گيرى و يافتن محورهاى «وحدت مكتبى» به حساب مىآمد و شعر و مرثيه و نوحه و گريستن و عزادارى بر شهيدان كربلا و سيد الشهدا و مظلوميت اهل بيت عليهم السلام در آن عصر «نتوانستن» ها، ابعادى از مسأله زنده نگهداشتن مشعل حق و دعوت به «نور» و «ايمان» بود.
سرودههاى موضع دار شاعران شيعى در آنچه كه به اهل بيت مربوط مى شد، به طور عمده دو محور اساسى داشت: مدايح و مراثى.
استفاده از مدح و مرثيه، همواره به عنوان اهرمى در دفاع از حق و مبارزه با حكومتهاى جور، مورد استفاده قرار مىگرفت. برپايى مراسم سوگوارى براى ائمه و احياى خاطره شكوهمند و الهام بخش حيات و جهاد و شهادتشان، همواره در تاريخ، حركت آفرين و بيدارگر بوده است.
سنت شعر گفتن و مرثيه خواندن و گريستن و گرياندن در مجالس سوگ اهل بيت نيز، مورد تشويق و دستور امامان بود، چرا كه عزادارى، رساندن صداى مظلوميت آل على به گوش مسلمانان بود و رسالتى عظيم داشت. اقامه مجالس به ياد آنان، بيان رنجهاى جانكاه پيشوايان حق و خون دلهاى ائمه عدل، فاش ساختن و آشكار كردن ناله مظلومانه آنان در هياهوى پرفريب اغواگران بود و عزادارى براى شهيد، انتقال فرهنگ شهادت به نسلهاى آينده تلقى مىشد… و اين خط همچنان ادامه يافت، تا اكنون.
در اينگونه مجالس، احساس و عاطفه، به كمك شعورمىآيد و مكتب عاشورا زنده مىماند و اشك، زبان گوياى احساسهاى عميق يك انسان متعهد و پاى بند به خط حسينى و كربلايى است.اشك، دليل عشق است و نشانه پيوند. اشك، زبان دل است و شاهد شوق.
دلى كه به حسين عليه السلام و اهل بيت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم عشق دارد، بى شك در سوگ آنان مىگريد و با اين گريه، مهر و علاقه درونى خود را نشان مىدهد و گريه بر حسين عليه السلام تجديد بيعت با «كربلا» و فرهنگ شهادت است و امضاى راه خونين شهيدان. اشك، خون مىسازد و مجاهد و شهيد مىپرورد.
جبهههاى گرم ايران اسلامى در سالهاى «دفاع مقدس» ، گوياترين و زنده ترين سندى است كه نشان مىدهد چگونه عشق عاشورايى و مراسم نوحهخوانى و اشك ريختن بر سالار شهيدان، محرم را ماه «پيروزى خون بر شمشير» مىسازد و اشك را به سلاحى كارى و مؤثر تبديل مىكند.
سابقه عزادارى و سوگوارى بر مظلوميت خاندان پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم بسيار ديرينه است و خود پيامبر و على و فاطمه و…عليهم السلام و فرشتگان و كروبيان و جن و انس بر مظلوميت «آل الله» گريسته و مجالس عزا و گريه بر پا كردهاند. حتى انبياى گذشته هم اشكى ريزان و دلى سوزان و توسل و توجهى به خاندان عصمت و اسوههاى شهادت داشتهاند.
شبهه آفرينيهاى كج فهمان يا مغرضان نسبت به مسأله گريستن و عزادارى و توسل و اقامه مراسم و شعائر دينى در سوگ امامان مظلوم و شهيد، جز از بى خبرى آناناز تعاليم اسلام و دستورها و سنتهاى پيامبر اسلام، نشأت نمىگيرد.
اين مجموعه چهل حديث كه پيش رو داريد، برخى از احاديث مربوط به اين سنت ارزشمند و سازنده را در بردارد.اميد است كه آشنايى با فرهنگ دينى و عمل به آن، وسيله نجات ما و سبب شفاعت «اهل بيت» از ما در روز قيامت گردد.
آتش عشق حسينى
” قال رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم: ان لقتل الحسين عليه السلام حرارة فى قلوب المؤمنين لا تبرد ابدا.”
پيامبراكرم صلى الله عليه و آله و سلم فرمود: براى شهادت حسين عليه السلام، حرارت و گرمايى در دلهاى مؤمنان است كه هرگز سرد و خاموش نمىشود. (جامع احاديث الشيعه، ج 12، ص556)
عاشورا، روز غم
قال الرضا عليه السلام:” من كان يوم عاشورا يوم مصيبته و حزنه و بكائه جعل الله عزوجل يوم القيامة يوم فرحه و سروره.”
امام رضا عليه السلام فرمود: هر كس كه عاشورا، روز مصيبت و اندوه و گريهاش باشد، خداوند روز قيامت را براى او روز شادى و سرور قرار مىدهد. (بحارالانوار،ج 44، ص284)
محرم، ماه سوگوارى
قال الرضا عليه السلام:” كان ابى اذا دخل شهر المحرم لا يرى ضاحكا و كانت الكابة تغلب عليه حتى يمضى منه عشرة ايام، فاذا كان اليوم العاشر كان ذلك اليوم يوم مصيبته و حزنه و بكائه… ”
امام رضا عليه السلام فرمود: هر گاه ماه محرم فرا مىرسيد، پدرم (موسى بن جعفر عليهماالسلام) ديگر خندان ديده نمىشد و غم و افسردگى بر او غلبه مىيافت تا آن كه ده روز از محرم مىگذشت، روز دهم محرم كه مىشد، آن روز، روز مصيبت و اندوه و گريه پدرم بود. (امالى صدوق، ص 111)
ديدههاى خندان
قال رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم:” يا فاطمة! كل عين باكية يوم القيامة الا عين بكت على مصاب الحسين فانها ضاحكة مستبشرة بنعيم الجنة.”
پيامبراكرم صلى الله عليه و آله و سلم فرمود: فاطمه جان! روز قيامت هر چشمى گريان است، مگر چشمى كه در مصيبت و عزاى حسين گريسته باشد، كه آن چشم در قيامت خندان است و به نعمتهاى بهشتى مژده داده مىشود. (بحارالانوار،ج 44، ص293)
سالگرد سوگ حسين (ع)
عن الصادق عليه السلام: “نيح على الحسين بن على سنة فى كل يوم و ليلة و ثلاث سنين من اليوم الذى اصيب فيه.”
حضرت صادق عليه السلام فرمود: يك سال تمام، هر شب و روز بر حسين بن على عليه السلام نوحه خوانى شد و سه سال، در روز شهادتش سوگوارى برپا گشت. (بحارالانوار،ج 79، ص102)
بودجه عزادارى
قال الصادق عليه السلام: ” قال لى ابى: يا جعفر! اوقف لى من منالى كذا و كذا النوادب تندبنى عشر سنين بمنى ايام منى.”
امام صادق عليه السلام مىفرمايد: پدرم امام باقرعليه السلام به من فرمود: اى جعفر! از مال خودم فلان مقدار وقف نوحه خوانان كن كه به مدت ده سال در «منا» در ايام حج، بر من نوحه خوانى و سوگوارى كنند. (بحارالانوار،ج 46، ص220)
نوحه خوانى سنتى
عن ابى هارون المكفوف قال:”دخلت على ابى عبد الله عليه السلام فقال لى: انشدنى، فأنشدته فقال: لا، كما تنشدون و كما ترثيه عند قبره…”
ابوهارون مكفوف مىگويد: خدمت حضرت صادق عليه السلام رسيدم. امام به من فرمود: «برايم شعر بخوان». پس برايش اشعارى خواندم. فرمود: اينطور نه، همان طور كه (براى خودتان) شعر خوانى مىكنيد و همانگونه كه نزد قبر حضرت سيد الشهدا مرثيه مىخوانى. (بحارالانوار،ج 44، ص287)
پاداش شعر گفتن براى حسين عليه السلام
قال الصادق عليه السلام: “ما من احد قال فى الحسين شعرا فبكى و ابكى به الا اوجب الله له الجنة و غفر له.”
امام صادق عليه السلام به جعفر بن عفان فرمود: هيچ كس نيست كه درباره حسين عليه السلام شعرى بسرايد و بگريد و با آن بگرياند مگر آن كه خداوند، بهشت را بر او واجب مىكند و او را مىآمرزد. (رجال شيخ طوسى، ص289)
سرودن براى اهل بيت عليهم السلام
قال الصادق عليه السلام: “من قال فينا بيت شعر بنى الله له بيتا فى الجنة. ”
امام صادق عليه السلام فرمود: هر كس در راه ما و براى ما يك بيت شعر بسرايد، خداوند براى او خانهاى در بهشت، بنا مىكند. (وسائل الشيعه،ج 10، ص467)
اصحاب مدح و مرثيه
قال الصادق عليه السلام: “الحمد لله الذى جعل فى الناس من يفد الينا و يمدحنا و يرثى لنا. ”
امام صادق عليه السلام فرمود: خدا را سپاس كه در ميان مردم، كسانى را قرار داد كه به سوى ما مىآيند و بر ما وارد مىشوند و ما را مدح و مرثيه مىگويند. (وسائل الشيعه،ج 10، ص469)
شعر خوانى در ايام عزا
قال الرضا عليه السلام:” يا دعبل! احب ان تنشدنى شعرا فان هذه الايام حزن كانت علينا اهل البيت عليه السلام.”
امام رضا عليه السلام به دعبل (شاعراهل بيت) فرمود: اى دعبل! دوست دارم كه برايم شعرى بسرايى و بخوانى، چرا كه اين روزها (ايام عاشورا) روز اندوه و غمى است كه بر ما خاندان رفته است. (جامع احاديث الشيعه، ج 12، ص567)
مرثيه، نصرت اهل بيت عليه السلام
عن الرضا عليه السلام:” يا دعبل! ارث الحسين عليه السلام فانت ناصرنا و مادحنا ما دمت حيا فلا تقصر عن نصرنا ما استطعت.”
امام رضا عليه السلام فرمود: اى دعبل! براى حسين بن على عليه السلام مرثيه بگو، تو تا زندهاى، ياور و ستايشگر مايى، تا مىتوانى، از يارى ما كوتاهى مكن. (جامع احاديث الشيعه،ج 12، ص567)
شيعيان همراه و همدل
قال على عليه السلام: “ان الله…اختار لنا شيعة ينصروننا و يفرحون بفرحنا و يحزنون لحزننا.”
على عليه السلام فرمود: خداوند براى ما، شيعيان و پيروانى برگزيده است كه ما را يارى مىكنند، با خوشحالى ما خوشحال مىشوند و در اندوه و غم ما، محزون مىگردند. (غررالحكم،ج 1، ص235)
كشته اشك
قال الحسين عليه السلام:” انا قتيل العبرة لا يذكرنى مؤمن الا بكى.”
حسين بن على عليه السلام فرمود: من كشته اشكم. هيچ مؤمنى مرا ياد نمىكند مگر آن كه – به خاطر مصيبتهايم- گريه مىكند. (بحارالانوار،ج 44، ص279)
يك قطره اشك
قال الحسين عليه السلام: “من دمعت عيناه فينا قطرة بوأه الله عز و جل الجنة.”
حسين بن على عليه السلام فرمود: چشمان هر كس كه در مصيبتهاى ما قطرهاى اشك بريزد، خداوند او را در بهشت جاى مىدهد. (احقاق الحق،ج 5، ص523)
بهشت، پاداش عزادارى
قال على بن الحسين السجاد عليه السلام: “ايما مؤمن دمعت عيناه لقتل الحسين و من معه حتى يسيل على خديه بوأه الله فى الجنة غرفا.”
امام سجاد عليه السلام فرمود: هر مؤمنى كه چشمانش براى كشته شدن حسين بن على عليه السلام و همراهانش اشكبار شود و اشك بر صورتش جارى گردد، خداوند او را در غرفههاى بهشتى جاى مىدهد. (ينابيع الموده، ص429)
به ياد فرزندان فاطمه عليها السلام
قال السجاد عليه السلام: “انى لم اذكر مصرع بنى فاطمة الا خنقتنى لذلك عبرة.”
امام سجاد عليه السلام فرمود: من هرگز شهادت فرزندان فاطمه عليها السلام را به ياد نياوردم، مگر آن كه به خاطر آن، چشمانم اشكبار گشت. (بحارالانوار،ج 46، ص109)
سوگوارى در خانهها
قال الباقر عليه السلام: “ثم ليندب الحسين و يبكيه و يأمر من فى داره بالبكاء عليه و يقيم فى داره مصيبته باظهار الجزع عليه و يتلاقون بالبكاء بعضهم بعضا فى البيوت و ليعز بعضهم بعضا بمصاب الحسين عليه السلام.”
امام باقرعليه السلام نسبت به كسانى كه در روز عاشورا نمىتوانند به زيارت آن حضرت بروند، اينگونه دستورعزادارى دادند و فرمودند: برحسين عليه السلام ندبه و عزادارى و گريه كند و به اهل خانه خود دستور دهد كه بر او بگريند و در خانهاش با اظهار گريه و ناله بر حسين عليه السلام، مراسم عزادارى بر پا كند و يكديگر را با گريه و تعزيت و تسليت گويى در سوگ حسين عليه السلام در خانههايشان ملاقات كنند. (كامل الزيارات، ص175)
اشك على عليه السلام در سوگ شهداى كربلا
قال الباقر عليه السلام: “مر على بكربلا فى اثنين من اصحابه قال: فلما مر بها ترقرقت عيناه للبكاء ثم قال: هذا مناخ ركابهم و هذا ملقى رحالهم و هيهنا تهراق دماؤهم، طوبى لك من تربة عليك تهراق دماء الأحبة.”
امام باقر عليه السلام فرمود: اميرالمؤمنين عليه السلام با دو تن از يارانش از «كربلا» گذركردند، حضرت، هنگام عبور از آنجا، چشمهايش اشك آلود شد، سپس فرمود: اينجا مركبهايشان بر زمين مىخوابد، اينجا محل بارافكندنشان است و اينجا خونهايشان ريخته مىشود، خوشا به حال تو اى خاكى كه خون دوستان بر روى تو ريخته مىشود! (بحارالانوار،ج 44، ص 258)
اشك، حجاب دوزخ
قال الباقر عليه السلام: “ما من رجل ذكرنا او ذكرنا عنده يخرج من عينيه ماء و لو مثل جناح البعوضة الا بنى الله له بيتا فى الجنة و جعل ذلك الدمع حجابا بينه و بين النار.”
امام باقرعليه السلام پس از شنيدن سرودههاى «كميت» درباره اهل بيت، گريست و سپس فرمود : هيچ كس نيست كه ما را ياد كند، يا نزد او از ما ياد شود و از چشمانش هر چند به اندازه بال پشهاى اشك آيد، مگر آن كه خداوند برايش در بهشت، خانهاى بنا كند و آن اشك را حجاب ميان او و آتش دوزخ قرار دهد. (الغدير،ج 2، ص202)
جواد محدثی
