پرورش روح نيكوكارى

فرزندان، هر خوب و بدى را ابتدا از اولين خاستگاه تربيتى; يعنى خانواده مى آموزند. اگر والدين به آنچه مى گويند، عمل كنند، او احساس مى كند كه در جمع افراد صادق و متعهد زيست مى كند. ازاين رو، از همان دوران كودكى، روح گذشت و ايثار در فرزند تقويت مى شود.

پدر و مادر نيز از ديدن روحيه گذشت فرزندشان لذت خواهند برد; زيرا محصول رفتار پسنديده خودشان بوده است. اگر اين عمل تكرار شود، به ملكه تبديل خواهد شد و فرزند نيز اين عمل را به فرزندان خويش منتقل خواهد كرد. درنتيجه، در پايه گذارى اين سنت پسنديده و اجر آن همگان شريك خواهند بود. پيامبر مهربان اسلام چنين سفارش فرموده است:

رَحِمَ اللهُ والِداً أَعانَ وَلَدَهُ عَلى بِرِّهِ.(51)

خدا رحمت كند پدرى را كه فرزندش را در راه نيكوكارى يارى دهد.
پرهيز از دخالت نابجا

يكى از صفات ناپسند اين است كه انسان درباره موضوعى اظهار نظر كند كه به او مربوط نيست. اين امرممكن است براى فرد، خانواده و جامعه، زيان هاى جبران ناپذيرى به بار آورد. ممكن است انسان به دليل كم تجربه بودن يا به هر دليل ديگرى، در كارى كه به او مربوط نيست، دخالت كند و در نتيجه، قدر و منزلت خود را از دست بدهد. بر اين اساس، پيامبر گرامى اسلام مى فرمايد:

اَعْظَمُ النّاسِ قَدْرَاً مَنْ تَرَكَ ما لا يَعْنِيه.(52)

عالى قدرترين مردم كسى است كه در آنچه به او مربوط نيست، دخالت نكند.
پرهيز از سخت گيرى

سخت گيرى بر ديگران، نه تنها بر احترام و ارزش انسان نمى افزايد، بلكه روز به روز از محبوبيت او نيز مى كاهد. به طور كلى، سخت گيرى، روش و منش كسانى است كه از وجدان انسانى پيروى نمى كنند و به ديگران به ديده تحقير مى نگرند. فرد سخت گير، به بيمارى خودكم بينى دچار است و اينك كه روزگار، وى را به ظاهر بر ديگران مسلط كرده است، مى كوشد عقده هاى پيشين را فرافكنى كند. پيامبر رحمت و شفقت در توصيه به مهربانى  مى فرمايد:

اَلا اُخبِرُكُمْ بِمَنْ يَحْرُمُ عَلَيْهِ النّارُ غَداً، عَلى كلِّ هَيِّن لَيِّن قريب سَهْل.(53)

آيا مى خواهيد شما را خبر دهم كه فردا آتش بر چه كسى حرام است; هر كس كه ملايم، نرم خو، زودجوش و آسان گير باشد.
پرهيز از نجوا

اگر خواستيد سخنى خصوصى را به كسى بگوييد، سعى كنيد گفتوگوى تان در حضور ديگران، نجواگونه نباشد; زيرا در اين حالت، اطرافيان مى پندارند درباره آنان صحبت مى كنيد يا اينكه شما، آنان را غريبه فرض كرده و سخن تان را با ايشان در ميان نگذاشته ايد. در نتيجه، بدگمانى پديد مى آيد و رشته محبت و دوستى از هم گسيخته خواهد شد. شايسته است از گفتوگوهاى خصوصى در حضور ديگران بپرهيزيم تا زيان هاى روحى به ديگران وارد نيايد. پيامبر گرامى اسلام نيز در هشدارى مى فرمايد:

اِذا كانُوا ثَلاثَةً فَلا يَتَناجى إِثْنان دُونَ الثّالِثِ.(54)

وقتى سه تن با هم هستند، دو نفرشان جدا از سومى نجوا نكنند.
پشتكار

بعضى افراد با اينكه هوش و استعداد كافى دارند و زمينه هاى رشد و تعالى نيز براى آنان فراهم است، ولى پيشرفت چندانى ندارند. اين ناكامى بيشتر به دليل نداشتن همت و پشتكار كافى است. در مقابل، افراد بى استعدادى را مى بينيم كه با پشتكار و تلاش و پى گيرى همه جانبه به بهترين موفقيت ها دست مى يابند. بارى، آدمى با پشتكار مى تواند بسيارى از ضعف ها و ناتوانى هاى خود را جبران كند و به پيروزى هاى عالى دست يابد. رسول الله (صلى الله عليه وآله) در تشويق به پى گيرى و تلاش مى فرمايد:

مَنْ يُدِمْ قَرْعَ الْبابِ يُوشَكُ أَنْ يُفْتَحَ لَهُ.(55)

هر كس به كوفتن در ادامه دهد، در را به سوى او بگشايند.
پناهگاه نيازمندان

بعضى از انسان ها نزد مردم جايگاهى بس ارزشمند دارند و مردم در رفع مشكلاتشان به سوى آنان مى شتابند. اين توفيقى ربّانى است كه شامل حالشان شده است تا گشايشگر گره هاى كور زندگى ديگران باشند. زمانى كه به اين اشخاص مراجعه مى كنيم، با نهايت احترام و عزّت با ديگران برخورد مى كنند، به گونه اى كه فرد احساس حقارت نمى كند، بلكه آنان را چون برادرانى مهربان مى بيند. اين بزرگواران، بى اعتنا از كنار مشكلات ديگران نمى گذرند، بلكه خود به سويشان مى شتابند و رنج سؤال را از دوش آنان برمى دارند.

آنان از كمك به ديگران شادمانند و رفع خواسته هاى ديگران را تحفه اى رحمانى مى شمارند. چه سعادتى از اين بهتر كه آدمى، پناه گاهى براى ديگران باشد; تكيه گاهى مطمئن كه خود به پناه گاهى قدرتمند پيوسته است. پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) درباره چنين انسان هايى مى فرمايد:

اِنَّ لِلّهِ عِباداً يَفْزَعُ اِلَيْهِمُ النّاسُ فِي حَوائِجِهِم، اُولئِكَ هُمُ الْآمِنُونَ مِنْ عَذابِ اللّهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ.(56)

خداوند بندگانى دارد كه مردم در نيازمندى ها و مشكلاتشان به آنان مراجعه مى كنند و پناه مى برند. آنان در روز قيامت از عذاب خدا ايمن هستند.
پندآموزى از درگذشتگان

رفتن به گورستان و انديشيدن درباره فرجام كار، انسان را متوجه سرنوشت آينده خود مى كند و با اندكى تأمل، پى مى برد كه دوران خوشى ها و ناخوشى ها به سرعت ابر و باد در گذر است. بارى، آنچه انسان را به سعادت و سربلندى مى رساند، رفتار نيك اوست. پس نيكوست كه از گذر ايام و سرگذشت مسافرانى كه به سراى آخرت شتافته اند، عبرت گيريم و خود را براى اين سفر خطير آماده كنيم. پيامبر بزرگوار اسلام درباره اهميت پندآموزى از درگذشتگان مى فرمايد:

اِطَّلِعْ فِى الْقُبُورِ وَ اعْتَبِرْ بِالنُّشُورِ.(57)

در قبرها بنگر و از روز رستاخير پند بگير.
پند و اندرز

هيچ كس نبايد خود را از نصيحت بى نياز بداند. چه بسا بزرگانى كه به دليل بى توجهى، دچار لغزش مى شوند، به راهنمايى نياز دارند. در حكومت اسلامى، مسئولان ارشد و عالى رتبه نيز بايد خود را از اشتباه مصون ندانند و در همه حال، پذيراى راهنمايى اهل منطق باشند. همچنين اگر مردم، سياست مداران يا حاكمان خود را در لغزش و اشتباه ببينند، بايد به نصيحت آنان بپردازند. بنابراين، همگان وظيفه دارند تا با نصيحت يكديگر، راه از چاه باز شناسند. پيامبر اعظم(صلى الله عليه وآله) مى فرمايد:

اِذا وَجَدَ أَحَدُكُمْ لاَِخيهِ نُصْحاً فِي نَفْسِه فَلْيَذْكُرْهُ لَهُ.(58)

اگر كسى براى برادر خود نصيحتى در خاطر مى يابد، بايد به او بگويد.
پيشرفت معنوى

امروزه مردم به جمع آورى مال و حتى يك دست كردن وسايل زندگى اهميت فراوانى مى دهند و اگر وسيله اى را كم ببينند، با گذشتن از وقت ارزشمند و مال خود مى كوشند آن را به دست آورند. اين همه تلاش براى امرى زودگذر و فناپذير كه بايد نيروى آن را براى ديگران واگذارد، آيا خردمندانه است؟

اى كاش همان قدر كه به امور دنيوى اهميت مى دهيم، درانديشه اصلاح كاستى هاى روحى و معنوى خود بوديم. انسان كامل كسى است كه دو روزش مثل هم نباشد. اگرصداقت، سپاس گزارى، حيا و گشاده رويى اش كم رنگ است، بايد آنها را با جديت و كوشش پررنگ كند و همان شود كه خدا و رسولش انتظار دارند. رسول گرامى اسلام مى فرمايد:

اَرْبَعٌ مَنْ يَكُنْ فِيهِ كَمُلَ اِسْلامُهُ: اَلصِّدْقُ وَ الشُّكْرُ وَ الْحَياءُ وَ حُسْنُ الْخُلْقِ.(59)

چهار صفت هستند كه اگر در كسى باشند، اسلام آن شخص كامل است: راست گويى، سپاس گزارى، حيا و خوش رويى.
پيمان ازدواج

با ازدواج، پيوندى صميمى و ناگسستنى ميان زن و مرد پديد مى آيد و هر دو زوج عهد مى بندند كه در سختى ها و آسانى ها، خوشى ها و ناخوشى ها، ياور يكديگر باشند. هيچ يك از طرفين، نبايد اين پيمان مقدس را ناديده بگيرند و با رخ دادن كمترين مشكلى، از جدايى سخن بگويند. هم دلى زن و شوهر، ضامن يك عمر سعادت و دل خوشى خانوادگى است. اين گونه است كه مى توان ضريب دوام آن را افزايش داد. بايد با ثبت و ضبط اين پيوند، از هرگونه سوء استفاده و بى مسئوليتى پيش گيرى كرد. تثبيت ازدواج، تعهد زوجين را افزايش و احتمال گسست آن را كاهش مى دهد. بر اين اساس، پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) در تثبيت ازدواج مى فرمايد:

أَشيدُوا النِّكاحَ وَ اَعْلِنُوهُ.(60)

نكاح را محكم و آشكار كنيد.

(50) – نهج الفصاحه، ش 1804.
(51) – همان، ش 1660.
(52) – همان، ش 355.
(53) – همان، ش 459.
(54) – نهج الفصاحة، ش 235.
(55) – همان، ش 3065.
(56) – تحف العقول، ص 52.
(57) – نهج الفصاحه، ش 330.
(58) – همان، ش 245.
(59) – تحف العقول، ص 9.
(60) – نهج الفصاحه، ش 313.