يكي از ادبهاي تلاوت قرآن، گوش دادن و سكوت هنگام شنيدن آيات كلام الله است. وقتي كسي قرآن ميخواند و يا از راديو، ضبط صوت و دستگاه پخش قرآن پخش ميشود، كساني كه صداي قرآن را ميشنوند شايسته است به قرآن گوش فرا دارند و سكوت را رعايت كنند. زيرا اين دستور خداوند است كه در قرآن كريم آمده است:«وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ».[1]
هنگامي كه قرآن خوانده ميشود، گوش فرا دهيد و خاموش باشيد؛ شايد كه مشمول رحمت خدا شويد.
معني «استماع» و «انصات»
خداوند در اين آيه مردم را هنگام قرائت قرآن به دو چيز امر كرده است:
الف. «استماع»: استماع به معني شنيدن است در حالي كه به معنا و مفهوم كلام نيز توجه شود. يعني شنيدن با ميل قلبي.
ب. «انصات»: به معني سكوتي است كه همراه با توجّه به گفتار الهي باشد.
بنابراين همة مسلمانان وظيفه دارند هنگام تلاوت قرآن به آيات الهي كاملاً گوش فرا دهند و ساكت باشند و در اين حال به معاني آياتي كه تلاوت ميشود توجه كنند. در اين صورت مشمول رحمت خداوند ميگردند و بر ايمانشان افزوده ميشود.
تذكر اين نكته به همة دوستداران قرآن ضروري است؛ ديده ميشود گاهي وقتها راديو يا ضبط صوت قرآن پخش ميكند و افراد در همان حالي كه به قرآن گوش ميدهند با يكديگر صحبت ميكنند و يا در جلسات قرآني، شركت كنندگان مشغول صحبتهاي غير ضروري و نابجا هستند. مواردي از اين قبيل، خلاف ادب قرآن است. در چنين مواردي بايد يكي از دو كار را انتخاب كرد؛ يا قرآن استماع كرد و يا به كار ديگر پرداخت.
فضيلت استماع قرآن
توفيق بعضي از عبادتها نصيب همة انسانها نميشود براي اين كه از پاداش فراوان آن اطلاعي ندارد. از جملة اين عبادتها استماع قرآن كريم است. در زمينة فضيلت استماع كلام خدا از امام چهارم زين العابدين ـ عليه السّلام ـ روايتي رسيده است كه فرمود:
«مَنِ اسْتَمَعَ حَرْفاً مِنْ كِتابِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ مِنْ غَيْرِ قِرائَةٍ كَتَبَ اللهُ لَهُ حَسَنَةً وَ مَحاعَنْهُ سَيِّئَةً وَ رَفَعَ لَهُ دَرَجَةً».[2]
كسي كه حرفي از كتاب خدا را بشنود بدون اينكه خود قرائت كند خداوند برايش حسنهاي مينويسد و يكي از گناهان او را محو ميكند و مقام او را يك درجه بالا ميبرد.
وقتي فقط شنيدن آيات الهي چنين اجر و پاداشي دارد چرا بعضي از ماها خود را از آن محروم ميكنيم و در غفلت هستيم! استماع قرآن عبادتي است كه نه تنها هيچ زحمتي ندارد بلكه انسان را سرشار از نشاط و آرامش روحي مينمايد. توجه كنيد؛ اگر فرزندي در خانه قرآن ميخواند، پدر و مادر بعد از نماز، قرآن قرائت ميكند يا در مجلس ترحيمي قرآن خوانده ميشود و يا در جلسه و كلاس قرآن، آيات الهي تلاوت ميشود، كساني كه آيات قرآن را گوش ميدهند براي هر حرف آن پاداشي است، گناهي محو ميشود و درجهاي به درجات معنوي انسان افزوده ميشود. البته استماع بايد همراه با توجه به معني كلام خدا باشد.
نتيجة استماع و سكوت
در آية 204 سورة اعراف، نتيجة استماع و سكوت هنگام خواندن قرآن، برخورداري از رحمت الهي معرفي شده است. زيرا يكي از آثار استماع قرآن، افزايش ايمان است. چنانكه در نگهداري ايمان نيز سهم زيادي دارد. براي اين كه گوش فرا دادن به قرآن موجب ميشود معاني آن به خوبي فهميده شود، به اندرزها و دستورات و احكام قرآن عمل شود و در نتيجه ايمان انسان بيشتر گردد، و در نهايت، مورد لطف و رحمت الهي قرار گيرد.
از اين رو خداوند وقتي مؤمنان حقيقي را توصيف ميكند چنين ميفرمايد:
«وَ إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً»[3]
هنگامي كه آيات خدا بر آنها تلاوت شود، ايمانشان فزونتر ميگردد.
تذكّر مهم
معمولاً هنگام قرائت قاريان برجسته، افراد حاضر در مجلس اذكاري را بر زبان جاري ميكنند كه شامل تكبير، تهليل، تحميد و تنزيه خداوند و… است. اين اذكار نوعي واكنش در برابر قرائت قاري قرآن است و از دو چيز سرچشمه ميگيرد:
1. تأثير آيات در شنونده: وقتي قاري، قرآن تلاوت ميكند شنونده چنان تحت تأثير قرار ميگيرد كه ناخودآگاه ذكري متناسب با آيه از دهانش خارج ميشود. اين به خاطر توجه شنونده به معنا و پيام آياتِ تلاوت شده است.
2. ويژگيهاي تلاوت: گاهي از وقتها قاري كه قرآن تلاوت ميكند برجستگي خاصي (مانند صداي زيبا، لحن فصيح، محزون خواندن و توجه به معاني آيات در قرائت) دارد، مستمع تحت تأثير اين ويژگيها، قاري قرآن را تحسين ميكند.
سخن در اين است كه گفتن اذكار، تكبيرها و تحسينها بايد با ادب استماع و سكوت سازگار باشد. يعني شنونده در اثر تأثيرپذيري از تلاوت قرآن چنين اذكاري را بر زبان جاري كند و ساختگي نباشد. ثانياً با صداي متعارف (نه بلند و فريادگونه)، با وقار و طمأنينه همراه باشد. اگر در گفتن اذكار اين ويژگيها رعايت نشود موجب حواس پرتي حاضران شده و نميتوانند از آيات قرآن بهرهبرداري لازم را بنمايند. از طرفي موجب بياحترامي به قرآن است، زيرا ادب استماع و سكوت را مراعات نكردهاند.[1] . اعراف (7)، آية 204.
[2] . اصول كافي، ج 2، باب «ثواب قراءة القرآن»، ص 448.
[3] . إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ. (انفال/آية 2)
