تعريف نسخ: نسخ عبارت است از: قطع و رفع حكم سابق از تمام افراد موضوع در زمان سابق.
اقسام متصوّر نسخ:
1. نسخ آيه و محتوا با هم: يعني آيه مشتمل بر حكم شرعي بهطور كلي منسوخ شود و الفاظ آن آيه از قرآن برداشته شود و حكمي كه محتواي آيه را تشكيل ميدهد نيز منسوخ گردد.
اين نسخ مردود است. زيرا ادلهاي كه بر اين مدعا اقامه شده است موجب بياعتباري و تحريف قرآن ميشود.
2. نسخ لفظ و بقاء محتوا: يعني آيهاي در قرآن بوده كه مشتمل بر حكم بوده و بعداً لفظ و عبارت برداشته شده ولي محتواي آن باقي مانده و نسخ شده.
اين هم مردود است زيرا آيهاي كه سند حكم شرعي است معقول نيست كه از قرآن برداشته شود و حكم شرعي بدون مستند باقي بماند و اين نسخ در حقيقت همان تحريف قرآن است.
3. نسخ حكم و بقاي آيه: يعني در قرآن آيهاي ميباشد كه محتواي آن يك حكم شرعي است كه منسوخ شده است.
اين نوع خود به سه قسم تقسيم ميشود:
الف. محتواي آيه به دليل اجماع يا سنت قطعي نسخ شده است.
ب. نسخ آيه به آية ديگري كه ناظر به آن ميباشد صورت گرفته است.
ج. نسخ آيه به آية ديگري كه ناظر به آن نيست انجام شده باشد و اين نسخ بدان جهت است كه تنافي ميان دو آيه و به دليل تأخير آيه دوم از آيه اول محقق شده است.
قسم اول عقلاً و نقلاً اشكال ندارد اگر چنين اجماع قطعي و يا سنت متوازي ثابت شود مورد قبول است و اگر ثابت نشود، مورد قبول نيست و نسخ يا خبر واحد ثابت نميشود.
قسم سوم هم ممتنع است. زيرا در قرآن آيات متنافي امكان ندارد پس باقي ميماند قسم دوم كه صحيح است.[1]
تعداد آيات منسوخ
طبق تعريفي كه از نسخ شده و بر اساس آنچه كه از اقسام نسخ گفته شده و آنچه كه مورد قبول است بيان شد، ميتوان گفت فقط يك آيه نسخ شده است و آن هم آيه نجوي است كه عبارت است از: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً ذلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ أَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»[2] «اي كساني كه ايمان آوردهايد هنگامي كه ميخواهيد با رسول خدا نجوا كنيد قبل از آن صدقه بدهيد اين براي شما بهتر و پاكيزهتر است و اگر توانائي نداشته باشيد خداوند آمرزنده و مهربان است.»
اكثر علماء گفتهاند اين آيه بوسيلة آيه ديگر نسخ شده كه عبارت است از: «أ أشفقتم ان تقدموا بين يدي نجوا كم صدقات فاذلم تفعلوا و تاب الله عليكم فاقيموا الصلوة و آتووا الزكاة و اطيعوا الله و رسوله والله خبير بما تعملون»[3] «آيا ترسيديد فقير شويد كه از دادن صدقه قبل از نجوي خودداري ميكرديد؟ اكنون كه اين كار را نكرديد و خداوند توبه شمار را پذيرفت نماز را بر پا داريد و زكات بدهيد و خدا و پيامبرش را اطاعت نماييد و خداوند از آنچه انجام ميدهيد با خبر است.»[4]
[1] . ابوالقاسم خوئي، بيان ترجمان: محمد صادق نجمي، هاشم زاده هريسي، (ناشر دانشگاه آزاد اسلامي خوي، چ5، 1375.) ج2، ص486.
[2] . سورة مجادله، آية 12.
[3] . سوره مجادله، آية 13.
[4] . ابوالقاسم خوئي، بيان، همان، ص650.
