جایگاه شب قدر

جایگاه شب قدر

چنان‌كه درك شب قدر، كاري است مشكل، بيان جايگاه و «قدر» شب قدر عملي است دشوار كه تنها راه‌يافتگان به آن شب عزيز مي‌توانند واقعيّت و حقيقت آن را بيان دارند؛ چراكه قرآن به پيامبر خدا فرمود: «وَما اَدْراكَ مالَيْلَةُ الْقَدْرِ»؛ «و تو چه داني شب قدر چيست؟»
در وصف آن همين بس كه «خَيْرٌ مِنْ اَلْفِ شَهْرٍ»؛ «از هزار ماه برتر است» و مسائلي بر قدر و منزلت اين شب افزوده است، از جمله:

1. نزول قرآن:
نزول جامع‌ترين، كامل‌ترين و ماندگارترين كتاب الهي برعظمت و منزلت شب قدر افزوده است. قرآن خود مي‌گويد: «شَهْرُ رَمَضانَ الَّذي اُنْزِلَ فيهِ الْقُرْانَ»1؛ «ماه [مبارك] رمضان ماهي است كه در آن قرآن نازل شده است.» اما در چه شبي از شبهاي آن ماه، قرآن نازل شده است؟ آيه ديگر بيان مي‌كند كه «اِنّا اَنْزَلْناهُ في لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ»2؛ «به راستي، آن [قرآن]را در شبي پربركت نازل كرديم.» و اين شب مبارك را در سوره قدر مشخص فرموده كه «اِنّا اَنْزَلْناهُ في لَيْلَةِ الْقَدْرِ»3؛ «به حقيقت ما آن [قرآن] را در شب قدر فرود آورديم.» پس بايد گفت نزول قرآن در چنين شبي بر عظمت آن مي‌افزايد. اين نكته را هم اضافه كنيم كه اين نزول، نزول دفعي است بر قلب رسول گرامي اسلام، نه نزول تدريجي كه آغاز آن با آغاز بعثت يعني بيست و هفتم رجب همراه است.

2. تقدير امور:
در نام‌گذاري شب قدر بيانهاي مختلفي وارد شده است: برخي آن را به معناي شبي با عظمت و بزرگ «لَيْلَةُ الْعَظَمَةِ4»گرفته‌اند ؛ چراكه قدر در قرآن به معناي منزلت و بزرگي خداوند آمده، در آيه‌اي مي‌خوانيم: «ماقَدَرُوا اللّهَ حَقَّ قَدْرِهِ»5؛ «قدر ندانستند [و نشناختند] خدا را آنگونه كه حقّ عظمت او بود.»
«قدر» به معناي تقدير و اندازه‌گيري و تنظيم است. اين معني را هم لغت تأييد مي‌كند و هم قرآن و روايات. راغب اصفهاني مي‌گويد: «لَيْلَةُ الْقَدْرِ اَيْ لَيْلَةٌ قَيَّضَها لِأُمُورٍ مَخْصُوصَةٍ6؛ شب قدر يعني شبي كه [خداوند] براي [تنظيم و تعيين] امور مخصوصي آن را آماده [و مقرّر] نموده است.» و قرآن كريم مي‌فرمايد: در آن شب «يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكيمٍ»7؛ «هركاري بر طبق حكمت [خداوند] جدا[و تعيين و تنظيم [مي‌گردد.»
و امام صادق عليه‌السلام فرمود: «التَّقْديرُ في لَيْلَةِ الْقَدْرِ تِسْعَةُ عَشْرٍ، وَالاِْبْرامُ في لَيْلَةِ اِحْدي وَ عِشْرينَ وَالْاِمْضاءُ في لَيْلَةِ ثَلاثَ وَ عِشْرينَ8؛ تقدير امور[و سرنوشتها]در شب قدر، يعني شب نوزدهم، تحكيم آن در شب بيست و يكم، و امضا[ي‌آن [در شب بيست و سوم [صورت مي‌گيرد].» و امام هشتم عليه‌السلام فرمود: «…يُقَدَّرُ فيها ما يَكُونُ في السَّنَةِ مِنْ خَيْرٍ اَوْ شَرٍّ اَوْ مَضَرَّةٍ اَوْ مَنْفَعَةٍ اَوْ رِزْقٍ اَوْ اَجَلٍ وَ لِذلِكَ سُمِّيَتْ لَيْلَةُ الْقَدْرِ9؛ در آن شب [قدر [آنچه كه در سال واقع مي‌شود، تقدير و اندازه‌گيري مي‌شود، از نيكي و بدي و زيان و سود و روزي و مرگ. به همين جهت نيز شب قدر[شب اندازه گيري [ناميده شده است.»
و طبق روايات فراواني10 سرنوشت افراد براي سال بعد، مانند: رزق و روزي، مرگ و ميرها، خوشي و ناخوشيها، حج رفتن و حوادث ديگر زندگي، براساس استعدادها و لياقتها، رقم مي‌خورد، و اين تقدير حكيمانه هم، در انسان هيچ گونه «اجبار» و «سلب اختياري» به وجود نمي‌آورد. مي‌توان بين تمام اقوال اين گونه جمع كرد كه در اين شب با عظمت و بزرگ، با فرود ملائكه آسماني، تقديرات يك سال مشخص و بر قلب حجّت زمان عليه‌السلام عرضه مي‌شود.

3. سند امامت:
شب قدر بزرگ‌ترين سند امامت و تداوم آن در طول زمان است. در روايات فراواني، وجود شب قدر را در هر زمان دليل لزوم امامت و بقاي آن دانسته‌اند، لذا سوره قدر به منزله شناسنامه اهل بيت عليهم‌السلام شمرده شده است كه به برخي روايات اشاره مي‌شود:
از امام صادق عليه‌السلام نقل شده است كه فرمود: علي عليه‌السلام زياد مي‌فرمود: هيچ‌گاه تيمي و عدوي [ابوبكر و عمر[ خدمت پيامبر صلي‌الله‌عليه‌و‌آله جمع نشدند مگر آنكه آن حضرت [سوره]«اِنّا اَنْزَلْناهُ…»را با خشوع و گريه مي‌خواند، سپس آن دو عرض مي‌كردند چقدر رقّت شما نسبت به اين سوره شديد است. پيامبر اكرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله مي‌فرمود: به جهت آنچه چشمم ديده و دلم فهميده است و به جهت آنچه دل اين شخص [يعني علي عليه‌السلام ] پس از من خواهد ديد. آن دو مي‌گفتند: مگر شما چه ديده‌اي و او چه مي‌بيند؟
فرمود: پيامبر اكرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله براي آن دو نوشت «تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ فيها بِاِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ اَمْرٍ»؛ «ملائكه و روح در آن شب با اذن پروردگارشان براي (تقدير) هر كاري نازل مي‌شوند.» آن‌گاه مي‌فرمود: آيا بعد از «كُلُّ اَمْرٍ؛تمام امرها» كه خداوند مي‌فرمايد، چيزي باقي خواهد ماند؟ مي‌گفتند: نه. سپس حضرت مي‌فرمود: آيا مي‌دانيد آن كسي كه هر امري بر او نازل مي‌شود كيست؟ مي‌گفتند: تو هستي اي رسول خدا! آن‌گاه مي‌فرمود: بله [ولي [آيا شب قدر بعد از من هم ادامه دارد؟ مي‌گفتند: بله. مي‌فرمود: آيا [در شبهاي قدر] بعد از من هم آن امر نازل مي‌شود؟ مي‌گفتند: بله. سپس مي‌فرمود: بر چه كسي؟ مي‌گفتند: نمي‌دانيم. سپس آن حضرت از سر من [علي [مي‌گرفت (و دست را روي سر من قرار مي‌داد) و مي‌فرمود: اگر نمي‌دانيد بدانيد، آن شخص پس از من اين مرد است.
فرمود: پس آن گاه آن دو نفر هميشه اين‌گونه بودند كه شب قدر را بعد از پيامبر اكرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله به سبب هراسي كه بر دل آن دو مي‌افتاد، مي‌شناختند.11»
و در جاي ديگر علي عليه‌السلام فرمود: «به حقيقت شب قدر در هر سال وجود دارد و امر سال در آن شب نازل مي‌شود و به راستي براي آن امر صاحبان امري است. عرضه شد آنان چه كساني هستند؟ فرمود: «اَنَا وَ اَحَدَ عَشَرَ مِنْ صُلْبي اَئِمَّةً مُحَدَّثُونَ12؛ من و يازده [امام] از نسل من كه [همه [اماماني محدَّث مي‌باشند [كه ملائكه را نمي‌بينند ولي صداي آنها را مي‌شنوند].»
و در برخي روايات آمده كه خود ولايت علي عليه‌السلام و ائمه عليهم‌السلام جزء تقديرات آن شب است13 و دستور داده‌اند كه با مخالفان براي اثبات امامت و بقاي آن و زنده بودن مهدي عليه‌السلام به شب قدر استدلال كنيد.14 آري، بقاي شب قدر دليل محكمي است بر بقاي امامت و بقاي امامت اقتضا مي‌كند حيات و زنده بودن مهدي عليه‌السلام را و حيات مهدي عليه‌السلام نشانه حيات مذهب پيشتاز و هميشه در صحنه تشيّع است. لذا اسلام اصيل و قرآن تا ابد زنده است.
از اينجا روشن شد كه شب قدر، يعني شب ولايت و امامت 15 و معناي رواياتي كه شب قدر را به فاطمه زهرا عليها‌السلام تفسير نموده16 است، روشن شد كه حقيقت شب قدر امامت و ولايت است و حقيقت ولايت و امامت زهراي مرضيه عليها‌السلام است.

4. بخشش گناهان:
يكي ديگر از ويژگيهاي شب قدر بخشش گناهان و عفو عاصيان و مجرمان است، لذا بايد تلاش نمود تا اين فيض عظماي الهي شامل حال انسان شود. واي به حال انساني كه در شب قدر مورد غفران الهي قرار نگيرد؛ چنان كه پيامبر اكرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله مي‌فرمود: «مَنْ اَدْرَكَ لَيْلَةَ الْقَدْرِ فَلَمْ يُغْفَرْ لَهُ فَاَبْعَدَهُ اللّهُ17؛ كسي كه شب قدر را درك كند، پس بخشيده نشود [و مورد رحمت بي‌پايان الهي واقع نشود] پس خدا او را [از رحمت خويش] دور مي‌سازد.»
و در جاي ديگر فرمود: «مَنْ حُرِمَها فَقَدْ حُرِمَ الْخَيْرَ كُلَّهُ وَلايَحْرُمُ خَيْرَها الاّ مَحْرومٌ18؛ هركس كه از فيض شب قدر محروم گردد، از تمام خيرات محروم [و بي‌نصيب] شده است و محروم نمي‌ماند از [بركات و] خيرات شب قدر، مگر كسي كه [با اعمال خويش [خود را محروم نموده باشد.»
لذا بايد تلاش مضاعف نمود تا غفران الهي در اين شبِ بخششِ گناهان شامل حال انسان گردد.
پيامبر اكرم صلي‌الله‌عليه‌و‌آله مي‌فرمود: «مَنْ قامَ لَيْلَةَ الْقَدْرِ ايْمانا وَاحْتِسابا، غُفِرَ لَهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ19؛ كسي كه در شب قدر به پاخيزد [و آن شب را] از روي ايمان و محاسبه [و اخلاص‌بيدار باشد،]گناهان گذشته‌اش بخشوده مي‌شود.»
در بحارالانوار در ذيل اين روايت اضافه شده: «مَنْ صَلّي لَيْلَةَ‌الْقَدْرِ ايمانا وَاحتِسابا غَفَرَاللّهُ ماتَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ20؛ هركس در شب‌قدر، از روي ايمان و محاسبه [و اخلاص] نماز گذارد، خداوند گناهان گذشته او را مي‌بخشد.»

پی نوشت ها:

1. بقره/ 185.
2. دخان/ 3.
3. قدر/ 1.
4. تفسير نوين، محمد تقي شريعتي، ص275؛ مجمع البيان، ابوعلي طبرسي، ج1، ص518.
5. حج/ 74.
6. المفردات في غريب القرآن، دفتر نشر الكتاب، ص 395.
7. دخان/ 4.
8. وسائل الشيعه، حرّ عاملي، داراحياء التراث، ج7، ص259؛ تفسير نور الثقلين، ج5، ص627؛ البرهان في تفسير القرآن، ج4، ص487.
9. عيون اخبارالرضا، ج2، ص 116.
10. ر.ك: تفسير نورالثقلين، ج5، ص631؛ البرهان في تفسير القرآن، ج4، ص 486؛ بحار الانوار، ج94، ص141 – 18.
11. اصول كافي، محمد بن يعقوب كليني، ترجمه سيد جواد مصطفوي، تهران، كتابفروشي اسلاميه، ج1، ص 363 – 364.
12. اثباة الهداة، شيخ حرّ عاملي، قم مطبعة العلمية، ج2، ص 256؛ بحارالانوار (همان)، ج 94، ص15، ح26.
13. همان، ص18.
14. اصول كافي (همان)، ج1، ص 353 – 362 – 364، روايت 6.
15. يكي از شبهاي قدر در مورد امام زمان عليه‌السلام اختصاص دارد و لازم است و عناياتي را به دنبال دارد.
16. تفسير فرات كوفي، مؤسسه نشر، ص581.
17. بحارالانوار(همان)، ج94، ص80، ح47.
18. كنز العمّال، علي متقي هندي، بيروت، مؤسسه الرساله، ج8، ص534، ح28 . 24.
19. وسائل الشيعه، ج10، ص358، ح13601.
20. بحارالانوار، ج93، ص366، ح42.

مطالب مشابه