تعريف اعتكاف:
«اعتكاف مصدر باب افتعال به معني پيوستگي به چيزي داشتن و حبس كردن و در لغت درنگ كردن و ادامه دادن است . در شرع به معني توقف كردن مرد در مسجد جامع و توقف كردن زن با نيت بوده و مراد از آن اقامت كردن در مسجد به قصد عبادت است .»
لغت اعتكاف از كلمه «عكف» مي باشد. اهل لغت براي اين ماده معاني گوناگوني را ذكر نموده اند . ولي با دقت در كلام آنها مي توان به اين نتيجه رسيد كه همگي آنها تقريباً يك معناي كلي و جامع را در نظر داشته اند.» معناي لغوي اعتكاف «حبس بودن است و از همين معناست درنگ طولاني و همراه دائمي چيزي بودن ، چه آن شي ء خوب باشد و چه بد.
تاريخچه اعتكاف:
اعتكاف قبل از اسلام در بين اديان الهي وجود داشته و اسلام نيز حكم آن را تنفيذ كرده است. «چنانكه مرحوم علامه مجلسي در بحارالانوار به نقل از طبرسي چنين آورده است: حضرت سليمان (ع) در مسجد بيت المقدس به مدت يك سال و دو سال . يك ماه و دو ماه و گاهي كمتر و بيشتر اعتكاف مي كرد. آب و خوراك براي آن حضرت فراهم مي شد و او در همان جا به عبادت مي پرداخت.»
با نگاهي به آيات قرآن كريم كه ارزشمندترين و متقن ترين صحف تاريخ بشر مي باشد در مي يابيم كه اعتكاف در بين پيامبران و اديان الهي جايگاه ويژه اي داشته است . در مجموع چند بار ماده عكف در قرآن مجيد آمده است كه نشان از اهميت اين سنت حسنه دارد. مانند سوره اعراف آيه 138 ، سوره طه آيه هاي 91 و 97 ، سوره شعرا آيه 52 ، سوره حج آيه 71 ، سوره فتح آيه 25 ، سوره بقره آيه 187 ، خداوند باريتعالي در سوره بقره آيه 125 خطاب به حضرت ابراهيم و اسماعيل فرمان مي دهد كه خانه خدا را براي معتكفان و ركوع كنندگان و سجده كنندگان پاكيزه نماييد.»
در انجام اعتكاف همواره بايد به دو اصل يعني «زمان و مكان» توجه كرد:
زمان اعتكاف:
با توجه به مجموع مباحث مطروحه در كتب معتبر ، اعتكاف تنها محدود به زمان خاصي نيست . بلكه هر زماني كه بتوان شرعاً روزه گرفت و اشكالي در آن نباشد، اعمال اعتكاف نيز قابل انجام مي باشد. «حضرت امام خميني (ره) مي فرمايد : در هر زماني كه روزه گرفتن صحيح باشد ، اعتكاف نيز صحيح است ولي با فضيلت ترين اوقات آن ماه رمضان است و برترين ايام ماه رمضان دهه آخر آن است.»
مدت اعتكاف:
حداقل ايام اعتكاف سه روز است و كمتر از سه روز نمي شود. حضرت امام (ره) در تحريرالوسيله مي فرمايند: اعتكاف بايد كمتر از سه روز و شب هاي ما بين آنها نباشد . اما بيشتر ازآن مانعي ندارد و محدود به حد معيني نيست . اگر چه بعد از هر دو روز سومين روز آن واجب است . پس اگر پنج روز اعتكاف كند، روز ششم واجب است و اگر هشت روز اعتكاف كند ، روز نهم بنابر احتياط واجب است .
مكان اعتكاف:
از مجموع روايات اينگونه بر مي آيد كه عمل اعتكاف در مسجد بايد انجام گيرد. اما در نوع مسجدي كه بايد اعتكاف نمود، نظرات مختلفي وجود دارد. بسياري از فقها اعتكاف در هر مسجد جامعي را صحيح مي دانند و روايات قابل اعتماد پشتوانه اين راي است . از امام صادق (ع) نقل شده است : «اعتكاف تنها همراه با روزه در مسجد جامع صحيح است .» در ميان فقيهان شيعه به ابن ابي عقيل نسبت داده شده ، كه اعتكاف در هر مسجدي را جايز دانسته ، در قبور مطهر امامان معصوم (ع) با آنكه از نظر فضيلت به مراتب برتر از مسجد جامع هستند ، در مسئله اعتكاف حكم مسجد را ندارند.»
حضرت امام صادق (ع) مي فرمايند: «هيچ اعتكافي صحيح نيست ، مگر با روزه در مسجد جامع» و يا وقتي از امام صادق (ع) در مورد اعتكاف در دهه آخر ماه رمضان سئوال شد ، آن حضرت فرمود: «علي (ع) مي فرمود: من اعتكاف را صحيح نمي دانم ، مگر در مسجد الحرام يا مسجد جامع»
شرايط اعتكاف :
گذشته از اموري چون عقل و ايمان كه در تمامي عبادات اسلامي شرط عبادت است و هيچ عبادتي بدون آنها صحيح نيست، خود اعتكاف داراي شرايطي خاص مي باشد كه صحت آن بستگي به رعايت كامل اين شرايط دارد. «محقق» در كتاب شرايع الاسلام شش شرط براي اعتكاف در نظر گرفته است و آنها عبارتند از :
1ـ نيت يا قربت الي الله:
شخص معتكف بايد نيت اعتكاف داشته باشد . حضرت امام خميني (ره) در اين خصوص مي فرمايند :«بعد از مشخص كردن اينكه مي خواهد اعتكاف نمايد، فقط قصد قربت و اخلاص براي خدا ، نه براي ريا انجام دادن لازم است.»
«در اعتكاف واجب است ، نيت قربت نمودن ، اگر اعتكاف او نذري است نيت وجوب مي خواهد و اگر مستحب است نيت استحبابي نمايد . بعد از دو روز از اعتكاف براي روز سوم نيت واجب را تجديد مي كند.»
2 ـ روزه داشتن :
يكي ديگر از شرايط و اركان اساسي اعتكاف روزه گرفتن است. اگر شخصي روزه نداشته باشد ولو اينكه در اعتكاف باشد ، اعتكاف او صحيح نيست.
3 ـ كمتر از سه روز اعتكاف كردن صحيح نمي باشد:
يكي ديگر از شرايط اعتكاف اين است كه حتماً شخص معتكف سه روز را در اعتكاف به سر برد . از حضرت امام صادق (ع) نقل شده است كه فرموده اند: «اعتكاف از سه روز كمتر نيست.»
4ـ جز در مسجد جامع نبايد انجام بگيرد:
در اينكه اعتكاف عبادتي است كه بايد در مسجد انجام شود و مكان ديگري براي اين عبادت صلاحيت ندارد . در بين علما و دانشمندان مسلمان اختلافي نيست . از امام جعفر صادق (ع) روايت شده است كه فرموده اند: «اعتكاف در غير مكه شايسته نيست . مگر در مسجد رسول خدا (ص) . يا مسجدي از مساجد جماعت.»
5 ـ اذن وي در جايي كه ولايتي باشد:
«مثلا زن و شوهر بايد اذن بگيرد . از آنجا كه اعتكاف به خودي خود واجب نيست و انجام آن مستلزم خروج از منزل و صرف وقت نسبتاً زيادي است و ممكن است موجب پايمال شدن حق كسي شود ، يكي از شرايطي كه براي آن ذكر مي كنند ، اجازه صاحب اجازه است.»
6 ـ خارج نشدن از مسجد:
ادامه درنگ در مسجد در مدت اعتكاف به جز مواردي كه ، خارج شدن از مسجد مباح است . حضرت امام صادق (ع) در اين زمينه مي فرمايد :«فرد معتكف از مسجد خارج نمي شود ، مگر براي حاجتي.»
از آنجا كه در همه ضرورت ها تنها بايد به حد ضرورت كفايت نمود. معتكف نمي تواند بيرون از مسجد بيش از مقدار لازم بماند يا در جايي بنشيند. خصوصاً نشستن در سايه ، بيشتر فقها راه رفتن در سايه را نيز جايز ندانسته اند.»
محرمات و مبطلات اعتكاف:
معتكف بايد در طول مدت اعتكاف از كارهاي زير خودداري نمايد:
1 ـ بوييدن عطر و بوي خوش و گياهان معطر به قصد لذت بردن. بنابراين براي كسي كه فاقد حس بويايي است مانعي ندارد.
2 ـ خريد و فروش و انواع معامله و تجارت مگر اينكه ضرورتي پيش آيد.
3 ـ جدال و مناقشه پيرامون كاري دنيوي يا ديني ، حرمت جدال مربوط به موردي است كه مجادله به قصد اظهار فضل و برتري و خودنمايي انجام شود. اگر جدال دوستي انجام گيرد مانعي ندارد.
4 ـ عدم تحقق يكي از شرايط اعتكاف : يكي از شرايط ، استمرار لبث (درنگ) در ايام اعتكاف است . بنابراين اگر بين روزهاي آن فاصله بيفتد . يا دو شب آنرا در مسجد نماند، اعتكاف باطل است. خروج اختياري و عمدي از مسجد نيز براي معتكف جايز نيست .
5 ـ هر چه كه باعث ابطال روزه روزه دار مي شود؛
همان عوامل باعث باطل شدن اعتكاف نيز مي شود چون يكي از شرايط اصلي اعتكاف روزه است . وقتي روزه كه شراط اصلي است باطل شود، به خودي خود اعتكاف نيز باطل خواهد شد .
شرايط رجوع در اعتكاف:
مقصود از شرايط رجوع آن است كه معتكف در هنگام نيت با خداوند شرط كند كه چنانچه مانعي براي ادامه اعتكاف پيش آمد ، بتواند آنرا رها كند. بعضي از فقها فرموده اند: معتكف مي تواند با خداوند شراط كند كه هرگاه بخواهد اعتكاف را ناتمام رها كند ، هر چند مانع خاصي هم برايش پيش نيامده باشد.
ترك اضطراري اعتكاف:
گاهي ممكن است براي معتكف شرايطي پيش آيد كه شرعاً از ادامه اعتكاف معذور باشد ؛ مانند اين كه بترسد چنانچه در مسجد بماند ، مورد اذيت و آزار دشمن قرار گيرد و… در اين صورت معتكف مي تواند اعتكاف را رها كند ، بلكه در پاره اي از موارد ترك اعتكاف واجب مي شود.
منبع: نشريه فصل رويش ويژه نامه اعتكاف
