در ميان آداب تلاوت قرآن، حفظ قرآن جايگاه ويژهاي دارد به گونهاي كه امام صادق ـ عليه السّلام ـ در مقام دعا از خداوند ميخواهد كه حفظ قرآن را محبوب وي گرداند:
اَللهُمَّ فَحَبِّبْ اِلَيْنا حُسْنَ تِلاوَتِهِ وَ حِفْظَ آياتِهِ.[1]
بار خدايا! نيكو تلاوت نمودن قرآن و حفظ آياتش را محبوب ما بگردان.
يكي از نعمتهايي كه به بركت انقلاب اسلامي نصيب ملت ايران شده است، رواج حفظ قرآن كريم در بين اقشار مختلف مردم است. قبل از انقلاب حافظان كلّ قرآن شايد به تعداد انگشتان دست نميرسيد در حالي كه بعد از استقرار جمهوري اسلامي و در سالهاي اخير گرايش به حفظ قرآن خصوصاً در ميان جوانان بسيار چشمگير است. در تمام نقاط ايران عزيز مؤسسات و نهادهايي در زمينة حفظ قرآن تأسيس شده و مشغول خدمت به آستان مقدّس قرآن كريم هستند.
در ساية اين تلاشهاي پيگير و خالصانه شاهد كوشش هزاران انسان وارسته و علاقمند به قرآن هستيم كه به حفظ قرآن اشتغال دارند. درميان اين عاشقان قرآن حافظان برجستهاي ديده ميشوند كه در جهان اسلام كمنظير و يا بينظير هستند. جا دارد از تلاش تمام دستاندركاران اين جهاد فرهنگي سپاسگزاري شده و از خداوند طلب اجر و پاداش مضاعف براي آنان كنيم.
اهتمام نسبت به حفظ قرآن
با وجود تمام اين جدّ و جهدها هنوز حفظ قرآن در كشور ما به مرز قابل قبول نرسيده است، زيرا يكي از راههاي ترويج فرهنگ قرآن و مبارزه با تهاجم فرهنگي دشمنان اسلام، اهتمام نسبت به برنامههاي قرآني و حفظ آن است.
بر مسئولان فرهنگي و قرآني كشور است كه با برنامهريزيهاي دقيق و حساب شده و مساعدتهاي مادي و معنوي، بستر مناسبي را براي حفظ قرآن كريم آماده كنند و با تبيين جايگاه و ارج نهادن به حافظان قرآن، مشوّق علاقهمندان حفظ قرآن گردند. به خصوص نسلِ جوان پرشورِ مملكت اسلامي را در اين راستا مدّنظر قرار دهند.
از طرف ديگر جا دارد عدهاي از حافظان قرآن كريم از خداوند استمداد جويند و براي رسيدن به قلههاي رفيع اين جهاد قرآني به تربيت حافظان قرآن اقدام نمايند. چه خوب است هر يك از ما مسلمانان مقداري از وقت خود را به حفظ آيات و سُوَر قرآن اختصاص دهيم و آن را توشهاي براي زندگي جاويد خود قرار دهيم.
حفظ قرآن دور از عذاب الهي
كسي كه تمام يا قسمتي از قرآن كريم را از حفظ دارد و در حقيقت قلب و جان خود را جايگاه انوار قرآن قرار داده است، چنين قلبي در قيامت عذاب نخواهد شد. حضرت محمّد ـ صلّي الله عليه و آله ـ ميفرمايد:
«لا يُعَذِّبُ اللهُ قَلْباً وَعَي الْقُرْآنِ».[2]
خداوند قلبي را كه قرآن را در خود جاي داده، عذاب نميكند.
حافظ قرآن در همه حال يا در بيشتر اوقات، با قرآن دل مشغول است. او براي نگهداري آيات حفظ شده زبانش با كلام خدا در گردش است و كلام خدا را تلاوت ميكند، به اين جهت چنين زباني گِرْد گناه نميچرخد. حافظهاي كه در آن آيات قرآن جاي گرفته است فكر گناه را در خود جاي نميدهد. لذا چنين انساني رفته رفته انساني الهي ميشود و استحقاق پيدا ميكند تا از دستاوردهاي ويژهاي برخوردار گردد.
دستاوردهاي حفظ قرآن
1. حافظ قرآن مشمول آمرزش الهي: رسول بزرگوار اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ ميفرمايد:
«مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ عَنْ حِفْظِهِ ثُمَّ ظَنَّ اَنَّ اللهَ تعالي لا يَغْفِرُ لَهُ فَهُوَ مِمَّنِ اسْتَهْزَءَ بِآياتِ اللهِ».[3]
كسي كه قرآن را از حفظ بخواند، سپس گمان كند كه خداوند متعال او را نميآمرزد، او از كساني است كه آيات خدا را به استهزاء گرفته است.
بنابراين حافظ قرآن بايد به آمرزش خداوند اميدوار باشد و با كوشش در عمل به دستورات قرآن، خود را در زمرة بهشتيان بداند.
2. همراهي با سفيران الهي: صادق آل محمد ـ عليهم السّلام ـ ششمين پيشواي معصوم ما ميفرمايد:
«اَلْحافِظُ لِلْقُرْآنِ الْعامِلُ بِهِ مَعَ السَّفَرَةِ الْكِرامِ الْبَرَرَةِ».[4]
حافظ قرآني كه به قرآن عمل كند با سفيران (وحي) خدا، كه بزرگوار و نيكو رفتار هستند، خواهد بود.
و چه نعمتي بالاتر و لذتبخشتر از همنشيني با سفيران خداوند خواهد بود. خوشا به حال آنان كه حافظ قرآن بوده و به آن عمل ميكنند.
3. درجات حافظ در بهشت: آورندة قرآن، پيامبر گرامي خدا فرمود:
عَدَدُ دَرَجِ الْجَنَّةِ عَدَدُ آيِ الْقُرْآنِ، فَاِذا دَخَلَ صاحِبُ الْقُرْآنِ الْجَنَّةَ قيلَ لَهُ اِرْقَ وَ اقْرَأْ، لِكُلِّ آيَةٍ دَرَجَةٌ، فَلا تَكُونُ فَوْقَ حافِظِ الْقُرْآنِ دَرَجَةٌ.[5]
تعداد درجات بهشت به عدد آيات قرآن است. هنگامي كه حامل قرآن داخل بهشت ميشود به او گفته ميشود: بالا برو و بخوان ، زيرا براي هر آيهاي درجهاي است. بنابراين بالاتر از حافظ قرآن درجهاي نيست.
آرزوي نهايي هر مسلمان مؤمني راه يافتن به بهشت برين است. اين بهشت درجاتي به تعداد آيات قرآن كريم دارد، به آنان كه حامل قرآن هستند در بهشت ميگويند: بالا برو و بخوان. بنابراين حافظ قرآن در ساية تلاوت قرآن در دنيا، قرآن با جان او عجين ميشود و در ساية عمل به آيات آن به مقام «صاحب القرآن» ميرسد. چنين حافظي وقتي وارد بهشت شد به او ميگويند: بخوان و بالا برو و او لب ميگشايد و آيات قرآن از دهان مبارك او سرازير ميگردد.
پاداش به زحمت افتادن در حفظ
عدهاي از مردم دوست دارند قرآن را حفظ كنند ولي تصور ميكنند حفظ قرآن مشكل است و مشقّت دارد. يا اينكه حافظهشان ضعيف است و حفظ قرآن برايشان مشكل است. در مورد اين افراد امام صادق ـ عليه السّلام ـ وعدة دو پاداش داده است:
اِنَّ الَّذي يُعالِجُ الْقُرْآنَ وَ يَحْفَظهُ بِمَشَقَّةٍ مِنْهُ وَ قِلَّةِ حِفْظٍ لَهُ اَجْرانِ.[6]
كسي كه به قرآن بپردازد و آن را با مشقّت و حافظة ضعيف حفظ كند، براي او دو پاداش است.
زيرا يك پاداش براي حفظ قرآن است و پاداش دوّم به خاطر حافظة ضعيف است كه سبب ميشود تا زحمت بيشتري نسبت به افراد معمولي بكشد.
دعاي فراموش نكردن حفظ قرآن: دعايي در كتب حديث آمده است كه مربوط به نگهداري حفظ قرآن و فراموش نكردن آيات حفظ شده است. اين دعا از اميرمؤمنان علي ـ عليه السّلام ـ نقل شده است. امام فرمودهاند: رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: آيا ميخواهي دعايي را به تو بياموزم كه قرآن را فراموش نكني! (و اين دعا را خواندند):
اَللّهُمَّ ارْحَمْني بِتَرْكِ مَعاصيكَ اَبَداً ما اَبْقَيْتَني، وَ ارْحَمْني مِنْ تَكَلُّفِ ما لا يَعْنيني، وَ ارْزُقْني حُسْنَ الْمَنْظَرِ فيما يُرْضيكَ عَنّي، وَ اَلْزِمْ قَلْبي حِفْظَ كِتابِكَ كَما عَلَّمْتَني، وَ ارْزُقْني اَنْ اَتْلُوَهُ عَلَي النَّحْوِ الَّذي يُرْضيكَ عَنّي.
اَللّهُمَّ نَوِّر بِكِتابِكَ بَصَري، وَ اشْرِحْ بِه صَدْري، وَ فَرَّحْ بِهِ قَلبِي، وَ اَطْلِقْ بِهِ لِساني، وَ اسْتَعْمَل بِهِ بَدَني، وَ قَوِّني عَلي ذلك، وَ اَعِنّي عَلَيْهِ اِنَّهُ لا مُعينَ عَلَيْهِ اِلّا اِنْتَ، لا اِلهَ اِلّا اِنْتَ.[7]
خدايا! تا زنده هستم، با ترك نافرمانيت به من ترحّم نما و به من رحم كن از رنج كشيدن براي آنچه به كارم نيايد، و به من روزي كن خوش نمايي در آنچه تو را از من خشنود سازد، و قلبم را به حفظ قرائت وادار كن آن گونه كه به من آموختي، و مرا روزي كن آن را همانگونه كه خوشايند توست بخوانم.
بار خدايا! با قرآنت ديدگان مرا روشن كن، و به وسيلة قرآن سينة مرا بگشاي، دلم را شاد كن و زبانم را باز كن، بدنم را به وسيلة آن به كار گير، و با آن مرا نيرومند ساز، با قرآن مرا ياري كن زيرا ياوري در آن جز تو نيست، جز تو كسي شايستة پرستش نيست.[1] . اصول كافي، ج 2، باب «الدعاء عند قراءة القرآن»، ص 417.
[2] . وسائل الشيعه، ج 4، ص 825.
[3] . مستدرك الوسائل، ج 4، باب 17، ص 269، روايت 4669.
[4] . اصول كافي، ج 2، باب «فضل حامل القرآن»، ص 441.
[5] . بحار الانوار، ج 89، ص 22.
[6] . اصول كافي، ج 2، «من يتعلّم القرآن بمشقّه»، ص 443 ـ 444.
[7] . اصول كافي، ج 2، باب «الدّعاء في حفظ القرآن»، ص 420.
