قرآن كريم همة مسلمانان را به قرائت قرآن دعوت نموده است[1] و براي آن ثواب و فضيلت زيادي وارد شده است. بنابراين جا دارد هر مسلماني مقداري از وقت خود را به قرائت قرآن اختصاص دهد. امّا وظيفة ما در قرائت قرآن همين جا پايان نميپذيرد. كسي كه با قرآن مأنوس شد وظيفة ديگري هم نسبت به آن دارد كه قرآن به آن اشاره نموده است.
اهميّت تدبّر در قرآن
خداوند در سورة «ص» آية 29، وظيفة بعدي مسلمانان را در قبال قرآن چنين بيان ميكند:
كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَ لِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ.
قرآن كتاب با بركتي است كه آن را به سوي تو (اي پيامبر) فرستاديم تا (مردم) در آيات آن تدبّر كنند و براي خردمندان تذكّر است.
آية ياد شده به همة مسلمانان ميآموزد كه يكي از آداب تلاوت قرآن توجه به معاني قرآن و انديشيدن در آيات آن است. به اين معنا كه هر مسلماني موقعي كه قرآن ميخواند بايد به معاني آيات توجه كند، پيام آيه را بفهمد و خود را مخاطب كلام خدا بداند تا زمينة عمل به آيات قرآن كريم را در خود فراهم سازد. براي اين منظور از هنگام شروع تلاوت (استعاذه) تا اتمام قرائت لازم است قاري قرآن افكار خود را متمركز كند، به چيز ديگري جز قرآن و معاني آن فكر نكند.
اصولاًَ خواندن قرآن بدون تدبّر در آن، ارزش قابل توجّهي ندارد؛ زيرا هدف از نزول قرآن، عمل به آيات آن است و توجّه به معاني و تدبّر در قرآن، مقدّمه و دريچهاي به سوي عمل است.
امام علي ـ عليه السّلام ـ دربارة اهميّت تدبّر در قرآن چنين ميفرمايد:
«اَلا لا خَيْرَ في قِراءَةٍ لَيْسَ فيها تَدَبُّر…».[2]
بدانيد قرائتي كه همراه با تدبّر نباشد خيري در آن نيست.
كليدهاي تدبّر در قرآن
1. استفاده از قرآنهاي مترجم: كساني كه با زبان عربي آشنا نيستند براي پي بردن به معاني آيات ميتوانند از قرآنهايي كه ترجمه دارد استفاده كنند. سعي كنند از ترجمههايي بهره گيرند كه عباراتش ساده، سليس و روان باشد. پس از تهية قرآنهاي مترجم، براي پي بردن به معاني آيات ميتوان از دو روش بهره گرفت:
الف. قبل از خواندن هر آيه ترجمة آن را بخوانند و در آن انديشه كنند. سپس ترجمة آية بعد و… به همين ترتيب تا پايان قرائت عمل كنند.
ب. هر بار كه ميخواهند قرآن بخوانند مقداري (مثلاً يك يا دو صفحه) را معين كنند. قبل از شروع به قرائت، ترجمههاي آيات انتخابي را به دقت مطالعه كنند، پس از بهرهبرداري و تدبّر در آن، قرائت قرآن را شروع كنند.
2. ترتيل خواندن: منظور از ترتيل خواني قرآن، صحيح خواندن و شمرده قرائت كردن آن است، در حالي كه به معاني آيات توجه شود. يكي از راههاي انديشيدن و تدبّر در قرآن، آرام و شمرده خواندن آن است كه به ان روش «ترتيل» ميگويند. ولي كم نيستند افرادي كه سعي آنها موقع قرائت، به آخر سوره رسيدن است و جز آن فكر و ذكر ديگري ندارند. اين نوع قرائت قرآن فضيلت چنداني ندارد، بلكه پيشوايان اسلام آن را ناپسند شمردهاند. امام علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: از رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ در مورد آيه «و رتّل القرآن ترتيلاً» سؤال شد، حضرت فرمودند:
«بَيِّنْهُ تَبْييناً وَ لا تَهُذُّهُ هَذَّ الشِّعْرِ، قِفُوا عِنْدَ عَجائِبِهِ وَ جَرِّحُوا بِهِ الْقُلُوبَ وَ لا يَكُنْ هَمُّ اَحَدِكُمْ آخِرَ السُّورَةِ».[3]
آيات قرآن را به روشني تلاوت نما و همچون شعر آن را به سرعت قرائت نكن، در برابر شگفتيهايش بايستيد و دلهاي خويش را به وسيلة قرآن بشكنيد و سعي هيچ يك از شما رسيدن به آخر سوره نباشد.
3. دوري از گناهان: قرآن كريم كتاب حقّ است و براي هدايت همة انسانها نازل شده است. يكي از زمينههاي هدايت، تلاوت قرآن همراه با تدبّر است. ولي بعضي از انسانها بر اثر گناه، بر دلهايشان قفلهايي نهاده ميشود و توفيق تدبّر در قرآن نصيبشان نميشود. خداوند در اين زمينه ميفرمايد:
«أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلي قُلُوبٍ أَقْفالُها»[4]
آيا آنها در قرآن تدبّر نميكنند، يا بر دلهايشان قفل نهاده شده است.
دلبستگي به دنيا و گناه مانع توجّه و تفكّر در قرآن است. گناه، دل را قفل و ميبندد، همان طوري كه دربهاي ظاهري با قفل آهني بسته ميشود. اگر كسي چشم دلش باز بود ميتواند در قرآن تدبّر كند و معاني قرآن را در آن نفوذ دهد.
از خداي رحمان و رحيم ميخواهيم به همة ما مسلمانان به خصوص پيروان اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ توفيق قرائت و تدبّر در قرآن عنايت فرمايد و موانع تدبّر در قرآن را از سرِ راهِ آنان بردارد.
[1] . فاقرؤوا ما تيسّر من القرآن، (مزّمّل، آية 20).
[2] . بحار الانوار، ج 89، ص 211.
[3] . كنز العمّال، ج 2، ص 205، روايت 3035.
[4] . محمّد (47)، آية 24.
