ادب دهم: تلاوت با لحن عربي

ادب دهم: تلاوت با لحن عربي

يكي از آداب مهم تلاوت قرآن، عربي خواندن آن است. چنانكه كسي كه زبان مادريش فارسي نيست، هنگامي كه فارسي صحبت مي‎كند و لهجة فارسي را خوب نياموخته است گفتار او مردم پسند نيست. چه بسا رعايت نكردن لهجة فارسي باعث نامفهوم شدن گفتار او شود. همين طور زماني كه ما بخواهيم به يكي از زبانهاي خارجي گفتگو كنيم بايد سعي نماييم با لهجة مخصوص آن صحبت كنيم تا خوشايند كساني باشد كه با آن زبان صحبت مي‎كنند.
پيشوايان اسلام و عربي خواندن قرآن
منظور ما از لحن عربي همان لهجه است، يعني هر مسلماني كه زبان مادريش عربي نيست بهتر است تلاش كند تا قرآن را با لهجة عربي بخواند. البته اين سخن پيشوايان اسلام از جمله امام صادق ـ عليه السّلام ـ است كه فرمود:
«اَعْرِبِ الْقُرْآنَ فَاِنَّهُ عَرَبِيُّ».[1] قرآن را (فصيح و با لحن) عربي بخوانيد؛ زيرا قرآن به زبان عربي است.
شايد عده‎اي بلافاصله بگويند: پس تكليف دسته‎اي از مسلمانان غير عرب كه نمي‎توانند قرآن را به عربي فصيح بخوانند چيست؟ آنها قرآن نخوانند؟!
ما چنين سخني نمي‎گوييم. بلكه مي‎گوييم؛ فرق است ميان نتوانستن و نخواستن و تلاش نكردن.
امير مؤمنان علي ـ عليه السّلام ـ در يكي از كلمات گهربارشان مي‎فرمايد:
«قَدْرُ الرَّجُلِ عَلي قَدْرِ هِمَّتِهِ».[2] قدر و قيمت انسان به اندازة همّت اوست.
بعضي از ما مسلمانان براي بسياري از امور دنيايي (حتي كارهاي غير ضروري) وقت و امكانات بسياري را هزينه مي‎كنيم ولي حاضر نيستيم براي امور معنوي و روحاني كه لذّت و سعادت دنيا و آخرت در آن است مقداري به زحمت بيفتيم. خوب اگر ما به قرآن علاقمند هستيم و كلام خدا را دوست داريم و در ساية قرائت آن مي‎خواهيم به اجر و پاداش بي‎حساب برسيم، آيا انصاف نيست مقداري تلاش كنيم و قرآن را با آدابش و با لهجة عربي بخوانيم؟
برخي در قرائت قرآن كسالت و باري به هر جهت بودن را پيشة خود كرده‎اند (در حالي كه در ساير كارهاي دنيايي چنين نيستند) فقط در پي بيشتر خواندن آن هستند و به خيال خود مي‎خواهند تا مي‎توانند ثواب ببرند.
از اين رو برايشان مهم نيست كه قرآن را غلط بخوانند، زير و زبر را جابجا بخوانند، تشديدها را نخوانند و حتي كلمه‎اي را جا بگذارند. خوب عزيزان! اين بي‎احترامي به قرآن است. اين طور قرآن خواندن نه تنها ثواب ندارد بلكه قول شاعر نكته‎پرداز فارسي (سعدي) مصداق پيدا مي‎كند:
گر تو قرآن بدين نَمَط خواني ببري رونق مسلماني[3] بله اگر كسي تلاش كرد و وقت صرف كرد تا قواعد ضروري عربي خواندن را بياموزد ولي نشد كه نشد، آن وقت ديگر تكليف ندارد و خداوند به قرائت قرآن غير عربي او همان پاداش و مزد قرائت فصيح و عربي را مي‎دهد. همان گونه كه امام صادق ـ عليه السّلام ـ اين مطلب را بيان كرده است.
امّا ما باشيم و خداي خودمان! آيا مي‎توان با گفتن كلمة «نمي‎توانم» به اين سفارش پيشوايان اسلام عمل نكرد؟ جواب ما اين است: از انصاف به دور است و عدم توفيق موجب برخورد اين گونه با قرآن مي‎شود. بنابراين بايد همّت كرد با صرف مقداري وقت و به اندازة توان، اين ادب از آداب تلاوت قرآن را نيز رعايت كرد.
مراحل عربي خواندن قرآن
عربي خواندن قرآن مراحلي دارد. اين مراحل به طور خلاصه بيان مي‎شود تا هر كس به اندازة استعداد و تلاش خود آن را فرا گيرد تا فضيلت عربي خواندن قرآن را كسب كند.
مرحلة اوّل:در اين مرحله قرآن‎آموز چگونگي تلفظ حروفي را آموزش مي‎بيند كه تلفظ فارسي و عربي آنها با يكديگر تفاوت دارد. اين حروف عبارتند از:
«ث ـ ح ـ ذ ـ ص ـ ض ـ ط ـ ظ ـ ع ـ غ ـ و».
ره‎آورد اين مرحله صحيح خواندن قرآن است به مقداري كه معني و مفهوم كلمات قرآن تغيير نيابد؛ زيرا در موارد بسياري جابجا تلفظ كردن حروف، موجب تغيير معناي كلمه مي‎شود. در اين زمينه به نمونه‎هاي زير توجه كنيد:
اشتباه صحيح
صِرادَ: درفش كفاشي صراطِ: راه
زالّين: ريخته شدگان ضالّين: گمراهان
عَزيم: دشمن سرسخت عَظيم: بزرگ[4] مرحلة دوّم: آموزش خلاصه‎اي از قواعد علم تجويد است. البته آموزش بايد با تمرينِ عملي همراه باشد و اين تمرين به اندازه‎اي باشد كه قرآن‎پژوه آن را با لهجة عربي بخواند. نتيجة اين آموزش، عمل به كلام نوراني امام صادق ـ عليه السّلام ـ (در حدّ قابل قبول) است كه مي‎فرمود: قرآن را فصيح و با لحن عربي بخوانيد.
مرحلة سوّم: در اين مرحله، قرآن با لحن عربي خوانده مي‎شود در حالي كه به معني و مفهوم آيات نيز توجه هست. يعني قاري در ساية دانستن قواعد زبان عربي (درحدّ ممكن)، پيام آياتي را كه مي‎خواند مي‎فهمد و لحن خود را با معني آيات هماهنگ مي‎كند.
به عبارت ديگر هر آيه را با در نظر گرفتن معني آن با آهنگي مناسب مي‎خواند، مي‎توان گفت كه اين گونه قرآن خواندن تبلور عيني كلام شريف رسول بزرگوار اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ است كه فرمود:
«اِقْرَؤُا الْقُرْآنَ بِاَلْحانِ الْعَرَبِ وَ اَصْواتِها وَ اِيّاكُمْ وَ لُحُونَ اَهْلِ الْفِسْقِ وَ اَهْلِ الْكَبائِرِ».[5] قرآن را با لحن‎ها و آوازهاي عرب بخوانيد و از لحن‎هاي فاسقان و گناهكاراني كه گناه كبيره انجام مي‎دهند بپرهيزيد.
آهنگ‎پذيري قرآن
عدة زيادي از زبان شناسان عرب و قرآن‎پژوهان اعتقاد دارند كه قرآن كريم داراي موسيقي و آهنگ مخصوصي است و هيچ متن عربي را نمي‎توان با آهنگ قرآن خواند. استاد مطهري (ره) مسألة ديگري كه مربوط به سبك قرآن است و از قديم مورد توجه بوده است مسألة آهنگ‎پذيري قرآن است. اين خيلي عجيب است. تا آنجا كه نشان داده‎اند در زبانها جز شعر چيز ديگري آهنگ نمي‎پذيرد، آهنگ واقعي كه يك نفر موسيقي‎دان بتواند براي آن آهنگ بسازد، شعر است كه آهنگ مي‎پذيرد… قرآن از طرفي ما مي‎بينيم شعر نيست… قرآن يگانه نثري است آهنگ پذير. و اين همان مطلبي است كه از صدر اسلام به آن توجه بوده است.[6] نتيجة اين‎گونه تلاوت، هم شامل حال قاري است و هم استماع كنندة قرآن. هنگامي كه قاري چنين قرآن بخواند احساس مي‎كند مخاطب آيات الهي خود اوست. اين حالت تأثير شگرفي در قاري قرآن مي‎گذارد تا جايي كه اين حالت را تا ساعت‎ها بعد از تلاوت در وجود خويش احساس مي‎كند و شنوندگاني هم كه با معناي آيات قرآن آشنا باشند همين احساس را پيدا مي‎كنند يعني آنان نيز تصوّر مي‎كنند كه مورد خطاب كلام خدا هستند و اين حالت در نهايت، موجب تأثير عملي در كردار و اعمال شنوندگان مي‎شود.
اين نوع تلاوت، مصداق كامل عربي خواندن قرآن است. اميد است تلاوت همة قاريان عزيز كشور ما به اين پايه برسد كه اثرات پايان‎ناپذير و مباركي براي جامعه در پي دارد.


[1] . اصول كافي، ج 2، باب «ترتيل القرآن بالصّوت الحسن»، ص 450.
[2] . نهج البلاغه، حكمت 47.
[3] . گلستان سعدي، باب پنجم، اصل حكايت گلستان چنين است:
ناخوش آوازي به بانگ بلند قرآن همي خواند. صاحبدلي بر او بگذشت و گفت: تو را مشاهره چند است؟ گفت: هيچ. گفت: پس اين زحمت چرا به خود مي‎دهي؟ گفت؟ از بهر خدا مي‎خوانم. گفت: از بهر خدا مخوان! بيت:
گر تو قرآن بدين نمط خواني ببري رونق مسلماني!
(مشاهره=مزد، نمط=طريقه و روش)
[4] . تجويد نماز؛ ابوالفضل علّامي، انتشارات هجرت، قم، 1374، ص 8.
[5] . اصول كافي، ج 2، باب «ترتيل القرآن بالصوت الحسن»، ص 450.
[6] . براي استفادة بيشتر مراجعه كنيد به كتاب نبوّت، استاد مطهّري، ص 229ـ 236.

مطالب مشابه