سلام در لغت به معاني گوناگون آمده است، يكي از آنها معناي تحيت است و در آيه شريفه آمده است: (والسلام علي من اتبع الهدي)[1] و يكي از اسماء الله سلام است زيرا سالم از هرگونه نقص و عيب و فناست[2] و به معناي درود گفتن و هنيتبه زبان آوردن هم ميباشد.[3]
تحيت و درود از اموري نيستند كه بعد از ظهور اسلام حادث شده باشد، بلكه مصاديق مختلف آن در ميان اقوام و ملل پيش از اسلام نيز سابقه دارد; در آيات مختلف قرآن كريم تعبيراتي وجود دارد كه نشانگر وجود اين سنت در ملل گذشته دارد، از جمله آنها: (ولقد جائت رسلنا ابراهيم بالبشري قالوا سلاما) و (السلام عليّ يوم ولدت و يوم اموت و يوم ابعث حيا)[4] . اين دو آيه نشانگر آن است كه در زمان حضرت ابراهيم و حضرت عيسي(ع) تحيت و سلام وجود داشته است. در زمان عرب جاهلي نيز نوعي از تحيت رواج داشته است كه حكايت ذيل بيانگر آن است:
«روزي يكي از اعراب جاهلي جهتشنيدن آيات قرآن كريم به حضور پيامبر اكرم(ص) رسيد و در ابتداي سخن براي تحيت چنين گفت: انعم صباحا كه حضرت در جواب فرمود: خداي من تحيتبهتر از اين فرستاده و آن اين است كه بگوييم سلام عليكم.[5]
و همچنين تاريخ; رسوم و آداب مختلفي از ملل پيشين نقل كرده است. شارع مقدس اسلام در بسياري از موارد عادات پسنديده مرسوم در ميان امتهاي پيش از خود را امضاء نموده است كه نمونههايي از آن مانند حج و …را در مورد پذيرش قرار داده است و سپس برخي اصلاحات و تغييرات در آن سنن و آداب انجام داده است و مواردي كه كاستيهايي در آنها وجود داشته است را جبران نموده است. سنت پسنديده سلام و تحيت هنگام ديدار، ورود به خانه و آغاز به تكلم نيز از مواردي است كه شارع آن را تاييد نموده و دستورات خاصي نيز براي آن وضع نموده است.
كيفيت سلام و تحيت در اسلام
در آيين مقدس تاكيد زيادي به روي برخورد صحيح و حسن شده است و يك نوع تحيتخاص كه همان استفاده از كلمه سلام است، مورد تاكيد و سفارش قرار گرفته است. در ميان جوامع مختلف از الفاظ يا رفتارهاي مختلفي براي اين منظور استفاده ميشود اما شارع مقدس كلمه سلام را به عنوان تنها كلمهاي كه احكام خاصي را به دنبال خود دارد، قرار داده است. گويا بدين وسيله قصد داشته است كه مسلمانان در برخوردهاي خود نيز داراي وحدت و نشانه باشند تا از غير مسلمانان شناخته شوند. و لذا اگر به لفظي غير از سلام براي تحيت استفاده شود، مثلا گفته شود: «صبحك الله بالخير» يا «مساك الله بالخير»; جواب آن واجب نيست، و فقط در صورتي واجب است كه به لفظ سلام باشد.[6]
و همچنين فقهاء سلام را در نماز واجب ميدانند، اما در هرگونه تحيتي غير از سلام را واجب ندانسته، بلكه آن را مبطل نماز ميشمرند.[7]
در روايتي چنين ميخوانيم:
لما اسجد الله عزوجل الملائكة لآدم و ابي ابليس ان يسجد فقال له ربه عزوجل (اخرج فانك رجيم و ان عليك لعنتي الي يوم الدين) ثم قال عزوجل لآدم: انطلق الي هؤلاء الملا من الملائكة فقل السلام عليكم و رحمةالله و بركاته. فسلم عليهم فقالوا و عليك السلام و رحمةالله و بركاته فلما رجع الي ربه تبارك و تعالي هذه تحيتك و تحية ذريتك من بعدك».
«هنگامي كه خداوند متعال فرمان سجده آدم را به ملائكه صادر كرد و شيطان از سجده سرپيچي كرد، خداوند متعال به شيطان دستور خروج داده او را طرد نمود و فرمود: همانا لعنت من تا روز قيامتبر تو باد پس خطاب به آدم(ع) فرمود: به سوي گروه ملائكه برو و برآن بگو: سلام عليكم و رحمةالله و بركاته، سپس آدم بر آنها سلام كرد و ملائكه در جواب گفتند: سلام و رحمتخدا بر تو باد، سپس هنگامي كه آدم به سوي پروردگار خود مراجعه كرد، خداوند فرمود اين تحيت تو و فرزندانتبعد از اين ميباشد».[8]
اهميتسلام نمودن در قرآن و سنت
كلمه سلام بيش از 40(چهل) بار در قرآن كريم بكار رفته است; گاهي خداوند خود، بر بندگان برگزيدهاش يعني انبياء: سلام ميفرستد(سلام علي المرسلين).[9] و (قيل يا نوح اهبط بسلام منا و بركات عليك) [10] و (سلام علي موسي و هارون) [11] فرشتگان نيز هنگام دخول اهل بهشت آنها را با سلام و تحيت داخل مينمايند (ادخلوها بسلام ذلك يوم الخلود). [12] و (ان المتقين في جنات و عيون. ادخلوها بسلام آمنين). [13]
همچنين تحيت اهل بهشت نيز سلام است و شكر الهي (دعويهم فيها سبحانك اللهم و تحيتهم فيها سلام و آخر دعويهم ان الحمد لله رب العالمين). [14]
همچنين يكي از نامهاي بهشت نيز دارالسلام است (والله يدعوا الي دارالسلام).[15]
علاوه بر آيات قرآني فراواني كه در مورد تحيت و سلام وجود دارد، در سنتشريف نيز احاديث زيادي وارد شده است كه به پارهاي از آنها اشاره ميشود:
عن النبي(ص) «يا انس سلم علي من لقيتيزيد الله في حسناتك و سلم في بيتك يزيد الله في بركتك»«اي انس -نام خدمتكار رسول خدا(ص)- سلام كن بر هر كسي كه ملاقات ميكني و خدا بر حسنات تو ميافزايد و سلام كن در خانهات و خداوند بر بركاتت ميافزايد». [16]
و از امام صادق(ع) روايتشده است:
اولي الناس بالله و رسوله من بدا بالسلام».«نزديكترين و مقربترين مردم به خدا و رسولش كسي است كه ابتداء به سلام نمايد». [17]
در روايتي ديگر چنين ميخوانيم:
«من لقي عشرة من المسلمين فسلم عليهم، كتب الله له عتق رقبة».
«هركس ده نفر از مسلمانان را ملاقات كند و بر آنها سلام كند، خداوند ثواب آزاد كردن بندهاي را به او عطا ميكند». [18]
از دلايل اهميتسلام كردن، جواز رد سلام در نماز، بلكه با شرائطي وجوب آن است; تكلم نمودن در نماز و لو اين كه كلام دو حرف باشد موجب ابطال نماز است و ليكن در مورد جواب سلام استثناء شده است. مرحوم صاحب عروه وجوب رد سلام در نماز را لازم ميدانند و آن را از واجبات كفايي ميشمرند. [19]
فلسفه سلام كردن
شيعه معتقد است كه احكام اسلام از روي مصالح و مفاسد جعل گرديده است، لذا امري كه واجب يا مستحب در اسلام است، داراي مصلحت ذاتي است. رسيدن به علت و فلسفه احكام اسلام بهطور كامل ميسر نيست مگر اين كه از ناحيه خود شارع به آن تصريح شده باشد، لكن برخي از مصالح و مفاسد را فيالجمله عقول انسانها ميفهمد. سلام نيز از اين قاعده مستثني نيست لذا به پارهاي از آنها اشاره ميشود.
دين اسلام يك دين اجتماعي است، ضمن اين كه دستورهاي فردي زيادي نيز قرار داده است; نماز جماعت، حج، زكات، جهاد، امر به معروف و نهي از منكر و… دستورهاي اجتماعي اسلام هستند.
اينگونه جعل قوانين توسط شارع در قبال اجتماع نشان دهنده اهميت او به اجتماع و جهت تشويق توده مردم به حضور در جامعه اسلامي است. سلام كردن و برخورد خوب يكي از درهاي مهم در برقراري روابط اجتماعي سالم است كه اينهمه مورد تاكيد دين مبين اسلام است. اين كلمه (سلام) كه در آن معني و مفهوم سلامتي و ايمني نهفته، به مخاطب اطمينان ميدهد كه طرف مقابل قصد صحيحي در راه آغاز رابطه را با او در نظر گرفته است. در اين صورت مخاطب نيز اين پيام را دريافت نموده و در صورت تمايل دو طرف رابطه اجتماعي جديد و كوچكي تشكيل ميشود، ضمن اين كه سلام، روح تعاون و همكاري و همدلي را بين مسلمانان افزايش ميدهد و همچون شعار و علامتي جهتشناخت جوامع اسلامي از ديگر جوامع ميباشد.
يكي ديگر از علل حسن سلام ايجاد رابطه دوستي و محبتبين مسلمانان ميباشد. اسلام تاكيد زيادي بر روي حب و بغض دارد و از صفات مؤمنين، حب به مؤمن و بغض نسبتبه دشمنان اسلام در قرآن مجيد ذكر شده است:
(محمد رسول الله و الذين معه اشداء علي الكفار رحماء بينهم). [20] دين مقدس اسلام سفارش زيادي نسبتبه گسترش محبتبين مؤمنين نموده است و دستورات زيادي در اين زمينه قرار داده است. به عنوان نمونه مصافحه كردن، به ديدار يكديگر رفتن و صلحه رحم از آن دستهاند كه همگي اينها عامل ازدياد پيوند و محبت در جامعه اسلامي است.
از رسول اكرم(ص) نقل شده است:
«الزيارة تنبتالمودة»«زيارت و ملاقات يكديگر سبب دوستي و محبت است».[21]
و در حديث ديگر اين چنين وارد شده است:
«ما صافح رسول الله(ص) رجلا قط فنزع يده حتي يكون هو الذي نزع يده منه».«هنگامي كه پيامبر اكرم(ص) با كسي مصافحه ميكرد، دستخود را نميكشيد مگر اين كه طرف مقابل دستخود را ميكشيد». [22]
و در اين زمينه احاديث فراواني وارد شده است كه همگي مشوق مودت و دوستي ميان مؤمنان است. سلام كردن نيز چون عامل شروع و ايجاد اينگونه روابط است مورد اهتمام شارع مقدس قرار گرفته است، زيرا بشاشت و برخورد خوب عامل جلب دوستي و محبت است. از حضرت علي(ع) روايتشده است:
«البشاشة حبالةالمودة» «بشاشت و خوشرويي دوام دوستي است». [23]
در روايتي ديگر از ايشان ميخوانيم:
«اذا لقيتم اخوانكم فتصافحوا و اظهروا لهمالبشاشة و البشر، تتفرقوا و ما عليكم من الاوزار قد ذهب…». [24]
«هنگامي كه با برادران خود ملاقات ميكنيد، مصافحه كنيد و اظهار خوشرويي نمائيد تا اين كه هنگام جدايي، همه گناهانتان آمرزيده شده باشد».
و به تجربه نيز به اثبات رسيده است كه افراد عبوس و كساني كه از سلام خودداري ميورزند، از جايگاه خوبي در قلوب مردم برخوردار نيستند.
[1] . سوره طه: 20.
[2] . ر.ك: المنجد/ لويس معلوف.
[3] . ر.ك: فرهنگ معين/ محمد معين.
[4] . مريم:19.
[5] . ر.ك: فرازهايي از تاريخ اسلام / جعفر سبحاني.
[6] . العروةالوثقي سيد محمد كاظم طباطبائي.
[7] . تحرير الوسيله، ج1، حضرت امام خميني.
[8] . بحارالانوار، ج76، علامه مجلسي.
[9] . صافات: 181.
[10] . هود: 48.
[11] . صافات:83.
[12] . ق: 34.
[13] . حجر:46.
[14] . يونس: 10.
[15] . يونس: 25.
[16] . بحارالانوار، ج76، مجلسي.
[17] . ر.ك: المحجة البيضاء ج3، فيض كاشاني.
[18] . بحارالانوار، ج76.
[19] . عروةالوثقي.
[20] . فتح:29.
[21] . بحارالانوار، ج76.
[22] . ر.ك: المحجةالبيضاء، ج3، فيض كاشاني.
[23] . نهجالبلاغه، كلمات قصار.
[24] . ر.ك: خصال شيخ صدوق.
@#@ و برعكس افراد خوشرو و كساني كه ابتدا به سلام مينمايند، محبوب دلهاي مؤمنينند.
آداب فقهي سلام كردن
«جايز نيست ابتدا به سلام براي شخص نمازگزار و همچنين «جايز نيست ابتدا به ساير تحيات مثل صبحك الله بالخير يا مساكالله بالخير و غير اينها». [1] «واجب استسلام در اثناء نماز به تقديم كلمه سلام بر ظرف -عليكم، عليك و…- اگرچه شخص سلام دهنده ظرف(جار و مجرور) را بر كلمه سلام مقدم نمايد; و احتياط مستحب اين است كه در تعريف و نكره آوردن شخص نمازگزار مراعات مماثله را بنمايد و همانند شخص سلام دهنده جواب دهد و همچنين در جمع و مفرد آوردن. [2] رد سلام واجب كفايي است پس اگر به جماعتي سلام كنند و يكي از آنها جواب دهد، كافي است. اما بر بقيه مستحب است جواب دهند. [3] اگر يك نفر از جماعت جواب دهد و آن شخص بچه باشد، كفايت نمينمايد. [4] اگر شخص نمازگزار در بين جماعتي باشد كه بر آنها سلام كنند و شخص نمازگزار شك كند كه او نيز قصد شده استيا نه، جواب دادن او جايز نيست. [5] واجب است جواب را به گونهاي دهند كه شخص سلام كننده بشنود خواه در نماز باشد يا غير آن، به اين صورت كه صداي خود را به اندازه متعارف بلند نمايد به گونهاي كه اگر مانعي نباشد، صداي او شنيده شود و اگر شخص سلام دهنده خيلي دور باشد كه امكان شنيدن صدا را نداشته باشد، جواب واجب نيست. [6] جواب سلام واجب است فورا -بهطور عرفي- داده شود و تاخير آن جايز نيست و اگر به تاخير انداخت وجوب ساقط ميشود. [7] جايز استسلام مرد نامحرم به زن نامحرم و بالعكس مشروط بر اين كه با ريبه يا خوف فتنه نباشد. [8] از حضرت علي(ع) روايتشده است:
«و كان يسلم علي النساء و كان يكره ان يسلم علي الشابة منهن و يقول: اتخوف ان تعجبني صوتها فيدخل علي اكثر مما اطلب من الاجر».
«حضرت علي(ع) بر زنان سلام ميكرد ولي كراهت داشت كه بر زنان جوان سلام نمايد، و ميفرمود: نگران هستم از اين كه از صداي آنها تعجب نمايم و اين كار ضررش براي من بيش از ثواب آن باشد». [9] كراهت دارد كه مسلمان بر شخص كافر سلام نمايد، اما اگر كافر ذمي بر مسلمان سلام نمايد، احتياط واجب رد سلام استبه لفظ عليك يا سلام بدون عليك. [10] در روايتي از اميرالمؤمنين از سلام به شش گروه نهي شده است:
«ستة لا ينبغي ان يسلم عليهم: اليهود و النصاري و اصحاب النرد و الشطرنج و اصحاب الخمر و البربط و الطنبور و المتفكهون بسب الامهات و الشعراء».
«به شش گروه نبايد سلام كرد: يهود و نصاري، كساني كه نرد و شطرنجبازي ميكنند، شراب خواران، كساني كه آلات موسيقي مينوازند، كساني كه به مادرشان دشنام ميدهند و شاعران(ناحق)». [11] البته آداب فقهي سلام كردن بسيار زياد است كه طالبين ميبايستبه كتب مفصل فقهي و روايي مراجعه نمايند.
سلام; اين سنت اسلامي را پاس بداريم
از مجموعه مطالبي كه گذشت، اهميت اين سنتشريف و لزوم اهميت دادن به آن و به كار بستن آن، استفاده ميشود. اما با كمال تاسف در جامعه ما اهتمام و توجه به اين سنت و بسياري ديگر از سنن اسلامي كمرنگ گرديده است. استفاده از كلمات ديگر براي تحيت و ابتدا به سخن بدون سلام در جامعه رواج يافته است. و بخش مهمي از جامعه از بعضي كلمات نامناسب و بعضا فرنگي استفاده مينمايند، نه تنها در برخوردهاي حضوري، بلكه در مكالمات تلفني و مكاتبات نيز كلمات ديگري جايگزين گرديدهاند. اين تغيير رويه در جامعه ما عليالخصوص در اقشار مرفه به علل متعددي صورت گرفته است:
اولا: حس تقليد از ارزشهاي كشورهاي اروپايي و فرنگي است كه عدهاي آن را فرهنگ برتر و پيشرو در جهان ميدانند.
ثانيا: استفاده مطبوعات و قشر فرهنگي جامعه از لغات ديگر كه سبب ميشود، به تدريجساير اقشار جامعه به اين سمت كشيده شوند.
ثالثا: عدم آموزش صحيح سنن و آداب اسلامي توسط خانواده و مدارس و عدم تاكيد بر حفظ سنن پسنديده اسلامي.
رابعا: ضعف تبليغات و عدم معرفي و تبيين ارزشهاي اسلامي در جامعه.
در مورد گروه اول; كار قدري مشكل است. و به دشواري ميتوان آنها را به احياي اين سنت اسلامي متقاعد نمود مگر اين كه اساس فكري و عقيدتي آنها دگرگون گردد; اما در مورد كساني كه به يكي از علل سهگانه ذيل و اخير از رعايت اين ادب اسلامي غافلند، ميتوان با آموزش و تبليغات صحيح و الگودهي مناسب، اهميت مساله را براي آنها روشن ساخت و پاداش معنوي و اخروي آن را به آنها گوشزد نمود. روحانيون معظم نيز ميتوانند در برنامههاي تبليغي خود به احياي اين امر پسنديده همت گمارند تا انشاءالله اين سنت فراگير شده و مردم در انجام آن از يكديگر سبقتبگيرند، و هنگامي كه يك بيگانه قدم به مملكت اسلامي بگذارد، فضاي عطرآگين سلام از همه جاي آن ظاهر شود و در دنيا اين سنت يكي از نشانههاي شناسايي مسلمان از ديگران قرار گيرد.
[1] . عروةالوثقي.
[2] . تحريرالوسيله.
[3] . عروةالوثقي.
[4] . همان.
[5] . همان.
[6] . تحرير الوسيله.
[7] . همان.
[8] . عروةالوثقي.
[9] . ر.ك: اصول كافي، ج1.
[10] . عروةالوثقي.
[11] . ر.ك: خصال شيخ صدوق.
سعيد كريمي – درسهايي ازمكتب اسلام، ش10
