نويسنده:مريم نوروزي
ايران به لحاظ جغرافيايي بسيار وسيع است و همين وسعت سبب شده است که در قسمتهاي مختلف شمال و جنوب و غرب و شرق هريک با زبان و گاه با لهجههاي ويژه خودشان صحبت کنند. به طوريکه وقتي تصميم به ايرانگردي ميگيري در هر استان گويشهاي مختلف , لباسهاي متنوع و مختلف و همچنين مراسم و آيين خاص خودشان را ميبيني. مراسم نوروزي از آن مراسمي است که مردم ايران حتي اگر در يک روستاي دور افتاده هم باشند آن را پاس ميدارند و براي آن آداب ويژهاي دارند.هر چند اين مراسم داراي وجوه مشترک فراوان است اما گاهي در برخي استانها مراسم قدري جالبتر و قابل تاملتر است.
در اين صفحه کوچک جاي آن نيست که به ذکر آيين و مراسم نوروزي در تک تک استانهاي ايران بپردازيم پس از شمال و غرب وجنوب و شرق ايران استانهاي را انتخاب کرده و به ذکر آيين و مراسم نوروزي اين استانها ميپردازيم.
جشن نوروز در شمال ايران نوروز خواني
نوروز خواني از مراسم آخر هر سال در گيلان است. نوروزخواني که هم اکنون نيز کم و بيش رواج دارد، در گيلان نماد ورود بهار و خير و برکت است. براي اين کار گروهي نوروزخوان در کوچه و خيابان به راه ميافتند و اشعاري ميخوانند. از معروفترين اين اشعار ميتوان به «دوازه امام» و «عروس گوله» اشاره داشت.
اغلب نوروزخوانان نخست دوازده امام را ميخوانند و وقتي به قسمت ترجيع بند ميرسند، آن را دو نفري تکرار ميکنند و بعد نوروز و نوسال ميخوانند. اين شعر چنين آغاز ميشود:
همي خوانم امام اولين را شه کشور اميرالمؤمنين را
وصي و جانشين يعني علي را
به ياسين والف لام و به فيروز دهيد مژده که آمد عيد نوروز
عروس گوله
نمايش «عروس گوله» نيز از ديگر مراسم قبل از حلول سال نو به شمار ميرفت. اين نمايش همراه با آواز ريتميک داراي مفاهيم اخلاقي و آييني خاصي بود. بازيگران اين نمايش معمولاً سه نفر بودند و به نقش غول، پيربابو و نازخانم ظاهر ميشدند. نقش نازخانم را بيشتر مواقع پسر جواني که لباس زنانه پوشيده بود اجرا ميکرد.
پير بابو يا کوسه نقش پيرمردي بود که با غول بر سر تصاحب نازخانم به بحث و جدل ميپرداخت. غول هم خود را با کلاهي از کلوش (ساقه برنج)، زنگولهها و چماق به هيبتي عجيب ميآراست. اين گروه به منازل مختلف رفته، به ايفاي نقش خود ميپرداختند و در ازاي تهنيت گويي خويش و آرزوي سالي پربرکت و پر يمن براي صاحبخانه، از او هدايايي دريافت ميکردند. گاه نقش يک شخصيت ديگر به اسم «کاس خانم» نيز به اين جمع اضافه ميشد.
مراسم نوروز در خراسان
چند روز مانده به عيد نوروز مراسم خانه تکاني، سبزه گذاشتن، سمنو پزان و چهارشنبه سوري که از مراسم مهم بوده انجام ميشد. ازمراسم ويژه چهارشنبه سوري فالگوش ايستادن بود که پشت پنجرهها ميايستادند و به صحبتهايي که ميان خانه انجام ميشد گوش فرا ميدادند و اين صحبتها اگر خوب باشد نشان دهنده اين بود که سالي خوب برايش رقم زده و اگر بد سالي بد در انتظارش بود.
از ديگر مراسم، کوزه شکستن بود که به تعداد افراد خانواده کوزه ميخريدند و شب چهارشنبه سوري ميشکستند که مثلاً قضا و بلا از خانه بيرون برود.
ملاقه زني از ديگر مراسم بود که عدهاي چادر به سر ميکردند و بر در خانهها ميرفتند و از اهل خانه تخممرغ، نخود، کشمش و… ميگرفتند.
مراسم ويژه ديگر در شب چهارشنبه سوري از آتش پريدن بود که همه مردم در آخرين چهارشنبه سال که به نحوست معروف بوده از روي آتش ميپريدند و اين مراسم آئيني به منزله سپردن زردي، بيماري، گناه و زشتيها به آتش و گرفتن سرخي، سلامت و خوبي و زيبايي از آتش بوده است. بعد از تحويل سال نو به ديد و بازديد و گرفتن دست لاف به معني عيدي از بزرگترها ميرفتند.
از مراسم ويژه عيد نوروز در گذشته خان درآوردن بود. اين مراسم به اين صورت بود که عدهاي از افراد موجه وصاحب مقام به نزد حکمران ميرفتند و از او اجازه ميخواستند که کسي را بعنوان خان براي ايام نوروز انتخاب ميکنند. بعد از انتخاب خان به مدت 13 روز مردم در ميادين، محل تجمع مردم به جشن و پايکوبي و هم چنين ورزشهايي چون کشتي و تيراندازي ميپرداختند. در اين مراسم شاهنامه و حافظ خواني و خواندن قصهها و افسانههاي معروف نيز صورت ميگرفت. در اين 13 روز افراد منتسب به حکمران مانند زن و فرزند و وابستگان اگر از شهر عبور ميکردند بايد به نگهبانان انعام ميدادند تا اجازه عبور يابند. بعد از 13 روز مردم خان را به بيابان ميبردند و خود نيز به بيابان و باغهاي اطراف ميرفتند و به خوشگذراني و جشن ميپرداختند از مراسم اين روز کشتي گرفتن بود. و بعد خانواده بعد از صرف ناهار، سبزه گره ميزدند. به اين معنا که دختران خود را تا سال آينده راهي خانه شوهر بکنند. پس از 13 روز مراسم خان بازي تمام ميشد و مردم به دکانها و سرکارهايشان برميگشتند و حکمران به جاي سابق خود باز ميگشت.
مراسم نوروز در سيستان و بلوچستان
کاسه شکستن
در سپيده دم تحويل سال نو؛ بر اساس يک سنت قديمي ايراني و سيستاني کليه ظروف سفالي که در عرض يک سال از آنها بهره برداري شده است؛ از کاسه وکوزه شکسته ميشد و تکه پارههاي آنها پشت بام جاي ميگرفت. و يا بالاي بام ميبردند و هم آنجا ميشکستند. اين کار تقدس داشت و معتقد بودند اگر اين کار صورت نگيرد؛ ارواح پليد که درون آنها جاي گرفتهاند، خانواده و اعضاي آنها را ناخوش و زرد روي ميکنند. بعدها که ظروف مسي وروهي، چدن، نقره و طلا جاي سفال را پر کردند باز هم اوايل بهار چند تا کاسه و کوزه ي سفالي خريده و به همان ترتيب ميشکستندو ارواح پليد را از خانواده خود دور ميکردند. از علفهاي سبز بهاري و خصوصا گندم و جو به سر درب تمام اتاقها و حتي درب منازل به کمک گل چسبانده و آويزان مينمودند و معتقد بودند اين کار ميمنت داردو تا تحويل سال بعد سبز و خرم خواهند بود. بعضي تا سال بعد آنهارا حفظ کرده وسال بعد، علفهايتر وتازه جديد را با علفهاي کهنه و خشک قبلي تعويض ميکردند.
به کمک پنبه وچوب فتيلههايي ميساختند به اندازه قد يک مداد و پنبه آغشته به روغن و در پشت بام و رف ساختمان آتش ميزدند که هم به تعبير آنه اشگون داشت و هم روشنايي و نور را استقبال و احترام مينمودند؛ در حقيقت ميتوان گفت آنها به جاي شمعهاي امروزي بودند و به تعداد اعضاي خانواده نيز درست ميگرديد. بعضي يک شاخه خشکيده گز را به آن پنبه پيچيده و به روغن آغشته و آتش ميزدند و در پشت بام و به اصطلاح لبهي رف ساختمان قرار ميدادند.
نان سال
نان سال و کلوچه از واجبات سفره سيستاني است. خمير آن همانند کلوچه آماده و ناني بزرگ در داخل تنور پخته ميشود و همان تافتون سيستاني است.
براي هر خانواده فقط يک عدد و در سفره موقع تحويل سال بايد داخل سفره باشد. مردم معتقدند: (بي بي نوروز) هنگام تحويل سال به همه خانهها سر ميزند تا ببيند که آيا نان در سفره هست يا خير؟ و آن را نماد برکت روزي صاحب خانه ميدانستند، نان سال برکت را براي مدت يکسال در خانه حفظ خواهد کرد.
پخت سمنو نيز براي سفره تحويل سال براي بعضي خانوادهها که امکان آن را داشتند لازم بود.
پخت قتلمه نيزاز ديگر نمونهها بود: اول قتلمه تنوري و دوم قتلمه ديگي. قتلمه تنوري را داخل تنور و آرد را پيچ پيچ با روغن مخلوط و لايه لايه روي هم گرد و کمي خمير آرد را از بالا و پايين کلاف مانند تافتون در تنور ميپختند. قتلمه ديگي يا قليفي بهترين نوع آن است. وقتي خمير به اشکالي که گفته شد آماده گرديد. داخل ديگ روغن ميريزند و خمير لايه لايه و پيچ پيچ در آن قرار و سر ديگ بسته ميشد و آنگاه تمامي ديگ را با آتش سرخ شده زير آتش ميکردند.
سفره عيد
در سفره عيد بايد موارد زير قرار ميگرفت:
1.قرآن 2. نان سال 3. قتلمه 4. تجگي يا سمنو 5. آينهاي که بر روي آن تخممرغ خام ميگذارند 6. انواع کلوچه
مردم سيستان بر اين باور بودند که: کره زمين روي شاخهاي گاو قرار دارد و گاو هم روي نهنگ و موقع تحويل سال گاو زمين را روي شاخ ديگرش ميبرد بنابراين زمين تکان ميخورد و اين حرکت باعث ميشود تا تخم مرغ روي آينه بچرخد.
قبل از تحويل سال دخترکان سيستاني معتقدند که (بي بي نوروز ) سرش را ميشويد اگر باران آمد آب باران را جمع کرده با آنها موها را ميشستند و اعتقاد دارند موهايشان رشد مينمايد. مردم سيستان سعي دارند صبح عيد به سياهي نظر نکنند صبح عيد نگاه کردن به سبزه و صورت کودکي خوشرو ميمنت دارد. پس از بيدار شدن اهل خانه، پس از دست و رو شستن روبوسي مينمايند قبل از اينکه اهل منزل از خواب برخيزند مادر لباسهاي نو هر کدام از فرزندان را در کنار رختخواب گذاشته تا بپوشند و از هر نظر پاک تميز و نو باشند همانند تحويل سال کهنه به نو.
عيد نوروز در هرمزگان
از آداب کهن اين منطقه که از سدههاى پيش همچنان پابرجاست، استقبال از عيد نوروز با آتشافروزى شب چهارشنبهسورى است. در آخرين چهارشنبه هر سال، مردم به ويژه کودکان و جوانان با پوشال و هيزم آتش روشن مىکنند و از روى آن مىپرند و جمله معروف «زردى من از تو، سرخى تو از من» را تکرار مىکنند. در روز چهارشنبهسورى در خانوادهها نبايد نفرينى از دهان کسى خارج شود؛ زيرا مردم استان بر اين باورند که در روزهاى ماه آخر سال جمعاً 1999 قضا و بلا نازل مىشود که 999مورد آن فقط به چهارشنبهسورى مربوط است. در اين روز اگر کسى لباس دوخته شده خود را از خياطى بياورد، بايد هم وزن آن خرما يا شکر يا برنج به يک نفر فقير صدقه بدهد. عصر چهارشنبهسورى کوزه نو يا کهنهاى را در خانه به زمين مىزنند تا بشکند و بر اين باورند که به جاى آوردن اين رسم، قضا و بلا را دور مىکند. هم زمان با تحويل سال نو، عيد نوروز در کليه شهرها و روستاهاى استان مانند ساير مناطق ايران برگزار مىشود. مردم لباسهاى نو مىپوشند، به ديد و بازديد مىپردازند و کين و کدورتها را از دل مىزدايند. شادى و سرور عيد نوروز تا چندين روز به طول مىانجامد و در اين روزها، آشنايان و خويشاوندان جهت تبريک سال نو به ديدار هم مىروند.
