واژه های اخلاق اسلامی

واژه های اخلاق اسلامی

نویسنده: رسول ملکیان اصفهانی

مقدمه

اخلاق یکی از سه رکن از ارکان اصلی دین اسلام است در روایت حضرت رسول اکرم (ص) فرموده اند 🙁 انما العلم ثلاثه ایه محکمه فریصه عادله و سنه) قائمه علم عبارت است از عقائد و اصول دین و اخلاق اسلامی و فقه و احکام شرعی.( اصول کافی ج ۱ ص ۳۲)بنابر تقسیم بندی بعضی از پزوهشگران علوم اسلامی مکتب های اخلاقی در اسلام در چهار عنوان طبقه بندی می شوند . الف : فلسفی (عقلی) ب : عرفانی (سلوکی) ج : نقلی (ماثور – احادیث) د : تلفیقی .هرکدام از این مکتب های اخلاقی رویکردی مخصوص بخود دارند و بر اساس منابع و روش و اهداف خود در زمینه اخلاق اسلامی فعالیت می کنند و به تولید دانش می پردازند.در هر کدام از مکتبهای اخلاقی فوق می توان به آثار گرانسنگی اشاره کرد که به عنوان نمونه موارد زیر اشاره می کنیم :
۱-در حوزه مکتب اخلاق فلسفی می توان به کتاب (الطب الروحانی ) تالیف ابوبکرمحمدبن زکریابن یحیی رازی و (فصول منتزعه) تالیف ابونصر محمدبن طرخان فارابی و (السعاده و الاسعاد فی السیره الانسانیه ) تالیف محمد بن ابی ذر یوسف عامری نیشابوری و (رسائل اخوان الصفاء) رساله نهم و (تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق ) تالیف ابوعلی احمدبن محمدبن یعقوب رازی ملقب به مسکویه و (تهذیب الاخلاق ) تالیف ابو علی حسن بن حسن بن میثم و (مدارج الکمال ) تالیف افضل الدین محمدبن حسن مرقی کاشانی و (اخلاق ناصری )تالیف ابوجعفرمحمدبن محمدبن حسن طوسی ) مشهمور به خواجه نصیرالدین طوسی و (لوامع الاشراق فی مکارم الاخلاق ) تالیف جلال الدین محمدبن اسعد دوانی اشاره داشت .
۲- در حوزه مکتب عرفانی می توان به کتاب ( اللمع فی التصوف ) تالیف عبدالله بن علی بن محمد بن یحیی ابو نصرسراج و (قوت القلوب فی معامله المحبوب ) تالیف محمد بن علی بن عطیه حارثی و (الاشارات و التنبیهات ) نمط نهم مقامات العارفین تالیف ابو علی حسین بن عبدالله بن سینا و (رسائل قشیریه ) تالیف ابوالقاسم قشیری نیشابوری و (منازل السائرین ) تالیف ابواسماعیل عبدالله بن ابی منصور محمد انصاری هروی و (مصباح الانس بین المعقول والمشهود ) فصل پنجم مقدمه تالیف شمس الدین محمدبن حمزه بن محمدرومی و (رساله سیرو سلوک) تالیف علامه سید محمدمهدی بن مرتضی بن محمد البروجردی الطباطبائی و (بحرالمعارف)تالیف مولی عبدالصمد همدانی اشاره کرد.
۳-در حوزه اخلاق اسلامی ماثور بخصوص از دیدگاه اهل بیت صلوات الله علیهم اجمعین کارهای خوبی انجام گرفته است و این موضوع مهم دینی در چند سال اخیر مورد توجه بیشتری واقع شده است ولی باید اعتراف کرد که کارهای زیادی می توان در این زمینه انجام داد که بجز از افراد معتقد و دانشمند و راسخ قدم بر نمی اید.در این حوزه می توان به کتاب (اصول الکافی) جلد دوم تالیف شیخ ابوجعفرمحمدبن یعقوب بن اسحاق و (الوافی ) ابواب اخلاقی آن تالیف فیض کاشانی و (بحارالانوار) مجلدات ۶۴ تا ۷۶ تالیف محمدباقرمجلسی و از آثار اهل سنت می توان به کتاب (شعب الایمان )تالیف ابوبکراحمدبن حسین بن علی بن موسی بیهقی نیشابوری و (شجره المعارف و الاحوال و صالح الاقوال و الاعمال ) تالیف ابو محمد عزالدین عبدالعزیز بن عبدالسلام اشاره کرد.
۴- در حوزه اخلاق تلفیقی می توان به کتاب (الرعایه لحقوق الله) تالیف ابوعبدالله حارث بن اسد محاسبی و (ادب الدنیا و الدین ) تالیف ابوالحسن علی بن محمد بن حبیب بصری شافعی و (الحقایق فی محاسن الاخلاق ) تالیف مولی محسن فیض کاشانی و (جامع السعادات ) تالیف محمد بن ابی ذر نراقی اشاره کرد.
باید یاد آور شد که در دوران معاصر یک گرایش خاص دیگر نیز در حوزه اخلاق اسلامی پدیدار شده است که بسیار میمون و مبارک است و ان استفاده از آیات الهی بصورت خاص و موضوعی در ارتباط با اخلاق اسلامی که می توان به کتاب (اخلاق در قرآن ) تالیف آیت الله مکارم شیرازی و همینطور آیت الله مصباح یزدی اشاره کرد. ما در اینجا وازهای اخلاق اسلامی (فضائل و رذائل ) را بر اساس اخلاق تلفیقی ارائه کردیم و از کتاب های جامع السعادات و بهشت اخلاق استفاده وافربردیم امید است مورد توجه واقع شود.
ردیف صفات فضیله ردیف صفات رذیله
۱ علم ۱ جهل مرکب
۲ مطالعه ویادگیری روش مطالعه ۲ جهل بسیط
۳ استماع ۳ جربزه
۴ هوشیاری وبیداری ۴ غلّو و تندروی
۵ حفظ ونقل وفهم احادیث پیامبر وائمه طاهرین ۵ پیروی کورکورانه
۶ حکمت ۶ افراط وتفریط
۷ خردمندی وعقل گرائی ۷ حماقت
۸ احتیاط ودقت ۸ بلادت وسفاهت
۹ مشورت ورایزنی ۹ شک وحیرت
۱۰ تدبیر وبرنامه ریزی ۱۰ بی خدایی وشرک
۱۱ اعتدال ۱۱ خواطرنفسانی(وسواس)
۱۲ رشد ۱۲ مکروحیله
۱۳ فقه ۱۳ ترس
۱۴ یقین ۱۴ ضعف وناتوانی
۱۵ خدامحوری وتوحید ۱۵ سستی وتنبلی( وهن)
۱۶ فکروخواطرپسندیده ۱۶ خوف مذموم
۱۷ عبرت گیری ۱۷ ایمن دانستن خود از مکر خدا
۱۸ تفال ۱۸ ناامیدی ویاس
۱۹ تطیّر ۱۹ حقارت وکوچکی نفس( ذلّت)
۲۰ حریّت وصراحت ۲۰ اضطراب وتزلزل
۲۱ شجاعت ۲۱ دون همتی
۲۲ قوت وتوانمندی ۲۲ بی غیرتی
۲۳ تقیّه ۲۳ سوءظن
۲۴ ورزش وتقویت جسم ۲۴ خشم وغضب
۲۵ تهوّر وبی باکی ۲۵ انتقام
۲۶ اطمینان ۲۶ تندخوئی
۲۷ خوف ممدوح( رهبت) ۲۷ تکلّف وسختگیری
۲۸ امیدواری ۲۸ بداخلاقی وکج خلقی
۲۹ بزرگ منشی وصلابت نفس (عزت نفس) ۲۹ حقد وکینه
۳۰ مروّت ومردانگی ۳۰ بیمار دلی وبیماریهای دل
۳۱ ثبات وپایمردی(استقامت) ۳۱ لعن ونفرین مومنین
۳۲ علوّ همّت(شهامت) ۳۲ اظهار عداوت با مردم
۳۳ سرعت وسبقت وتلاش برای الگو شدن ۳۳ فحش
۳۴ غیرتمندی ۳۴ عجب
۳۵ وقار ۳۵ کبر
۳۶ سکینه ۳۶ بغی وسرکشی
۳۷ حسن ظن ۳۷ طرح دوستی یهود ونصاری
۳۸ بردباری وفرو بردن خشم ۳۸ خودستانی
۳۹ عفو ۳۹ عصبیّت
۴۰ عذرپذیری وعذر خواهی ۴۰ کتمان حق
۴۱ رفق ومدارا ۴۱ اعوجاج
۴۲ خوش خلقی ۴۲ قساوت قلب
۴۳ صفای دل ( رحمت) ۴۳ شره ( آزمندی)
۴۴ شفقّت ۴۴ عمل منافی عفت
۴۵ قلب سلیم ۴۵ خودمشغولیهای جنسی
۴۶ دعا ۴۶ زن نمایی مردان ومرد نمایی زنان
۴۷ خیرخواهی لسانی ( دعا به مومنین) ۴۷ خمود
۴۸ استخاره ۴۸ عدم رغبت به ازدواج وتاخیر آن
۴۹ سلام وصوات به پیامبر وآلش (ع) ۴۹ بدحجابی وبی حجابی
۵۰ لعن فاسقین ۵۰ پوشش نامناسب
۵۱ خوش کلامی ۵۱ حبّ دنیا
۵۲ انکسار نفس ۵۲ طلب حرام
۵۳ تواضع وفروتنی ۵۳ وابستگی به پول وثروت( کنز)
۵۴ استحقار نفس در گفتار ۵۴ فراع ( بیکاری)
۵۵ افتخار ۵۵ رفاه زدگی
۵۶ فرمان پذیری ۵۶ ابراز نیاز به مردم وسوال از آنان
۵۷ استیذان ۵۷ حرص ( تکاثر)
۵۸ اقرار به عیوب نفس ۵۸ طمع
۵۹ انصاف ۵۹ بخل
۶۰ اظهار حق وایستادگی برحق ۶۰ احتکار
۶۱ استقامت (پایداری برحق) ۶۱ کم فروشی ( تطفیف)
۶۲ سلامت و لطافت ورقّت دل ۶۲ صدقه ندادن
۶۳ گریه ارزشی ۶۳ عدم پرداخت خمس وزکات
۶۴ عفّت ۶۴ رشوه دادن
۶۵ ازدواج نمودن ۶۵ میهمانی ندادن
۶۶ حجاب ۶۶ خیانت
۶۷ آراستگی ظاهر ۶۷ فجور
۶۸ زهد ۶۸ موسیقی حرام( غنا)
۶۹ کسب ثروت حلال ۶۹ اعتیاد
۷۰ حرفه آموزی وهنرمندی ۷۰ شرابخواری
۷۱ حلال خوری ۷۱ تکلّم بی مورد و غیرمفید
۷۲ وجدان کاری داشتن وکار ۷۲ نقل وگفتگوی گناه
۷۳ فقرممدوح ۷۳ حسد
۷۴ تحمّل فقر( استعفاف) ۷۴ ستمگری
۷۵ قناعت ۷۵ زن فرد بی تقصیر
۷۶ بی نیازی از مردم ۷۶ آزار وتحقیر واهانت مومنین
۷۷ سخاوت وجود ۷۷ اتهام به امور مسلمین
۷۸ حق معلوم ومشارکتهای اقتصادی ۷۸ عدم اهتمام به امور مسلمین
۷۹ درختکاری وآبادانی زمین ۷۹ کوتاهی در امر به معروف ونهی از منکر
۸۰ شرکت در امور عام المنفعه ۸۰ قهر وهجران
۸۱ ایثار ۸۱ اختلاف وتفرقه
۸۲ قرض دادن ( وام بی بهره) ۸۲ حضور در محافل لغو وبیهوده
۸۳ ایجاد رفاه خانوادگی ۸۳ قطع رحم
۸۴ صدقه دادن ( انفاق) ۸۴ عاق والدین
۸۵ پرداخت خمس وزکات ۸۵ آزار همسایگان
۸۶ هدیه دادن ۸۶ عیب جویی
۸۷ میهمان دوستی ۸۷ افشاء اسرار
۸۸ امانت داری ۸۸ سخن چینی
۸۹ تقوی ۸۹ افساد بین مردم
۹۰ ورع (پارسائی) ۹۰ شماتت
۹۱ سکوت ۹۱ جدال ( مراء)
۹۲ نصیحت ۹۲ مسخره کردن واستهزاء
۹۳ دادگری (عدل) ۹۳ شوخی بی مورد
۹۴ شناخت حقوق واداء آنها ۹۴ غیبت
۹۵ رعایت حق کارگر ۹۵ دروغ
۹۶ اکرام واحترام مومنین ۹۶ بهتان
۹۷ ارشاد وهدایت ودعوت ۹۷ شهادت وسوگند دروغ
۹۸ بیان حقیقت وقدرت بیان وخطابه ۹۸ خلف وعده
۹۹ سعی در امر به معروف ونهی از منکر ۹۹ ریاست طلبی
۱۰۰ رفت وآمد والفت با یکدیگر ۱۰۰ علاقه مندی مدح خود
۱۰۱ اجتماع ومشارکت و وحدت ۱۰۱ ریاکاری وسمعه
۱۰۲ تشکیل محافل ارزشی ۱۰۲ نفاق
۱۰۳ صله رحم ۱۰۳ غرور
۱۰۴ سلام وفراگیری آن ۱۰۴ آرزوهای بلند
۱۰۵ سرپرستی ورعایت حقوق یتیم ۱۰۵ فراموشی مرگ
۱۰۶ عیادت وپرستاری بیمار ۱۰۶ وقاحت
۱۰۷ احسان به والدین ۱۰۷ گناه کردن
۱۰۸ نیکی به همسایگان ۱۰۸ تکرار گناه
۱۰۹ پوشانیدن عیوب ۱۰۹ غفلت وکسالت
۱۱۰ راز داری ۱۱۰ تضییع اوقات وتسویف
۱۱۱ اصلاح بین مردم ۱۱۱ عدم رغبت ممدوح
۱۱۲ همدردی با مردم ۱۱۲ کراهت ( بغض)
۱۱۳ مناظره واحتجاج ۱۱۳ مبغوض خدا شدن
۱۱۴ بیان متین وعلمی ۱۱۴ بغض محمد وآل محمد
۱۱۵ مزاج ممدوح ۱۱۵ ادّعای تشیع
۱۱۶ سرور وخنده رویی ۱۱۶ جفا
۱۱۷ ستودن مردم ومومنین ۱۱۷ سخط وخشم
۱۱۸ صدق وراستی ۱۱۸ حزن واندوه مذموم
۱۱۹ وفای به تعهدات ۱۱۹ بی اعتمادی به خدا
۱۲۰ دوستی گمنامی ۱۲۰ کفران نعمت الهی
۱۲۱ مسئولیت پذیری ومدیریت ۱۲۱ جزع وبی تابی
۱۲۲ کراهت مدح ۱۲۲ ترک واضاعه وسهو نماز
۱۲۳ یکسانی ظاهر وباطن ۱۲۳ دوری از قرآن
۱۲۴ اخلاص ۱۲۴ فسق
۱۲۵ کار برای خدا ۱۲۵ دزدی
۱۲۶ بصیرت ۱۲۶ حبط( تخریب اعمال نیک)عادات مذموم
۱۲۷ کنترل وکوتاهی آرزوها ۱۲۷ لجاجت
۱۲۸ یاد مرگ
۱۲۹ شهادت طلبی وجهاد در راه خدا
۱۳۰ یاد اموات وزیارت شهدا واهل قبور
۱۳۱ وصیّت نمودن
۱۳۲ حیا
۱۳۳ توبه
۱۳۴ استغفار
۱۳۵ مرابطه نفس
۱۳۶ نیّت
۱۳۷ زمان شناسی ومدیریت زمان
۱۳۸ شوق
۱۳۹ محبت خدا
۱۴۰ انس
۱۴۱ مهر خدایی
۱۴۲ محبوب خدا شدن
۱۴۳ حب محمد وآل محمد
۱۴۴ ذکر ویاد محمد وآل محمد
۱۴۵ داشتن خصلتهای شیعه کامل
۱۴۶ وفا
۱۴۷ رضای انسان از خدا
۱۴۸ رضای خدا از انسان
۱۴۹ تسلیم
۱۵۰ سرور ونشاط
۱۵۱ توکل
۱۵۲ شکر نسبت به خدا
۱۵۳ شکر نسبت به مردم
۱۵۴ حمدوستایش
۱۵۵ صبر واستقامت
۱۵۶ عبادت
۱۵۷ ذکر خدا
۱۵۸ طهارت
۱۵۹ نظافت وپاکیزگی
۱۶۰ اذان گویی
۱۶۱ توجه در نماز
۱۶۲ نماز شب خواندن واداء نوافل
۱۶۳ ارتباط با مسجد
۱۶۴ اعتکاف
۱۶۵ اشتیاق به حج وعمره
۱۶۶ روزه کامل
۱۶۷ گرایش به قرآن وتلاوت آن
۱۶۸ برکتهمت وتکثیر عمل صالح
۱۶۹ هجرت
۱۷۰ آراستگی به زینتهای معنوی
۱۷۱ اراده
۱۷۲ استعاذه
۱۷۳ نظم در زندگی
۱۷۴ اهمیت دادن به نوشتن ونویسندگی
۱۷۵ گردشگری وسیاحت
۱۷۶ دشمن شناسی ودشمن ستیزی
۱۷۸ رعایت اموال عمومی وبیت المال
۱۷۹ کفّاره
۱۸۰ مراقبت از خود در برابر فتنه ها
۱۸۱ آسیب شناسی وحفظ دست آوردها
۱۸۲ شناخت وارتباط با فرشتگان
۱۸۳ انتظار وارتباط با امام زمان
۱۸۴ کسب صفات یاران امام زمان

مطالب مشابه