غذا و تغذیه در سیره رضوی (۶)

غذا و تغذیه در سیره رضوی (۶)

نویسنده: محمدتقی فعّالی

دو) بایسته‌های خوردن و آشامیدن (آداب)
تأمل و تعمق در روایاتی که از حضرت ثامن الحجج (علیه السلام) به دست ما رسیده است، گویای آن حقیقت است که آن حضرت برای خوردن و آشامیدن، آداب و قواعدی را بیان نموده است. به عبارت دیگر حضرت رضا (علیه السلام) به جز آنکه خوردنی‌ها و آشامیدنی‌ها را بیان فرمود، برای خوردن و آشامیدن نیز آدابی را توصیه فرموده است. این آداب طیف وسیعی را شامل می‌شود.
* شستن دست قبل از طعام
مردی نزد حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) از شستن دستش قبل از اطعام امتناع نمود. حضرت فرمود:
إغسِلهَا فَالغَسلَهُ الأُولَی لَنَا وَ أَمَّا الثَّانِیَهُ فَلَکَ؛ [دستت را] بشوی که شستن اول از برای ما است و شستن دوم از برای خودت.(۱)
* شروع کردن با نمک یا سرکه
ابن محمود که از یاران حضرت رضا (علیه السلام) می‌گوید: روزی آن حضرت از ما درباره شروع نمودن غذا سئوال نمود. هر کس جوابی داد. سپس آن بزرگوار همه را نفی نمود و فرمود: غذا را با نمک شروع کنید.(۲)
محمدبن علی همدانی بیان می‌کند که روزی در محضر حضرت رضا (علیه السلام) بودیم، برای آن حضرت غذا آوردند و با آن غذا سرکه و نمک بود. آن بزرگوار با سرکه غذای خود را آغاز نمود.(۳)
* کامل خوردن میوه
یاسر خادم امام رضا (علیه السلام) نقل می‌کند روزی غلامان حضرت رضا (علیه السلام) مشغول میوه خوردن بودند و نیم خورده میوه را می‌انداختند. حضرت رضا (علیه السلام) به آنها فرمود:
“سبحان الله اگر شما بی‌نیاز هستید گروهی هستند که به این میوه احتیاج دارند. بدهید به کسانی که احتیاج دارند.(۴)”
* پرهیز از خوردن در بازار
از امام رضا (علیه السلام) سئوال شد: سفله کیست؟ حضرت در پاسخ فرمود: السَّفِلَهُ الَّذِی یَأکُلُ فِی الأسوَاقِ؛ سفله کسی است که در بازار می‌خورد.(۵)
* اجتناب از پرخوری
امام رضا (علیه السلام) از جد بزرگوار خود امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) نقل می‌کند که روزی ابوجحیفه خدمت نبی مکرم اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) رسید در حالی که آروغ می‌زد. حضرت به او فرمود:
جلو آروغت را بگیر (یعنی کمتر بخور)، زیرا بیشتر آنان که در دنیا پر می‌خورند در قیامت گرسنگی می‌کشند.(۶)
امام رضا (علیه السلام) از جدش نبی مکرم اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل می‌کند:
لَیسَ شَیءٌ أبغَضَ إلَی اللهِ مِن بَطنِ مَلآنَ؛ هیچ چیز نزد خدا منفورتر از مکروهتر از پرخوری نیست.(۷)
* پرهیز از خوردن غذای داغ
امام رضا (علیه السلام) به نقل از امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) فرمود: برای پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) طعامی آوردند، حضرت انگشتی در آن فرو برد و آن را سخت گرم یافت. فرمود:
دَعُوهُ حَتَّی یَبرُدَ فَإنَّهٌ أعظَمُ بَرَکَهً وَ إنَّ اللهَ تَعَالَی لَم یُطعِمنَا الحَارَّهَ؛ آن را رها کنید تا سرد شود، زیرا آن برکتش افزون‌تر است و خداوند طعام داغ روزی ما نفرموده است.(۸)
* خوردن آب در حالت ایستاده
حضرت ثامن الحجج (علیه السلام) نقل می‌نماید که علی (علیه السلام) آب ایستاده آشامید و سپس فرمود:
هکذا رأیتُ النَّبِیَّ (صلی الله علیه و آله و سلم) فَعَل؛ این چنین دیدم که رسول خدا (صل الله علیه و آله و سلم) عمل نمود.(۹)
* دوری از خوردن آب در بین غذا
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
کسی که می‌خواهد به آزار شکم مبتلا نشود در بین طعام آب نیاشامد؛ زیرا آشامیدن آب میان غذا بدن را مرطوب و معده را ضعیف می‌گرداند در نتیجه عروق خاصی غذا را نمی‌گیرد. ریختن آب روی طعام معده را دچار اختلال می‌کند.(۱۰)
* خوردن شیر به صورت مضمضه
امام رضا (علیه السلام) می‌فرماید که هرگاه پیامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) شیر میل می‌نمود، دهانش را مضمضه می‌کرد و می‌فرمود:
به درستی که شیر دارای چربی و روغن زیادی است.(۱۱)
* تشویق به کم خوردن
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
لَو أنَّ النَّاسَ قَصَّرُوا فِی الطَّعَامِ لاَستَقَامَت أبدَانُهُم؛ اگر مردم غذا کم بخورند بدنشان با استقامت گردد.(۱۲)
عبدالسلام بن صالح هروی می‌گوید که حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) کم خوراک بود.(۱۳)
* خوردن انگور به صورت دانه دانه
امام رضا (علیه السلام) به نقل از جد بزرگوارش پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می‌فرماید:
کُلُوا العِنَبَ حَبَّهً حَبَّهً فَإنَّهُ أهنَاُ وَ أمرَأُ؛ انگور را حبه حبه بخورید؛ زیرا که این لذیذتر و گواراتر است.(۱۴)
* خوردن با اشتها و لذّت
سلیمان جعفری نقل می‌کند خدمت امام رضا (علیه السلام) رسیدم. ایشان با اشتها در حال خوردن خرمای بَرنی بود. از ایشان سئوال نمودم. می‌بینم که این خرما را با اشتها میل می‌کنید. حضرت در پاسخ من فرمود:
نَعَم إلَّی لَأُحِبُّهُ؛ آری، خرما را دوست دارم.(۱۵)
* به کار نگرفتن غلامان به هنگام غذا خوردن
نادر خادم نقل می‌کند که حضرت رضا (علیه السلام) هر وقت یکی از ماها غذا می‌خورد از او کاری نمی‌خواست تا غذایش تمام شود.(۱۶)
* گرد آوردن همگان برای غذا خوردن
یاسر خادم امام رضا (علیه السلام) می‌گوید روش آن حضرت در هنگام صرف غذا این بود که همه را سر یک سفره می‌خواند و فرو نمی‌گذاشت هیچ کوچک و بزرگ و مهتر و کهتری را حتّی تیمارگر اسب و حجامت کن را مگر آن که او را بر سر سفره حاضر می‌ساخت.(۱۷)
* بخشش قبل از خوردن
معمّر بن خلاد می‌گوید قبل از غذا خوردن امام رضا (علیه السلام) ظرفی را می‌خواستند و از بهترین غذایی که برای حضرتش آورده بودند داخل آن ظرف قرار می‌داد. سپس می‌فرمود که برای مساکین و فقرا ببرند.(۱۸)
* خالی نبودن شکم از غذا
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
لاَ تَخلُوّنَّ جَوفَکَ مِنَ الطَّعَامِ وَ أقِلَّ مِن شُربِ المَاءِ؛ شکم را از غذا خالی مگذار و آب کم بیاشام.(۱۹)
* عدم اسراف
امام رضا (علیه السلام) در مورد کسانی که نیم خورده میوه خود را دور می‌انداختند، فرمود:
سُبحَانَ اللهِ إن کُنتُم استَغنَیتُم فَإنَّ النَّاسَ لَم یَستَغنُوا أطعِمُوهُ مَن یَحتَاجُ إلَیهِ؛ سبحان الله اگر شما بی‌نیازید، مردمانی هستند که نیازمندند. بدهید به کسانی که احتیاج دارند.(۲۰)
* خوردن غذا در شب
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
شکم پر، خواب آرام‌تری می‌آورد و دهان را خوشبو می‌کند.(۲۱)
* خوردن غذا در بیابان
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
مَن أکَلَ فِی الصَّحرَاءِ أو خَارِجاً فَلیَترُکهُ لِطَائِرِ أو سَبُعٍ؛ هر کس در بیابان یا خارج از منزل غذا بخورد ریزه‌های آن را برای پرندگان و حیوانات طبیعت رها نماید.(۲۲)
* نبریدن نان با چاقو
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
لاَ تَقطَعُوا الخُبزَ بِالسِّکِّینِ، وَلکِن اکسِرُوهُ بِالیَدِ؛ نان را با کارد نبرید، آن را بشکنید. (۲۳)
* رعایت اعتدال
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
“هر کس در غذا خوردن زیاده‌روی نماید نفع نمی‌برد و موجب ضرر می‌شود. و کسی که به اندازه غذا میل نماید از آن غذا نفع می‌برد. همچنین در خوردن آب رعایت اعتدال لازم است. پس ای مأمون روش تو باید این چنین باشد که روزانه به اندازه کفایت غذا بخوری. قبل از این که کاملاً سیر شوی و در حالی که هنوز میل به غذا داری دست از غذا خوردن بردار؛ زیرا در صورتی که این چنین عمل نمایی برای معده و بدنت بهتر است و برای عقلت پسندیده‌تر می‌باشد و برای تنت سبک‌تر.(۲۴)”
* استراحت بعد از غذا
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
إذَا أکَلتَ فَاستَلقِ عَلَی قَفَاکَ وَ ضَع رِجلَکَ الیُمنَی عَلَی الیُسرَی؛ هرگاه غذا خوردی پس از آن بر پشت بخواب و پای راستت را بر روی پای چپت قرار بده.(۲۵)
* شروع کردن با غذاهای سبک
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
وَ ابدَأ فِی أوَّلِ الطَّعَامِ بِأخَفِّ الأعذِیَهِ الَّتی یَغتَذِی بِهَا بَدَنُکَ بِقَّدرِ عَادَتِکَ وَ بِحَسَبِ طَاقَّتِکَ وَ نَشَاطِک؛ در آغاز خوردن، غذاهای سبک بخور به اندازه توان و اشتهایت.(۲۶)
* رعایت رژیم غذایی
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
اگر انسان‌ها رژیم غذایی مناسب را رعایت می‌نمودند، بدن‌ها آن استقامت پیدا می‌کرد.(۲۷)
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
بهترین دارو رعایت پرهیز غذایی است و معده خانه بیماری‌هاست.(۲۸)
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
مهمترین پرهیز غذایی مدارا کردن با بدن است.(۲۹)
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
نهایت رژیم غذایی چهارده روز است. رژیم غذایی به معنای نخوردن نیست بلکه به معنای زیاد نخوردن است.(۳۰)

پی‌نوشت‌ها:

۱- اربلی، کشف الغمه، ج۲، ص۳۰۷ (حدیث دیگری در این رابطه از امام رضا (ع) وارد شده است: شخصی درباره شستن دست قبل از اطعام آن حضرت سئوال کرد. امام رضا (ع) فرمود: این چیزی است که ملوک آن را پدید آوردند. مجلسی، بحارالانوار، ج۶۳، ص۳۵۶. شاید بتوان گفت که این تعبیر به معنای نهی از شستن دست قبل از غذا نیست، بلکه بدین معناست که پادشاهان این سنّت را گذارده‌اند و ما هم آن تأیید می‌کنیم. به بیان دیگر این از آداب امضائی اسلام است).
۲- برقی، المحاسن، ج۲، ص۵۹۲؛ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۱، ص۴۶۰.
۳- مجلسی، بحارالانوار، ج۶۳، ص۳۰۳.
۴- برقی، المحاسن، ج۲، ص۴۴۱؛ کلینی، الکافی، ج۶، ص۲۹۷؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۴۹، ص۱۰۲.
۵- ابن ادریس، السرائر، ج۳، ص۵۷۶؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۷۲، ص۳۰۱؛ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۴، ص۳۹۵.
۶- صدوق، عیون اخبار الرضا (ع)، ج۲، ص۳۸؛ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۵، ص۲۵؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۶۳، ص۳۳۲.
۷- صدوق، عیون اخبار الرضا (ع)، ج۲، ص۳۶؛ حویزی، تفسیر نور الثقلین، ج۲، ص۲۰؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۶۳، ص۳۳۳.
۸- صدوق، عیون اخبار الرضا (ع)، ج۲، ص۴۰، مجلسی، بحارالانوار، ج۶۳، ص۴۰۱؛ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۵، ص۲۵.
۹- صدوق، عیون اخبار الرضا (ع)، ج۲، ص۶۶؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۲۶، ص۲۶۹.
۱۰- مجلسی، بحارالانوار، ج۵۹، ص۳۲۳.
۱۱- همان، ج۶۳، ص۳۵۵.
۱۲- طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۳۶۲؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۵۹، ص۱۴۲و ج۷۸، ص۲۱۲.
۱۳- صدوق، عیون اخبار الرضا (ع)، ج۲، ص۱۳۶.
۱۴- صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ج۲،ص۳۵؛ طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۶۴؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۶۳، ص۱۴۷.
۱۵- کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۴۶؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۴۹، ص۱۰۲؛ مجلسی، مرآهالعقول، ج۲۲، ص۱۸۲.
۱۶- کلینی، الکافی، ج۶، ص۲۹۸؛ مجلسی، بحارالانوار، ج ۴۹،ص۱۰۲؛ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۴، ص۲۶۷.
۱۷- صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ج۲، ص۱۵۹.
۱۸- کلینی، الکافی، ج۴، ص۱۲؛ حویزی، تفسیر نور الثقلین، ج۵، ص۵۸۲؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۶۶، ص۳۶۳.
۱۹- طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۸۱؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۶۳، ص۲۱۷.
۲۰- الکافی، ج۶، ص۲۹۷؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۴۹، ص۱۰۲.
۲۱- برقی، المحاسن، ج۲، ص۴۲۲؛ کلینی، الکافی، ج۶، ص۲۸۸؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۶۳، ص۳۴۴.
۲۲- برقی، المحاسن، ج۲، ص۴۴۵؛ کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۰۱؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۶۳، ص۴۲۹؛ و ج۱۰۹، ص۲۴۸.
۲۳- کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۰۴؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۶۳، ص۲۷۴؛ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۴، ص۳۹۲.
۲۴- مجلسی، بحارالانوار، ج۵۹، ص۳۱۱.
۲۵- طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۴۷.
۲۶- مجلسی، بحارالانوار، ج۵۹، ص۳۱۱.
۲۷- طبرسی، مکارم الاخلاق، ص ۳۶۲؛ مجلسی، بحارالانوار، ج ۵۹، ص ۱۴۲و ج ۷۸، ص ۲۱۲.
۲۸- مجلسی، بحارالانوار، ج۵۹، ص۲۶۰.
۲۹- همان، ص۱۴۱و ص۲۶۰.
۳۰- همان، ص۱۴۱و ص۲۶۱.
منبع مقاله :
فعالی، محمد تقی، (۱۳۹۴) سبک زندگی رضوی (۴) – بهداشت غذا و تغذیه، مشهد: بنیاد فرهنگی هنری امام رضا (علیه السلام)، چاپ اول.

مطالب مشابه