آدابی که امام صادق (ع) در مناظرات رعایت می‌کردند

آدابی که امام صادق (ع) در مناظرات رعایت می‌کردند

از آنجاکه سیره معصومان علیهم السلام باید همواره الگوی ما باشد، بر آن شدیم تا به بررسی محور­های مناظره‌های امام صادق علیه السلام با استفاده از متون تاریخی و روایی بپردازیم.

معنای لغوی مناظره
مناظره در ادب فارسی به معنای «جدال کردن»، «با هم بحث کردن»، «با هم سؤال و جواب کردن»، «با هم نظر کردن؛ یعنی فکر کردن در حقیقت و ماهیت چیزی»، «مجادله و نزاع با همدیگر» و نیز «بحث با یکدیگر در حقیقت و ماهیت چیزی»، (دهخدا، ۱۳۷۷: ۱۴: ۲۱۵۶۲) به کار رفته است.

گفت‌و‌گو و نکته‌بینی طرفینی رو در رو
راغب اصفهانی درباره مناظره می‌گوید: مناظره عبارت است از گفت‌و‌گو و نکته‌بینی طرفینی رو در رو، و به میان آوردن هر آنچه به آن معتقد است. او نظر را عبارت از کاوش می‌داند و می‌گوید نظر اعم از قیاس است؛ زیرا هر قیاسی، نظر است، ولی هر نظری، قیاس نیست (راغب اصفهانی، ۱۳۶۲: ۴۹۸).

هدف اصلی مناظره­، رسیدن به حقیقت مسئله است
هدف از مناظره، همیشه «بیان برتری یک طرف بر دیگری» نیست. هدف اصلی مناظره­ های رسمی، رسیدن به حقیقت یک مسئله است؛ بر خلاف مجادله که هدف از آن، چیرگی بر طرف مقابل است. (شهید ثانی، ۱۳۷۴: ۵۴۷ ـ ۵۵۱).

گفتگویی که در ذهن‌ها ماندنی است
مهم‌ترین فایده مناظره، فایده آموزشی آن است. آموزش دانش‌های گوناگون، دین، عقاید، اخلاق و… . در مناظره از یک‌ سو همه اطلاعات راجع به موضوعی گردآوری می­ شود و از سوی دیگر، با بیان آن منتشر می‌گردد. اهمیت این آموزش­ ها نیز در آن است که اولاً، چون نتیجه بحث و استدلال است، در ذهن‌ها ماندنی است و ثانیاً به دلیل غیر مستقیم بودن، پذیرفتنی­ تر و جذّاب­ تر است (همان: ۵۴۷ ـ ۵۵۱).

دیدگاه‌های خود را بر یکدیگر عرضه دارید
تاریخ نشان می ­دهد که تکامل علوم، به ویژه معارف عقلی بشر در پرتو مباحثات علمی و هم‌ اندیشی‌ها تحقق یافته است و ثمره آن، رشد و شکوفایی فرهنگ جوامع مختلف است. در آثار اسلامی نیز بر این امر تأکید شده است؛ تا آنجاکه امام علی علیه السلام فرمودند: «دیدگاه‌های خود را بر یکدیگر عرضه دارید تا رأی صحیح از آن پدید آید».

آداب مناظره
با توجه به اینکه مناظره در روشنگری و بیان احکام دین جایگاه خاصی دارد و شرایط، محل و زمان ویژه‌ای می‌طلبد، هر کس به مناظره می‌پردازد، باید شرایط و آداب آن را رعایت کند. برخی از این آداب بدین قرار است:

۱- زندیقی که به امام ایمان آورد
حضرت امام صادق علیه السلام در گفت‌و‌گوهایی خود با گروه‌های مختلف، آنها را با استفاده از واژه ­های مؤدبانه و احترام‌آمیز مخاطب می‌ساخت. مثلاً هنگامی که زندیقی از مصر برای مناظره با حضرت به مدینه و بعد از آن به مکه آمده بود، حضرت او را چنین خطاب فرمود: «یا اخا اهل مصر؛ ای برادر اهل مصر». نتیجه مناظره وی با امام این بود که زندیق ایمان آورد و امام نیز یکی از یاران خود، هشام بن حکم را مأمور آموزش آداب و احکام اسلام به او نمود. (طبرسی، ۱۳۸۶: ۲: ۳۳۵)

۲- دین‌داری خود را به حساب خدا بگذارید
یکی از ویژگی‌های دیگر مناظره‌های امام صادق علیه السلام اصرار نداشتن بر تغییر عقیده طرف گفت‌و‌گوست. این روش نشان‌دهنده آزاداندیشی و عدم استبداد بوده و اصل را بر روشنگری قرار می‌دهد و نه نتیجه‌گیری. در احادیث از قول امام صادق علیه السلام آمده است: «دین‌داری خود را به حساب خدا بگذارید و نه به حساب مردم. با مردم درباره دین ستیزه نکنید؛ زیرا ستیزه دل را بیمار می‌کند.» (کلینی، ۱۳۶۵: ج۱: ۴۷۵)

۳- منظور اهل مناظره نباید به کرسی نشاندن گفتار و نظریه خود باشد
هدف مناظره‌کننده باید رسیدن به حق و یافتن و نمایاندن آن باشد. منظور اهل بحث و مناظره نباید به کرسی نشاندن گفتار و نظریه خود و اظهار حق بودن خویشتن باشد. این‌گونه هدف‌گیری را در بحث و مناظره، جدال و ستیزه می‌نامند (فیض کاشانی، بی‌تا: ۱: ۱۰۰).

۴- مناظره با افراد برجسته علمی
مناظره باید با افرادی صورت پذیرد که دارای استقلال علمی، صاحب‌نظر، برجسته و معروف باشند تا در صورتی که مناظره‌کننده طالب حق باشد، بتواند از بیاناتشان سودمند گردد (شهیدثانی، ۱۳۷۴: ۵۰۴).

۵- آنچه نزد خداست، پایدار و فناناپذیر است
مناظره‌کننده باید خود را «داعی الی اللّه» بداند و پیوسته رسالت هدایتگری و روشنگری را در جهت اعتلای کلمه حق بر دوش خود احساس کند و دانش را با این هدف که با نابخردان درافتد، با دانشمندان به جدال و ستیزه برخیزد یا نظر مردم را به خود معطوف سازد، فرانگیرد؛ بلکه در گفتارش همان اهدافی باشد که در پیشگاه خداوند متعال قرار دارد؛ چرا که آنچه نزد خداست، پایدار و فناناپذیر است (همان: ۵۰۸).
منبع:
مقاله “مناظرات امام صادق علیه السلام”/ علی‌اصغر نوبخت/ شماره ۱۵۹ مجله اشارات

مطالب مشابه