در مورد نصايح و زندگي نامهها، عرفان، اخلاق، سياست، تاريخ و ساير علوم لازم است كه هر روز مطالعه شود، براي مطالعه هر كدام چه ساعاتي خوب است؟
از آن جا که اطلاعات اندکي در سوال در مورد سن، تحصيلات و شغل پرسشگر وجود دارد، از اين جهت که، مطالعه در اين موضوعات و براي رشته تحصيل خود مي خواهد يا خير، در اين نوشتار، مطالب به صورت کلي بيان مي گردد، به اميد آن که مفيد واقع شود.
برای اینکه مشخص شود چه نوع مطالعهای در کدام زمان مناسب است، نخست باید انواع مطالعه را بیان کنیم. براي مطالعه تقسيم بندي هاي ذكر شده به عنوان مثال:
الف) مطالعه از جهت موضوع[1]:
كلي:
كشكولي (از رشته هاي گوناگون علمي، مباحث متعدد و مفيدي را گلچين مي كنند)
عمومي (از مطالب عام تنها به زواياي مباحث ضروري مي پردازد) كه در اين نوع بر خلاف مطالعه كشكولي هدف خاصي دنبال مي شود.
جزئي (تخصصي) (مثلاً خواننده از بحث كلام مربوط به دين اسلام بحث كلام شيعي را انتخاب مي كند نه معتزلي و يا اشعري را).
ب) مطالعه از جهت تعداد افراد[2]:
انفرادي
گروهي (هسته اي مطالعاتي)
ج) مطالعه بر اساس هدف[3]:
1. مطالعه براي سرگرمي (قاعده خاصي ندارد، زمان خاصي هم ندارد)
2. مطالعه براي كسب اطلاعات (روزنامه ها و مجلات)
3. مطالعه براي فهميدن (مطلب ابتداء از سطح فكر خواننده بالاتر است)
زمان مطالعه
توجه به زمان مطالعه از مهم ترين، حساس ترين و در عين حال مشكل ترين كار در مطالعه است. از مسائل مهم در زمينه مطالعه اين است كه بايد تشخيص داد از اوقات مختلف شبانه روز براي چه نوع مطالعاتي بايد استفاده كرد. در اين جا نمي توان از قانون كلي سخن گفت، چون زمان مناسب براي مطالعه در خصوص افراد مختلف با ويژگي هاي متفاوت امري متغير است. آن هايي كه اهل مطالعه جدي هستند از هر زماني در شب و روز مي توانند بهترين استفاده را ببرند اما برخي افراد شب تا دير وقت به مطالعه مي پردازند ولي مطالعه در صبح زود براي آنها مشكل است و برخي عكس اين حالت را دارند، اما نسبتاً براي اغلب افراد صبح زود براي درس حفظ كردني و مطالعه كتاب هاي عميق و دقيق مناسب تر است و آخر شب براي مطالعه كتبي كه نياز به تأمل و تفكر كم تري است، مناسب تر است.[4]
بهترين زمان مطالعه
به طور كلي بهترين زمان براي مطالعه زماني است كه به انجام مطالعه در آن زمان تمايل داريم. و در مجموع مطالعه بلافاصله پس از خواب شبانگاهي بازدهي مطلوب ندارد چون به علت ترشح هورمون «سوماتوتروبين» كه اثرات آن تا دقايقي پس از بيداري وجود دارد، در يادگيري اختلال ايجاد مي كند. ترشح اين هورمون از نيمه شب آغاز و تا بامداد ادامه مي يابد از اين رو بهتر است افرادي كه در سنين رشد هستند از مطالعه پس از نيمه شب و سحرگاه بپرهيزند يا در صورت ضرورت پس از بيست تا سي دقيقه بعد از بيداري به مطالعه بپردازند تا آثار مختل كننده اين هورمون از بين برود.[5]
كيفيت زمان بندي
«براي مطالعه زمان بندي لازم است. زمان بندي مناسب بازده مطالعه را بالا مي برد. در برنامه ريزي ها بايد به اين نکات توجه نمود.
الف) تعيين زمان استراحت و تفريح يا ورزش
ب) پيش بيني زمان براي امور غير منتظره (برنامه قابليت انعطاف داشته باشد)
ج) اختصاص دادن ساعاتي براي مرور درس ها (در طول ترم و…)
د) تنوع در متون مورد مطالعه روزانه: مطلوب اين است كه فرد در هر روز چند نوع متن مختلف را مورد مطالعه قرار دهد تا ميزان بهره وري در مطالعه افزون شود. مطالعه كتاب واحد در روز هاي متعدد از ميزان بهره وري مفيد مطالعه مي كاهد.
هـ ) تناوب در متون تحليلي و حفظي: بسيار خوب است كه فرد پس از مطالعه يك كتاب حفظي مثل تاريخ يا جغرافيا يك كتاب تحليلي مثل رياضي يا فلسفه را مطالعه كند به همين ترتيب پس از كتاب تحليلي يك كتاب حفظي را مطالعه كند»[6]
ح) در نظر داشتن دامنه مطالعه: دامنه يادگيري عبارت است از حد فاصل زماني مجاز براي مطالعة مداوم كه امكان كسب بازدهي مطلوب را فراهم مي آورد اين حد فاصل زماني بين (5 تا 45 دقيقه است اين زمان اختصاص به مطالعه متون حفظي دارد. مطالعه متون تحليلي مثل شيمي، فيزيك رياضي و…. حدود ده دقيقه است كه تعيين ميزان آن به دانش و تبحر وابسته است كه به هر حال نبايد بيش از حد متوسط بين ده تا 45، يعني سي دقيقه، شود پس از انجام اين ميزان مطالعه بايد حدود پنج دقيقه استراحت كرد.[7]
پس توجه به اين نكات انسان را دقيقتر ميكند كه بداند در چه زمينه اي استعداد و كشش بيشتري دارد و آن را به طوري جدي تر دنبال نمايد همچنين نمرات دروس سال هاي تحصيلي قبل و تمايل به گرايش هاي مطالعاتي گذشته در انتخاب رشته و نوع كتاب تأثير بسزايي دارد.[8]
مناسبت ها: گاهي وقت ها اگر انسان بين مطالعه و مناسبت رابطه برقرار كند آن مطالعه شيرين تر و جذاب تر و پايدارتر خواهد بود، مثلاً اگر كتب اخلاقي و عرفاني در زمان خلوت يا پس از نماز يا در حرم ائمه ـ عليهم السّلام ـ (كم و پيوسته) خوانده شود به عنوان مثال اگر در ميلاد يا شهادت ائمه ـ عليهم السّلام ـ زندگي نامه همان امام خوانده شود و يا مباحث تاريخي و سياسي همان امام پي گيري شود و .. با اين شيوه به تثبيت و جذابيت مطالعه كمك مي كنيم.
مطالعه موضوعات دشوار در بهترین ساعات
مطالبی که مطالعه میشوند از نظر دشواری و سهولت متفاوت هستند. برخی موضوعات مانند فلسفه و عرفان دشوار و برخی مانند تاریخ و زندگینامه آسانتر است. البته سختی و آسانی مطالب به تفاوتهای فردی نیز بستگی دارد. ممکن است برای فردی خواندن تاریخ سخت باشد و برای دیگری فلسفه دشوارتر باشد یا برای کسی ریاضی سخت و برای دیگری علوم اجتماعی و انسانی سخت باشد.
به طور کلیمیتوان گفت که بهتر است موضوعات دشوارتر در ساعاتی مطالعه شود که انسان سرحالتر و دارای آرامش بیشتر است. اما مطالب آسانتر را در ساعاتی که خستهتر است و آرامش کمتری دارد، هم میتواند مطالعه کند.
تقدم مطالعات درسی
کتابهایی که انسان مطالعه میکند به طور کلی به دو نوع درسی (اصلی) و غیر درسی تقسیم میشوند. مطالعات درسی مطالعاتی هستند که به حوزه تحصیلی فرد در مدرسه، حوزه یا دانشگاه مربوط میشوند. مطالعات غیر درسی عبارت است از مطالعه کتابهای خارج از حوزه درسی مانند مطالعه کتابهای اطلاعات عمومی، کتابهای اخلاقی، مجله، روزنامه، و سایر کتابها.
از نظر زمانی باید فرد بیشترین وقت خود و مناسبترین وقت خود را به کتابهای درسی اختصاص دهد. زمانی که به مطالعات درسی اختصاص مییابد از سه نظر باید حایز اهمیت باشد. یکی بیشترین زمان به آنها اختصاص یابد، دوم اینکه از نظر زمانی آنها تقدم داشته باشد. زیر میگویند «اول باید قورباغه را قورت داد یعنی سختترین کار باید اول انجام داد» سوم اینکه سر حالترین ساعات به مطالعات درسی اختصاص داده شود. اما مطالعات غیر درسی یا باید پس از پایان مطالعات درسی مطالعه شوند یا به گونهی برنامه ریزی شود که مطالعات غیر درسی در لابلای مطالعات درسی یعنی زمانی که فرد کاملا از مطالعه درسی خسته شده است، به مطالعه این مطالب بپردازد.
تطابق مطالعه با چرخه خواب
برای کسی که مدام در حال مطالعه است مثل دانشآموز، دانشجو و طلبه تطابق مطالعه با خواب خیلی مهم است. افراد از نظر چرخه (سیکل) خواب به دو نوع اول شبی و صبحگاهی تقسیم میشوند. برخی افراد به طور طبیعی اول شب زود میتوانند بخوابند و صبح هم میتوانند زود بر خیزند و مشغول کار شوند. برخی دیگر شب تا بخواهند میتوانند بیدار بمانند اما صبح باید با جرثقیل از رختخواب بر داشته شوند.
بنابراین افرادی که شب میتوانند دیر بیدار بمانند (البته دیر خوابیدن اصلا توصیه نمیشود) اما به هر حال این افراد میتوانند مطالب سخت و دشوار را در این ساعات مطالعه کنند. اما افرادی که میتوانند شب زود بخوابند، بهتر است مطالب سخت و دشوار یا مباحث اصلی را که نیاز به مطالعه طولانی مدت دارند، در اول صبح انجام دهند.
پي نوشت ها:
[1] . خادمي، عين الله، مطالعه روشمند، نشر پارسايان، چاپ اول، 1379، ص 23 – 18. (اقتباس).
[2] . همان.
[3] . همان
[4] . همان، ص 77، با اندکي تغيير.
[5] . همان، ص 77.
[6] . همان، ص 79 – 78. (اقتباس).
[7] . همان، ص 79.
[8] . معظمي، داود؛ مقدمات نور و سايكولوژي، انتشارات انتشارات سمت، چاپ سوم، 1383، ص 29 و 28. (اقتباس).
