موقع جواب دادن به درس و امتحان، همه يا برخي از مطالب را فراموش مي کنم. راه حل چيست؟

کسی که همیشه مطالب را فراموش می‌کند حافظه‌ی ضعیف دارد. اما فردی که تنها موقع امتحان یا پاسخ دادن درس مطالب را به خاطر نمی‌آورد، احتمال دارد که اضطراب امتحان داشته باشد. برای تشخیص این دو وضعیت باید فرد حافظه خود را بیازماید که در همه حال مشکل دارد یا تنها زمان امتحان. اگر تنها در زمان امتحان مشکل دارد، وظیفه او تقویت حافظه نیست بلکه برطرف کردن اضطراب است. برای برطرف کردن اضطراب راه حل‌هایی در بخش‌های دیگر این مجموعه ارائه شده است. اما به طور خلاصه به دو سه راه حل اشاره می‌گردد:
1ـ اضطراب امتحان از باورهای غیر منطقی ناشی می‌شود. مثلا فرد تصور می‌کند که «اگر در امتحان قبول نشوم یا نتوانم جواب معلم یا استاد را بدهم، کاملا آبرویم خواهد رفت». این تصور دارای خطا است زیرا کم شدن نمره یا ناتوانی در پاسخ دادن به معلم یک امر عادی است. و بسیاری از دانش‌آموزان یا دانشجویان هنگام تحصیل نمی‌توانند به برخی از سؤالات پاسخ دهد. فردی که اضطراب امتحان دارد می‌تواند اینگونه باورها را شناسایی نموده و به تغییر آنها اقدام کند. باورهای فرد معمولا به صورت یک گزاره بیان می‌شود معمولا جمله‌هایی که قید «دائما»، «همیشه»، «هر وقت»، «هرگز»، «هیچگاه» و… دارند، ممکن است نظر صحت دچار مشکل باشد. به عنوان مثال فردی که نمی‌تواند به یک یا چند سؤال معلم پاسخ دهد، با خود می‌گوید: «من همیشه خراب می‌کنم»، «من عرضه هیچ کاری را ندارم» اینگونه باورها جنبه افراطی و غیر منطقی دارد و تأثیرات منفی روی فرد گذاشته و او را دچار اضطراب می‌کند.
2ـ برای از بین رفتن اضطراب فرد باید به توانایی‌های خود توجه کند. مواردی را به خاطر بیاورد که به خوبی از عهده امتحان یا پاسخ دادن بر آمده است. در این صورت اعتماد به نفس پیدا می‌کند و اضطرابش کم می‌شود.
3ـ گاهی فرد به این دلیل اضطراب دارد که آمادگی لازم را برای امتحان و پاسخ به سؤال ندارد، در اینگونه موارد باید فرد بیشتر تلاش کند تا مطالب را خوب یاد بگیرد.
4ـ توکل به خداوند و استمداد مداوم از او نقش زیادی در آرامش دل‌ها و رهایی فرد از اضطراب دارد. پس بهتر است فرد هنگام شروع امتحان یا هنگام شروع درس‌ها دعا بخواند و از خداوند کمک بخواهد و قلب خود را با یاد نیرومند و استوار سازد. با یاری او دل به دریا بزند.

علل ضعف حافظه
آنچه در بالا بیان شد در باره کسی بود که ضعف حافظه او از اضطراب ناشی می‌شد. اما اگر کسی اضطراب ندارد، بلکه همواره مطالب را فراموش می‌کند و اختصاص به زمان امتحان و پاسخ دادن هم ندارد. معلوم می‌شود که مشکل ضعف حافظه دارد. حافظه، نوعي توانايي است كه در همه افراد وجود دارد، با اين تفاوت كه عده اي توانسته اند از اين نيروي خدادادي خوب استفاده كنند و قابليت هاي آن را به كار بگيرند، اما افرادي را هم سراغ داريم كه هميشه از ضعف حافظه شكايت مي كنند. ضعف حافظه می‌تواند علت‌های متفاوتی داشته باشد:
1. اشتغالات ذهنی: گاهی فرد به این دلیل از ضعف حافظه رنج می‌برد که مشکلاتی در زندگی دارد و ذهنش بیشتر درگیر آنهاست لذا مطالب درسی یا برخی مسائل دیگر را فراموش می‌کند. به عنوان مثال کسی که مشکلات خانوادگی دارد، نمی‌تواند مطالب درسی را به خوبی حفظ کند و به یاد بیاورد.
2. خستگی ناشی از تلاش زیاد: کسی که در طول یک روز چند مطلب معدود را به حافظه می‌سپارد مدت‌ها آن را به یاد دارد، اما کسی که از اول صبح تا شب مطالعه می‌کند و صدها مطلب را به ذهن ارسال می‌کند، معلوم نیست فردای آن روز چند تا از آنها را به خاطر بیاورد. در اینجا ضعف حافظه ناشی از تلاش زیاد است.
3. بیماری جسمی یا روانی: ذهن زمانی خوب کار می‌کند که تن و روان در سلامت باشند. اما زمانی که یکی از این دو تا مشکل دارد، ذهن نمی‌تواند به خوبی کار خود را انجام دهد لذا طبیعی است که مطالب را فراموش کند. به عنوان مثال افراد وسواسی به دلیل اینکه مطالب خاصی را بارها در ذهن مرور می‌کنند، بسیاری از قرارها و کارهای خود را فراموش می‌کنند. یعنی ذهن به دلیل اشتغال بیش از حد به یک مسأله از مسائل دیگر غافل می‌شود و فراموش می‌کند.
4. تغذیه: مغزی درست کار می‌کند که غذا به اندازه کافی به آن برسد، لذا کسانی که از نظر غذایی ضعف دارند، احتمال زیاد وجود دارد که با مشکل ضعف حافظه مواجه شوند.
5. کمبود خواب: کسانی که کمتر از حد نیاز می‌خوابند، به احتمال زیاد از نظر یادگیری و یادآوری مطالب دچار مشکل می‌شوند زیرا کارکرد مغز ارتباط زیادی با خواب دارد. خواب بیش از آنکه مورد نیاز جسم باشد، مغز برای تجدید قوا به آن نیاز دارد. اگر این نیاز مغز به اندازه کافی بر آورده نشود، نمی‌تواند مطالب را به یاد بیاورد.
6. خوب یاد نگرفتن: فراموشي از نظر روان شناسي نقطة مقابل يادگيري است. يعني اين كه در موقع امتحان و جواب دادن درس مطالب را فراموش مي كنيد، معنايش اين است كه آن مطالب را اصلاً ياد نگرفته ايد يا به صورت درست ياد نگرفته ايد. در روان شناسي سه نوع حافظه مطرح شده است: حافظه حسي، حافظه كوتاه مدت و حافظه بلند مدت. اطلاعات پس از رمز گرداني وارد حافظه كوتاه مدت و از آن جا به حافظة بلندمدت انتقال مي يابد. به عقيدة روان شناسان اطلاعات وارد شده در حافظة درازمدت از بين نمي رود و با فراهم بودن شرايط مناسب هميشه قابل يادآوري است.[1] علت اينكه كه ما پاره اي از اطلاعات قبلاً آموخته شده را نمي توانيم به ياد بياوريم، اين است كه ما در بازيابي آن ها، ناتوانيم و الا مطالب در حافظة ما موجود هستند. اين حالت درست مانند پرونده اي است كه در بايگاني ذهن موجود است اما ما شمارة آن را در دست نداريم. يا وقتي در جستجوي كتابي از يك كتابخانة بزرگ هستيم؛ اگر ندانيم كتاب مورد نظر با چه رمزي و در كجا قرار داده شده، نمي توانيم آن را پيدا كنيم.
7. تداخل: عامل ديگر اين است كه اطلاعات ياد گرفته شده با هم تداخل كرده و در هم مخلوط مي شوند. بعضي اوقات اطلاعات تازه ياد گرفته شده با اطلاعاتي كه از قبل آموخته ايم تداخل مي كنند و مانع يادآوري آن ها مي شوند كه از آن به «تداخل پس گستر» تعبير مي شود. و گاه نيز برعكس، يعني اطلاعاتي كه قبلاً آموخته شده سبب مي شود كه نتوانيم اطلاعات تازه آموخته شده را به ياد آوريم كه اصطلاحاً «تداخل پيش گستر» ناميده مي شود.[2]

راه هاي تقویت حافظه
مهم ترين عواملي كه مي توانند در پيشگيري از فراموشي نقش داشته باشند عبارتند از:
1. سازماندهي مطالب: يكي از عوامل اصلي اين كه در موقع جواب پس دادن مطالب به ياد ما نمي آيد اين است كه ما مطالب درسي را در ذهن خود خوب سازماندهي و طبقه بندي نكرده ايم. بنابراين هر اندازه اندوخته هاي حافظه را بيشتر سازمان دهيم، به همان اندازه بازيابي و يادآوري آن ها آسان تر خواهد بود.
2. از بين بردن عوامل اضطراب: يكي از عوامل مؤثر در موفقيت امتحان و جواب پس دادن مطالب، داشتن حالت رواني مناسب است.[3] بنابراين بايد سعي كنيد عوامل زمينه ساز اضطراب را در هنگام مطالعه، امتحان و جواب پس دادن در كلاس از بين ببريد. موقعي كه در كلاس مي خواهيد صحبت كنيد يا موضوعي را مطرح كنيد، سعي كنيد با آرامش و اعتماد به نفس كامل باشيد. يكي از روش هاي حفظ آرامش و كاستن از اضطراب در كلاس اين است كه چند دقيقه قبل از صحبت كردن، نفس عميق و آرام بكشيد.
3. اعتماد بر توانايي خويشتن: اگر كتابي را مطالعه كنيم ولي اطمينان نداشته باشيم كه در كلاس و موقع امتحان بتوانيم مطالب آن را به ياد آوريم، واقعاً چنين خواهد شد. اگر فردي متقاعد شود كه حافظه اش ضعيف است و به هيچ وجه نمي تواند از پس امتحان بر آيد، تلقين، اثر خود را مي گذارد. ممكن است پس از مدتي واقعاً فرد نتواند مطالب را به ياد آورد. يكي از روان شناسان مي گويد: هر چه بار بيشتري، روي حافظة خود بگذاريد، قويتر شده و هرچه بيشتر به آن اعتماد كنيد، قابليت اعتمادش بيشتر مي شود.
4. تصويرسازي ذهني: بسياري وقت‌ها كه مي خواهيم مطلبي را ياد بگيريم، با اصطلاحات و واژه هاي نامأنوس بر مي خوريم كه حفظ آن ها براي ما دشوار است. اگر هم بتوانيم از طريق تمرين و تكرار، حفظ كنيم دو سه روز يا نرسيده به جلسة امتحان از يادمان مي رود. در اين گونه موارد براي مصونيت از فراموشي مي توان از روش تصويرسازي ذهني استفاده نمود؛ يعني در ذهن خود هر يك از واژه هاي نامأنوس را با يك شيء مأنوس و واقعي ربط دهيم تا هر وقت آن تصوير ذهني به يادمان آمد، فوراً آن مطلب يا اصطلاح علمي نيز به ياد ما بيايد.
5. مرور ذهني مطالب: يكي از راهبردهاي عمدة تحكيم و ماندگاري اطلاعات در حافظه و موفقيت در موقع امتحان، مرور ذهني آموخته ها است. مطابق اين اصل بايد مطالعة درس ها را به گونه اي برنامه ريزي كنيم كه مهم ترين موضوعات و مشكل ترين آن ها را در ابتداي برنامه و اول روز قرار دهيم. مرور ذهني مطالب براي پيشگيري از فراموشي بسيار مفيد و راهگشا است.
6. استراحت و خواب: در مواقعي كه خسته و ناراحت هستيد نبايد به يادگيري مطلبي همت گماريد؛ زيرا لازمه اش آن است كه براي يك موضوع ساعت ها وقت خود را صرف كنيد ولي باز هم يادگيري آن دشوار باشد. سعی کنید موقع یادگیری نیاز شما به خواب برطرف شده باشد.
7ـ تغذیه و ورزش: غذای مقوی و کم استفاده کنید. ورزش کنید تا مغزتان به صورت مؤثر کارکند. و مطالب را هم خوب دریافت کند و هم خوب به یاد آورد.

معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. هاري لورين، حافظه در روان شناسي، ترجمه مشفق همداني، نشر صفي علي شاه، 1370.
2. ثروت هروت آبادي، حافظة برتر، انتشارات ساعي، 1381.
3. آلن ما مفورت، يادگيري مؤثر، ترجمه: ايرج صفا، نشر ايزايران، 1380.
4. جيمز وينلند، چگونه حافظه خود را تقويت کنيم؟ ترجمه: شمس الدين زرين کلک، انتشاراتي مرواريد.

پي نوشت ها:
[1] . لوريا، الكساندر؛ ذهن يك ياد سپار، ترجمه: قاسم زاده، انتشارات فاطمي، 1372، ص 39-21.
[2] . آيكنسون و هيلگارد، زمينة روان شناسي، ترجمه: براهني و همكاران، انتشارات رشد، 1375، فصل هشتم.
[3] . جيمز وينلند، چگونه حافظة خود را تقويت كنيم؟ ترجمه: زرين كلك، انتشارات مرواريد، 1373، ص 150-99.