« فراموش» و «به ياد آوري» حقيقتا چگونه است؟ يعني مكانيزم ساز و كار يادسپاري مناسب و جلوگيري از فراموشي مطالب چيست؟
اين سوال به روان شناسي حافظه و مكانيزم يادسپاري و فراموشي مربوط ميشود. به طور كل همة يادگيريهاي ما با حافظه سر و كار دارد، در حافظه تماميتجربههاي زندگي، اطلاعات آموخته شده و انديشه و تفكرات انسان بايگاني ميشود.
يادسپاري و يادآوري در واقع كنش مطلوب حافظه است؛ يعني اگر حافظه خوب كار كند و فرايند آن به طور صحيح اجرا شود، نتيجه اش يادگيري و يادآوري است و فرد ميتواند مطالب را خوب ياد بگيرد. اما فراموشي نشان دهندة كاركرد ناسالم و ساز و كار معيوب حافظه محسوب ميشود.
ماهيت حافظه:
براي تبيين حافظه ديدگاههاي مختلف وجود دارد. در يكي از مشهورترين ديدگاهها كه به نظريه حافظة سه گانه معروف است، عقيده بر اين است كه محركها يا دروندادها از زماني كه توسط گيرندههاي حسي دريافت ميشوند، تا زماني كه به صورت يادگيري در ميآيند، از سه حافظة نسبتاً مستقل گذر ميكنند.
الف: حافظة حسي؛ محركهاي اطلاعات ابتدا وارد حافظة حسي ميشوند. حافظه حسي جايي است كه وقتي فرد مطلبي را متوجه ميشود، بدون دقت از آن ميگذرد و در حافظه اثر خاصي نميماند و در كمتر از يك يا دو ثانيه فراموش ميگردد.
ب: حافظة كوتاه مدت؛ پس از حافظه حسي، حافظه كوتاه مدت است. اگر فرد به مطلبي توجه كند و آن را بشناسد، حداكثر تا 30 ثانيه در حافظة كوتاه مدت باقي ميماند. گنجايش حافظة كوتاه مدت محدود است و 2 + يا ـ 7 ماده را در خود جاي ميدهد. در حافظة كوتاه مدت اگر اطلاعات، تكرار و مرور شوند و با اطلاعاتي كه قبلاً آموخته شده، مرتبط گردد، به حافظة بلندمدت انتقال مييابد.
ج: حافظة بلندمدت؛ اين آخرين مرحلة حافظه است كه وقتي اطلاعات از طريق تكرار و تمرين بدان انتقال يافتند، يادگيري كامل ميشود. اين حافظه از نظر گنجايش نامحدود و از نظر مدت زمان نگهداري نيز اطلاعات را براي مدتهاي طولاني در خود نگه ميدارد.[1]
ماهيت فراموشي از نظر روان شناسي
فراموشي به معناي دقيق آن نقطه مقابل يادگيري است. بنابراين، تبيين فراموشي از نظر علميآن است كه مطالب و موضوعات را اصلاً ياد نگرفتهايم يا درست ياد نگرفتهايم. پس فراموشی دو علت کلی دارد:
الف) مشکل یادسپاری: برخي اطلاعات در مسير انتقال از حافظة حسي به حافظه كوتاه مدت و از آن جا به حافظه بلند مدت، يعني قبل از آن كه يادگيري حاصل شود، حذف گرديده است.
ب) مشکل یادآوری: براساس تحقيقات انجام شده آن چه وارد حافظة بلندمدت شده، هيچگاه از آن محو نميگردد، هر چند ممكن است به عللي دور از دسترس ما باشد و نتوانيم در مواقع لازم از انبار حافظه بيرون آوريم. عدم دسترسي به اطلاعات كه اصطلاحاً فراموشي گفته ميشود به يكي از دو علت زير است:[2]
1. مشكل در بازيابي؛ علت اين كه ما پاره اي از اطلاعات قبلاً آموخته شده را نميتوانيم به ياد آوريم اين است كه ما در بازيابي آنها ناتوانيم، و الّا مطالب در حافظة ما موجود هستند. اين حالت درست مانند پرونده اي است كه در بايگاني ذهن موجود است اما ما شمارة آن را در دست نداريم. يا وقتي در جستجوي كتابي در كتابخانة بزرگ، هستيم؛ اگر ندانيم كتاب مورد نظر، با چه رمزي و در كجا قرار داده شده، نميتوانيم آن را پيدا كنيم.
2. تداخل؛ علت ديگر، كه برخي اطلاعات را نميتوانيم به ياد آوريم اين است كه اطلاعات ياد گرفته شده با هم تداخل كرده و در هم مخلوط ميشوند. بعضي اوقات اطلاعات تازه يادگرفته شده با اطلاعاتي كه از قبل آموخته ايم، تداخل ميكنند و مانع يادآوري آنها ميشوند كه از آن به «تداخل پس گستر» تعبير ميشود، و گاه نيز برعكس، يعني اطلاعاتي كه قبلاً آموخته شده سبب ميشود كه نتوانيم اطلاعات تازه آموخته شده را به ياد آوريم كه اصطلاحاً «تداخل پيش گستر» ناميده ميشود.[3]
روشهاي مؤثر در تقويت حافظه و پيشگيري از فراموشي
1. توجه و تمركز بر موضوع؛ عامل فراموشي در مرحلة حافظة حسّي عدم توجه نسبت به موضوع است بنابراين سعي كنيم كلية عواملي را كه ميتواند مخلّ به توجه كامل بر موضوع باشد، از بين ببريم. مخصوصاً از مطالعه موضوعهاي مشابه به دنبال هم خودداري كنيم. هيچ وقت براي دو امتحان در يك روز مطالعه نكنيم؛ چون مطالب در يك ديگر تداخل ميكنند. عوامل مزاحم را از محيط و ذهن خود حذف كنيم. گاه ميشود كه در هنگام مطالعه انديشة نامربوطي ذهن ما را به خود مشغول ميكند، در حالي كه چشمان ما كماكان بر روي كلمات به پيش ميرود، اما حواس ما به جاي ديگر است. ناگهان به خود ميآييم و ميبينيم كه دو، سه صفحه را همين طوري خوانده ايم. توجه باعث میشود که یادگیری به خوبی صورت بگیرد و مطالب از حافظه حسی و کوتاه مدت وارد حافظه دراز مدت گردد.
2. سازماندهي مطالب؛ يكي از روشهاي مؤثر در تقويت حافظه و يادگيري مفيد، سازماندهي مطالب است. پژوهشها حاكي از آن است كه هر اندازه اندوختههاي حافظه را بيشتر سازمان دهيم، به همان اندازه بازيابي و يادآوري آنها آسان تر خواهد شد.
3. تصويرسازي ذهني: در بحث یادگیری امور تصویری زود تر آموخته میشوند. به همین دلیل افراد مکانها و فیلمها را زودتر یاد میگیرند و بعدا به راحتی بازیابی میکنند. بنابراین اگر کسی بتواند مطالب درسی را به صورت تصویر در آورد، سرعت یادگیری آنها را بیشتر میکند. به عنوان مثال مطالب را به صورت نمودار و جدول در آورد. یا مکانهای آشنا را در ذهن مجسم کند و بعد هر مطلبی را در یک جا قرار دهد. مثلا هر مطلبی را در یک ضلع یک طاقچه قرار دهد. در زمان یادآوری مطالب هر گاه طاقچه را در ذهن مجسم کند، مطالبی که در هر سمت آن وجود دارد نیز به خاطر میآورد.
4ـ مرور ذهني مطالب: مطالب هر چه تکرار شوند بهتر یاد گرفته میشوند. در نتیجه در زمان یادآوری نیز زودتر به خاطر میآیند.
5ـ عمق پردازش: هر چه ذهن بیشتر با مطلب درگیر باشد، بهتر آن را یاد میگیرد و زودتر به یاد میآورد. تفکر در باره مطالب آموخته شده عمق پردازش آنها را افزایش میدهد. چنین مطالبی زودتر به خاطر میآیند.
6ـ ایجاد حس کنجکاوی: هر چه ذهن انسان در مورد یک مطلب کنجکاو باشد، برای یادگیری آن مشتاق و آماده است. در نتیجه پس از یادگیری زود آن را فراموش نمیکند. به عنوان مثال اگر شما مدتها سؤالی در ذهن دارید و همواره دنبال جواب آن میگردید، زمانی که جواب آن را مییابید، با یک بار خواندن آن را میآموزید و به راحتی هم فراموش نمیکنید.
7ـ چندرسانهای کردن: هر مطلبی که هم شنیده شود، هم گفته شود و هم خوانده شود و هم نوشته شود، بهتر یاد گرفته میشود و به ذهن میماند و بعدا هم به راحتی فراموش نمیشود.
8ـ معنادار کردن مطالب: یادگرفتن چند کلمه بدون معنا بسیار دشوارتر از جملات معنادار پر محتوا است. لذا هر چه انسان بیشتر به معانی مطالب و محتوایی آنها دقت کند و به مطالب معنا بدهد، بهتر یاد میگیرد تا حفظ طوطیوار یا تکرار بدون دقت.
9ـ استفاده از روش پس ختام: روش پس ختام یک روش مطالعه است که در آن چند خصوصیت که در بالا مطرح شد، لحاظ شده است. در این روش سازماندهی مطالب، عمق پردازش، ایجاد حس کنجکاوی، چند رسانهای کردن، معنادار کردن و مرور مطالب در نظر گرفته شده است. لذا هر کسی به این روش مطالب را مطالعه کند خوب یاد میگیرد و به راحتی فراموش نمیکند. روش پس ختام شش مرحله دارد: پیشخوانی، سؤال کردن، خواندن، تفکر، از حفظ خواندن و مرور. در بخشهای دیگر این مجموعه این بخشها به تفصیل توضیح داده شده است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. جيمر وينلند، چگونه حافظه خود را تقويت كنيم؟، ترجمه: شمس الدين زرين كلك، انتشارات مرواريد.
2. آلن مامفورد، يادگيري مؤثر، ترجمه: ايرج صفا، نشر ايزايران، 1380.
3. ثروت هروت آبادي، حافظة برتر، انتشارات سالمي، 1381.
4. حافظه در روانشناسي،هاري لورين، ترجمه: مشفق همداني، بنگاه مطبوعاتي صفيعلي شاه.
پي نوشت ها:
[1] . هيلگارد، زمينة روان شناسي، ترجمه: محمدنقي براهني و همكاران، انتشارات سمت، چاپ اول، 1375، فصل هشتم.
[2] . جيمر وينلند، چگونه حافظة خود را تقويت كنيم؟، ترجمه: شمس الدين زرين كلك، نشر مرواريد، 1373، ص 57-33.
[3] . زمينة روان شناسي، همان.
