29. زيره سبز
زيره سبز ميوه ي خشک شده ي گياهCuminum cyminum L. از خانواده ي چتريان (Apiaceae) است که حدّاقل 2/5 درصد اسانس دارد.

نامهاي گياه
لاتين: Cuminum cyminum L.
فارسي: زيره سبز
عربي: کمون، سنوت
انگليسي: Cumin

موارد استفاده:
از زيره سبز در درمان نفخ و سوء هاضمه استفاده مي شود؛ علاوه بر آن داراي اثر ادرار آور و افزاينده ي شير مي باشد.

موارد استفاده در پزشکي گذشته:
در طب گذشته زيره سبز را در درمان نفخ، سوء هاضمه و زياد شدن شير مؤثر مي دانستند.

آثار فارماکولوژيک:
زيره ي سبز به علت داشتن مقادير قابل توجه اسانس (روغن فرّار) داراي خاصيت کلي اسانس هاي فرّار است. با تأثير بر روي عضلات صاف اندام گوارشي، موجب بروز اثر ضد اسپاسمي و ضد نفخ مي شود. علاوه بر اين خاصيت ضد ميکروبي آن به خوبي روي ميکروارگانيسم هاي گرم مثبت ظاهر شده و بر عفونتهاي ميکروبي اندام گوارشي نيز مؤثر است.

30. زيره سياه
زيره ي سياه ميوه هاي خشک رسيده ي گياهCarum carvi L. از خانواده ي چتريان (Umbelliferae) است که 2/5 درصد (حجم/ وزن) اسانس دارد.

نامهاي گياه
لاتين: Carum carvi L.
فارسي: زيره سياه، زيره
عربي: کرويا، کمون ارمني
انگليسي: Caraway Fruit, Caraway seed. Alcaravia, Carum, Carwey

موارد استفاده:
زيره ي سياه داراي اثرات ضد نفخ، ضد اسپاسم، ضد ميکروب و قابض است و همچنين در درمان اختلالات گوارشي بويژه در قولنج نفخي کودکان و همچنين التهاب هاي دستگاه تنفسي کاربرد دارد. مصرف عمده ي زيره سياه به عنوان عطر و طعم دهنده در صنايع غذايي است.

عوارض جانبي:
مصرف مداوم و بي رويه آن موجب پيدايش ناراحتي هايي در بدن مي شود و براي کليه ها و کبد مضر است.

موارد استفاده در پزشکي گذشته:
طبيعت آن گرم است. در طب گذشته براي زيره سياه خواص ضد نفخ، قابض، هضم کننده ي غذا و اشتهاآور قايل بودند.

آثار فارماکولوژيک:
تأثيرات ضد نفخ و ضد اسپاسم زيره سياه، به علت وجود مواد خاص موجود در اسانس به ويژه کارون است. مواد موجود در ميوه به دليل دارا بودن خاصيت ليپوفيليک توسط حل شدن در غشا سيتوپلاسمي و تداخل در ساختمان پروتئيني آنزيم، سبب از بين بردن ميکروارگانيسم مي شود و از طرفي در فسفريلاسيون اکسيداتيو شرکت نموده و يا مي توانند در زنجيره تنفسي انتقال الکترون اختلال به وجود آورند. به علاوه مي توانند در فعاليت هاي سوکسينات دهيدروژناز و واکنش هاي وابسته بهNADH وقفه ايجاد کنند. همچنين مکانيسم ضد اسپاسم و ضد التهاب آن ممکن است به دليل مهار بيوسنتز پروستاگلاندين و يا جلوگيري از انتقال کلسيم باشد.

31. سدر
سد، برگ هاي خشک شده ي گياهZizyphus spina- Christi (L.) Willd. از خانواده ي عناب (Rhamnaceae) است.

نامهاي گياه
لاتين: Zizyphus spina- Christi (L.) Willd.
فارسي: سدر، کُنار، منبل داود، سنجد گرجي، ضال
عربي: شجرالنبق، السدر
انگليسي: Christ’s thorn. Nabk tree

موارد استفاده:
از برگ سدر به عنوان شوينده ي موي سر و بدن استفاده مي شود. همچنين به عنوان ضد عفوني کننده و ضد قارچ مصرف موضعي دارد.

موارد استفاده در پزشکي گذشته:
طبيعت آن خشک است. در طب گذشته از سد جهت بهبود زخمها و شستشوي موي سر و بدن استفاده مي شد.

آثار فارماکولوژيک:
برگ سدر علاوه بر داشتن خاصيت شتسشودهنده ي موي سر و بدن، داراي خاصيت پايين آورنده ي قند خون نيز مي باشد؛ به طوريکه در مطالعه اي مشخص شد که مصرف عصاره ي بوتانلي سدر، همچنين ساپونين اصلي موجود در آن يعني کريستينينA به مدت 4 هفته در موش هاي صحرايي که داراي قند خون طبيعي بوده اند، اثر معني داري بر قند خون آنها ندارد، ولي در موش هايي که توسط استرپتوروتوسين ديابتي شدند، هر دو عامل مذکور به طور معني دار موجب کاهش سطح قند سرم، همچنين کاهش فعاليت فسوريلاز و گلوکز 6- فسفاتاز و افزايش سطح پيرووات و گليکوژن کبدي گرديد و موجب بهبود در مصرف گلوکز شد.

32. سنا
سنا، برگچه هاي خشک شده ي گياه Senna italica Miller از خانواده ي نخود Leguminosae (Caesalpinaceae) است که حداقل واجد 1/5 درصد گليکوزيدهاي هيدروکسي آنتراسن مي باشد.

نامهاي گياه
لاتين: Senna italica Miller
فارسي: کسپيند، سنا، سناکوري، ديديوال، کوسن
عربي: سناء الکلب
انگليسي: Dog senna. Italian senna, Spanish senna

موارد استفاده:
سنا داراي اثرات مسهل و ملين است و از آن در درمان يبوست و به منظور تخليه ي روده قبل از اعمال جراحي استفاده مي شود.

عوارض جانبي:
سنا ممکن است سبب ناراحتي هاي شکمي خفيفي مثل قولنج يا کرامپ مي شود و مصرف طولاني مدت يا بيش از تجويز، مي تواند باعث اسهال همراه با از دست رفتن آب و الکتروليت ها (به ويژه پتاسيم) شود که با پيشرفت آن، عارضه ي کولون با ضعف همراه مي شود.

موارد منع مصرف:
حساسيت به دارو، تهوّع، استفراغ و ديگر علايم آپانديسيت، جراحي حاد شکمي، انسداد رورده اي ناشي از مدفوع سفت و ديگر موارد انسدادي و درد غير مشخص شکمي.

مصرف در بارداري و شيردهي:
سنا در دسته داروهايC حاملگي قرار مي گيرد و مصرف آن تنها زماني مجاز است که نياز آن کاملاً مشخص شود و فوايد استفاده ي آن براي جنين بيشتر از زيان احتمالي آن باشد.

موارد استفاده در پزشکي گذشته:
در گذشته از سنا به عنوان مسهل استفاده مي شده است.

آثار فارماکولوژيک:
برگ سنا جزء دسته ملين هاي محرک است. گليکوزيدها آنتراکينوني سنا پس از هضم، هيدروليز شده و آنتراکينون آزاد و فعال ايجاد مي کند. اين عمل بدين صورت انجام مي شود که بخشي از گليکوزيدهاي آنتراکينوني سنا از روده کوچک جذب شده، در کبد هيدروليز مي شود و آنتراکينون فعال حاصله به داخل کولون ترشح مي شود (احتمالاً بخشي از گليکوزيدهاي آنتراکينون فعال حاصله به داخل کولون ترشح مي شود). احتمالاً بخشي از گليکوزيدهاي آنتواکينوني سنا که در اين مرحله جذب نشده اند، به وسيله آنزيم هاي باکتريايي در کولون هيدروليز شده و آنتراکينوني فعال توليد مي شود. در مجموع اثر مليني، عمدتاً در کولون اعمال شده و به تحريک شبکه ي ميانتريک (اورباخ) توسط آنتراکينون فعال و در نتيجه افزايش حرکات دودي شکل روده نسبت داده مي شود.

33. سنبل الطيب
سنبل الطيب، ريشه ها و ريزوم هاي خشک شده ي گياهValeriana Sisymbriifolia Vahl. و يا گونه هاي مشابه از خانواده ي سنبل الطيب (Valerianaceae) که حداقل واجد 0/5 درصد اسانس مي باشد.

نامهاي گياه
لاتين: Valeriana Sisymbriifolia Vahl.
فارسي: سنبل الطيب، والريان کوهستاني، علف گربه
عربي: حشيشيه القطه، سنبل العصافير
انگليسي: Valerian, Common valerian

موارد استفاده:
سنبل الطيب داراي آثار آرام بخش، خواب آور و ضد اسپاسم است و در درمان مواردي چون بي قراري، مشکلات عصبي براي خوابيدن، فشار عصبي و کوليک هاي گوارشي مورد استفاده قرار مي گيرد.

موارد احتياط:
به علت دارا بودن اثر کاهش فعاليت CNS، ممکن است باعث تقويت اثرات آرام بخشي داروهاي آرام بخش شود. بر عکس بسياري از داروهاي آرام بخش، اثر کاهش فعاليت CNS سنبل الطيب به وسيله ي الکل تقويت نمي شود.

مصرف در بارداري و شيردهي:
مصرف فرآورده هاي اين گياه در حاملگي و شيردهي مطالعه نشده است و نبايد در حاملگي و شيردهي مصرف شود.

موارد استفاده در پزشکي گذشته:
در گذشته از سنب الطيب به عنوان آرام بخش، خواب آور و جهت رفع تشنج استفاده مي شده است.

آثار فارماکولوژيک:
اثر کاهش فعاليت ترکيبات والپوتريات بر روي CNS موشها، پس از تزريق داخل صفاقي مطالعه شده است. اين اثر براي والپوتريات ها و ترکيبات حاصل از تخريب آنها تأييد شده است، گرچه اين فعاليت با مصرف خوراکي ترکيبات فوق، به ميزان قابل توجهي کم مي شود. مطالعات انجام شده بر روي انسان، اثرات آرام بخش سنبل الطيب را تأييد کرده است و تأثير خواب آوري بر روي افراد طبيعي بي خواب و افرادي با خواب غير طبيعي را نشان مي دهد. به علاوه مطالعات نشان مي دهد که سنبل الطيب زمان شروع خواب را کوتاه مي کند. همچنين بي نظمي خواب، زمان بيداري بعد از خواب و بيدار شدن مکرر در طول خواب و کيفيت خواب را بهبود مي بخشد.

34. سياه دانه
سياه دانه، دانه هاي خشک شده ي گياهNigella sativa L. از خانواده ي آلاله (Ranunculaceae) است.

نامهاي گياه
لاتين: Nigella sativa L.
فارسي: سياه دانه، سياه تخمه
عربي: شونيز، حبه البرکه، کمون اسعد، حبه سوداء، کمون اکحل، شانوج
انگليسي: Black cumin, Black caraway, Coriander of rome, Garden fennel flower, Nutmeg flower, Roman coriander

موارد استفاده:
از سياه دانه به عنوان ضد نفخ، ضد سرفه، ضد آسم، ضد التهاب، بي حس کننده ي موضعي و ضد کرم استفاده شده است. همچنين به عنوان ادويه در صنايع غذايي و مصارف خانگي مورد مصرف قرار مي گيرد.

موارد استفاده در پزشکي گذشته:
طبيعت آن گرم و خشک است. در طب سنتي ايران، اين گياه به عنوان افزاينده ي شير و همچنين به عنوان ضد انگل هاي روده اي، اسهال و ضد نفخ مصرف مي شده است.

آثار فارماکولوژيک:
اثر ضد باکتريايي عصاره ي سياه دانه به صورت برون تني نشان داده شده است. بيشترين اثر عصاره ي هگزاني بر استرپتوکوک پيوژن، استرپتوکوک ويريدانس و استافيلوکوک آرئوس ديده شده است.
ديگر اثرات فارماکولوژيک سياه دانه عبارتند از: اثرات ضد درد، بي حس کنندگي ضعيف، حشره کشي، شل کنندگي برنش. علاوه بر اين سياه دانه در يک مخلوط گياهي که براي کنترل ديابت استفاده مي شود وجود دارد.

35. سير
سير، پياز تازه ي گياهAllium sativum L. از خانواده ي لاله (Liliaceae) است. پودر پياز سير حاوي حداقل 0/3 درصد آليسين است.

نامهاي گياه
لاتين: Allium sativum L.
فارسي: سير
عربي: ثوم
انگليسي: Garlic, Poor- man’s treacle, Cherlys tryacle, English garlic Clowns treacle, Pourett Pourett, Country mans treacle, Common garlic.

موارد استفاده:
مصرف سير باعث کاهش فشار و چربي خون مي شود و در درمان بيماري هاي قلبي- عروقي مفيد است. سير داراي اثرات ضد عفوني کننده، کاهنده ي رشد باکتري ها، ضد ويروس، هضم کننده ي غذا، اشتها آور، صفرا آور، خلط آور، پايين آورنده ي قند خون و افزايش دهنده ي مقدار گلبول هاي سفيد خون است.

موارد استفاده در پزشکي گذشته:
طبيعت آن گرم و خشک است. در گذشته از سير به عنوان ادرار آور، قاعده آور، ضد نفخ و ضد التهاب استفاده مي شده است. همجنين مصرف آن را در درمان تنگي نفس و سرفه ي مزمن مفيد مي دانسته اند.

آثار فارماکولوژيک:
ترکيبات گوگردي و ساپونين هاي موجود در آن اثر کاهندگي چربي خون دارد. عصاره ي سير به عنوان يک آنتي بيوتيک قوي، مؤثر و با طيف وسيع استفاده مي شود. اثر ضد ويروسي سير به دليل تأثير مستقيم عصاره ي سير بر ويروس ها بوده و ربطی به عمل تحريکي سير بر سيستم ايمني ندارد. سير با افزايش ترشح انسولين و نيز آزاد کردن هرچه بيشتر انسولين باند شده، اثر آنتي ديابتي خود را نشان مي دهد.

36. شنبليله
شنبليله، دانه هاي گياهTrigonella foenum- graecum L. از خانواده ي نخود (Fabaceae) است.

نامهاي گياه:
لاتين: Trigonella foenum- graecum L.
فارسي: شنبليله، تخم شنبليله، شمبليله
عربي: حلبه
انگليسي: Fenugreek, Foenugreek, Greek Hay

موارد استفاده:
دانه ي شنبليله، داراي اثرات کاهنده ي قند و کلسترول خون، ضد التهاب، مليّن، خلط آور، اشتهاآور و افزاينده ي ترشح شير دارد و به عنوان چاشني و ادويه نيز بکار مي رود. شنبليله يکي از منابع توليد ديوسژنين جهت تهيه هورمون ها مي باشد.

عوارض جانبي:
بوي نامطبوع دانه، تحريکات پوستي و سردرد، تهوّع و حالت آشفتگي، کاهش شديد قند خون به علت مصرف زياد گياه از عوارض جانبي اين گياه است. شنبليله باعث تحريک رحم مي شود؛ بنابراين در زمان حاملگي و شيردهي بايد با احتياط بيشتري مصرف شود. مصرف همزمان شنبليله با ديگر داروها به خاطر وجود ترکيبات موسيلاژي در دانه، باعث کاهش تأثير ساير داروها مي شود. بيماراني که از داروهاي وقفه دهنده ي آنزيم منوآمينواکسيد (MAOI)، داروهاي هورموني و ضد انعقاد استفاده مي کنند، بايد با دقت بيشتري اين گياه را مصرف کنند.

موارد استفاده در پزشکي گذشته:
طبيعت آن گرم است. در گذشته، شنبليله به عنوان نرم کننده ي موضعي، ضد لک، ضد التهاب، تسکين دهنده ي درد مفاصل، کاهش سرفه، اشتهاآور و مليّن استفاده مي شد.

آثار فارماکولوژيک:
ترکيبات موسيلاژي گياه باعث التيام بخشي، محافظت و نرم کنندگي، کاهش تحريکات مخاط و ساير تأثيرات موضعي است. شنبليله اثر ضد ديابتي دارد و پس از مصرف آن علايم کلينيکي ديابت به ويژه گلوکوزوري، پلي ديپسي، ضعف و بي حالي و کاهش وزن به نحو قابل توجهيه از بين مي رود.

37. شويد
شويد، ميوه هاي رسيده و خشک شده ي گياهAnethum graveolens L. از خانواده ي چتريان Apiaceae است که حداقل 2/5 درصد اسانس (حجم/ وزن) دارد.

نامهاي گياه
لاتين: Anethum graveolens L.
فارسي: شويد، شبت، شود
عربي: سذاب البر، شبت
انگليسي: Dill, European dill, American dill

موارد استفاده
شويد در درمان سوء هاضمه، نفخ (به ويژه در کودکان)، اسپاسم، تحريک ترشح شير و کاهش چربي خون تأثير گذار است. همچنين به عنوان طعم دهنده و معطر کننده در صنايع غذايي و فرآورده هاي آرايشي- بهداشتي مورد استفاده قرار مي گيرد.

عوارض جانبي:
گزارش شده که مصرف زياد برگ شويد باعث بروز لکه هاي سياه بر روي پوست مي شود که به علت ترکيبات فورانوکوماريني پيچيده ي آن مي باشد. مصرف اسانس شويد در مقادير معمول (صحيح) غيرسمي است.

موارد استفاده در پزشکي گذشته:
طبيعت آن گرم و خشک است. در گذشته از شويد در درمان نفخ، سوء هاضمه و سکسکه استفاده مي شد. افزايش شير و تسکين درد (به ويژه در مفاصل) را نيز از ساير اثرات شويد دانسته اند.

آثار فارماکولوژيک:
اثر ضد باکتريايي براي اسانس شويد گزارش شده است. عصاره ي اتانولي ميوه هاي شويد، درست مانند اسانس آن در سگ ايجاد ديورز مي کند. بعد از تزريق وريدي امولسيون (5% اسانس شويد)، حجم تنفسي بالا مي رود و فشار خون کاهش مي يابد.
تزريق وريديِ دم کرده ي سرشاخه هاي هوايي شويد به حيوانات، باعث کاهش فشار خون، گشاد شدن عروق خوني، تحريک تنفس و کند شدن ضربان قلب مي شود.

38. فلفل سياه
فلفل سياه ميوه هاي نارس و خشک شده ي گياهPepper nigrum L. از خانواده ي فلفل (Pepperaceae) است که حداقل داراي 2 درصد اسانس (حجم/ وزن) مي باشد.

نامهاي گياه
لاتين: Pepper nigrum L.
فارسي: فلفل سياه
عربي: فلفل اسود
انگليسي: Black pepper

موارد استفاده:
از فلفل سياه به عنوان ضد نفخ، اشتهاآور، ضد التهاب و مسکن موضعي استفاده مي شود. همچنين اثرات ضد ميکروبي و ضد عفوني کننده دارد و به عنوان يک چاشني تند مصرف مي شود.

موارد احتياط:
توصيه مي شود که مبتلايان به بيماري هاي کليوي، از فلفل سياه استفاده نکنند.

موارد استفاده در پزشکي گذشته:
در گذشته از فلفل سياه به عنوان درمان سوء هاضمه و سرفه استفاده مي شده، آرام بخش و ضد درد بوده و در استعمال خارجي به عنوان محرّک موضعي براي رويش مو کاربرد داشته است.

آثار فارماکولوژيک:
فلفل سياه با تحريک جوانه هاي چشايي در دهان به صورت رفلکسي سبب افزايش ترشحات گوارشي مي شود. فعاليت ليپوليتيک قوي فلفل مربوط به قسمت خارجي ميوه مي باشد. در صورتي که تنها 0/1 گرم فلفل در دهان نگه داشته شود سبب افزايش فشار خون مي گردد. خاصيت بي حس کنندگي موضعي فلفل ناشي از ترکيبات اسيد آميدي است که جديداً در آن يافت شده است. پي پرين نيز به دليل دارا بودن خاصيت مهار سنتز پروستاگلاندين، اثر ضد التهاب ظاهر را مي سازد.

39. کدو
کدو دانه هاي خشک شده ي گياهCucurbita pepo L. از خانواده ي کدو (Cucurbitaceae) است که حداقل حاوي 8 درصد فيتوسترول مي باشد.

نامهاي گياه
لاتين: Cucurbita pepo L.
فارسي: کدو
عربي: قرع رومي، قرع مغربي
انگليسي: Pumpkin, Gourd, Summe, Squash

موارد استفاده:
امروزه کدو در درمان اختلالات دفع و تکرر ادرار ناشي از تحريک پذيري مثانه و بزرگي خوش خيم پروستات مصرف مي شود. همچنين در کاهش چربي خون مؤثر مي باشد.

موارد استفاده در پزشکي گذشته:
طبيعت آن سرد و تر است. براي کدو خاصيت مسکن سرفه، برطرف کننده ي گرفتگي صدا و اثر ملين قايل بوده اند. افزون بر اين به صورت موضعي، جهت برطرف کردن التهاب بافت ها استفاده مي شده است.

آثار فارماکولوژيک:
تحقيقات باليني متعددي حاکي از تأثير دارو و به ويژه فيتوسترول ها در درمان بزرگي خوش خيم پروستات مي باشد. افزايش فيتوسترول ها در رژيم غذايي با مکانيسم نامعلومي باعث کاهش سرطان پروستات مي شود. از طرفي بعضي از ترکيبات موجود در دانه ي کدو مي تواند به عنوان مهار کننده ي تريپسين عمل نمايند. عامل ضد کرم، به ويژه ضد کرم تنيا و شيستوزوماي دانه هاي کدو، مربوط به ترکيبات آمينواسيد کوکوربيتين است.

40. کتيرا
کتيرا، تراوه هاي صمغي سخت شده به وسيله ي هواست که به طور طبيعي يا بوسيله ي ايجاد شکاف از تنه و شاخه هاي گياهAstragalus gossypinus Fisch و برخي گونه هاي جنس Astragalus از خانواده نخود (Leguminosae) به دست مي آيد.

نامهاي گياه
لاتين: Astragalus gossypinus Fisch
فارسي: گون سفيد، گون پنبه اي
عربي: کثيرا، قتاد، کثيراء بيضاء، مخلب العقاب
انگليسي: Locoweed, Milk- Vetch, Astragal, Crow- toe, Feal broom, Gum- tragacanth plant

موارد استفاده:
کتيرا ممکن است به فرآورده های دارويي کم کننده ي وزن بدن اضافه شود و يا به عنوان ملين هاي افزاينده ي حجم در فرآورده هاي دارويي ضد يبوست استفاده شود. همچنين به عنوان نرم کننده و تسکين دهنده در فرآورده هاي آرايشي- بهداشتي و يا به عنوان سوسپانسيون کننده و به هم چسباننده در صنايع دارويي مورد مصرف قرار مي گيرد.

موارد استفاده در پزشکي گذشته:
طبيعت آن سرد مايل به خشکي است. در گذشته کتيرا جهت درمان سرفه و گرفتگي و خشونت صدا توصيه مي شد. علاوه بر اين ماليدن آن را بر روي مو مانع شقه شدن آن مي دانسته اند.

41. کرفس
کرفس، ميوه ي رسيده ي خشک شده گياهApium graveolens L.، از خانواده چتريان (Apiaceae) است که حداقل 2 درصد اسانس دارد.

نامهاي گياه
لاتين: Apium graveolens L.
فارسي: کرفس
عربي: کرفس نبطي
انگليسي: Celery, Marsh parsley

موارد استفاده:
از کرفس به عنوان آرام بخش، ضد عفونت ادراري و در آرتريت روماتوييد به عنوان داروي ضد التهاب استفاده مي شود.

موارد استفاده در پزشکي گذشته:
طبيعت آن گرم و خشک است. در گذشته به عنوان ادرارآور و ضد نفخ مورد استفاده قرار مي گرفت.

آثار فارماکولوژيک:
ميوه هاي کرفس به علت درصد بالاي اسانس، داراي خاصيت ضد اسپاسم و سداتيو است. آپيول موجود در اسانس داراي خاصيت ادرارآور دارد و بعضي از کومارني هاي موجود در ميوه ي گياه داراي خاصيت آرام بخش است.

42. کنجد
کنجد، دانه هاي خشک شده از کشت گياهSesamum indicum L.، از خانواده ي کنجد (Pedaliaceae) است، که حاوي حداقل 45 درصد روغن ثابت و 4 درصد موسيلاژ است.

نامهاي گياه
لاتين: Sesamum indicum L.
فارسي: کنجد، کنجيد، سمسم
عربي: سمسم، سنسين
انگليسي: Sosame. Sesam, Gingelly, Gingili, Oil plant, Oily grain, Benne or teel oil plant.

موارد استفاده:
از روغن کنجد به عنوان ملين، پايين آورنده ی قند خون، التيام دهنده و نرم کننده ي پوست استفاده مي شود. همچنين به عنوان يک حلال و پايه ي روغني در صنايع دارويي و آرايشي- بهداشتي استفاده مي شود.

موارد استفاده در پزشکي گذشته:
طبيعت آن گرم و مرطوب است. در گذشته از کنجد و روغن آن در درمان يبوست و تنگي نفس استفاده شده و اثر التيام دهنده، آرام بخش و ادرار آور آن مورد توجه بوده است.

آثار فارماکولوژيک:
دانه ي کنجد حاوي ترکيب آنتي اکسيدانت Sesamol، با ساختمان دي اکسي بنزن است که از ايجاد هپاتوتوکسيسيتي جلوگيري مي کند. متابوليت آن به صورت برون تني، باعث ممانعت از رشد و متابوليسم چربي در ارگانيزم Mucor cirinelloides (با اثر بر عمل آنزيم و محدود کردن ذخيره NADPH براي سنتز اسيدهاي چرب و غير اشباع شدن آنها) مي شود و در نتيجه از رشد قارچها و کپک ها جلوگيري مي کند.

43. گشنيز
گشنيز، ميوه هاي خشک شده و رسيده ي گياهCoriandrum sativum L.، از خانواده ی جعفري (Umbelliferae) است که حداقل داراي 0/3 درصد (حجم/ وزن) روغن فرار است.

نامهاي گياه
لاتين: Coriandrum sativum L.
فارسي: گشنيز، تخم گشنيز، گشنيج، هيل دانه
عربي: کزبره، کرزه
انگليسي: Coriander

موارد استفاده:
گشنيز داراي اثرات ضد اسپاسم و ضد نفخ بوده و از آن در پيشگيري و کاهش دل پيچه استفاده مي شود. همچنين به عنوان عطر و طعم دهنده در صنايع غذايي مصرف مي شود و از اسانس آن در عطرسازي استفاده مي گردد.

موارد احتياط:
مصرف بيش از حد ميوه ي گشنيز يا روغن فرّار آن، گونه اي مستي همراه با خستگي بسيار ايجاد مي کند که سرانجام آن، حالاتي نظير سستي و بي حالي است.

موارد استفاده در پزشکي گذشته:
در گذشته از گشنيز در رفع ناراحتي گوارشي به عنوان ضد نفخ، اشتهاآور، مقوي معده و ضد اسهال استفاده مي شد. همچنين در خوشبو کردن دهان و التيام زخم دهان به کار برده شده است.

آثار فارماکولوژيک:
به جز آثار ضد اسپاسم ميوه ي گشنيز، اين گياه و روغن فرّار آن، داراي خاصيت ضد ميکروبي نيز است. آثار ضد ميکروبي و ضد قارچي ميوه ي گشنيز عليه ميکروب ها يا قارچ هاي باسيلوس آنتراسيس، باسيلوس مزنتريکوس، پروتئوس ولگاريس، اشرشياکلي، استافيلوکوس اورئوس، استرپتوکوکوس هموليتيکوس، پسودوموناس آئروژينوزا و کانديدا آلبيکانس مشاهده شده است. روغن فرّار گشنيز در شرايط آزمايشگاهي، باعث کاهش سطح پروژسترون و پايين آوردن قند خون مي شود.

44. کندر
کندر فرآورده هاي خشک و منعقد شده اي است که پس از ايجاد شکاف بر روي پوست گونه هاي مختلف جنس Boswellia، از خانواده ي Burseraceae بدست مي آيد.

نامهاي گياه
لاتين: Boswellia papyrifera (Del). Hochst
فارسي: کُندر، کُندور
عربي: ليبان، لبان ذکر، طوس
انگليسي: Frankincense, Incense

موارد استفاده:
کندر به صورت موضعي به عنوان ضد التهاب به کار رفته و به عنوان ماده اي معطر در صنايع آرايشي- بهداشتي و همچنين در مصارف خانگي به عنوان خوشبوکننده ي هوا مورد استفاده قرار مي گيرد.

موارد استفاده در پزشکي گذشته:
در گذشته از کندر جهت تقويت حافظه و به عنوان ضد التهاب استفاده مي شد.

آثار فارماکولوژيک:
اثر ضد التهابي کندر را به دليل وجود اسيدهاي تري ترپنوئيدي آن مي دانند. مطالعات گسترده اي که درباره ي نوع مکانيسم اثر ضد التهابي مشتقات مزبور صورت گرفته است، نشان مي دهد که اين ترکيبات مهارکننده هاي اختصاصي آنزيم 5- ليپواکسيژناز هستند و در نهايت سبب مهار سنتز لکوترين ها و به ويژه لکوترين B_4 نيز مي شوند.
يکي ديگر از اثرات مفيد کندر، فعاليت چشمگير آن در مهار رشد تومورهاي اوليه مي باشد. همچنين بررسي هاي انجام شده بر روي حيوانات آزمايشگاهي نشان مي دهد، عصاره ی آبي کندر در مقايسه با عصاره ي الکلي آن، تأثير قابل توجهي در سرعت يادگيري و تقويت حافظه دارد.

45. ليمو عماني
ليمو عماني، ميوه هاي رسيده و خشک شده ي گياهCitrus aurantifolia (Christm) Swingle، از خانواده ي مرکبّات (Rutaceae) است که حداقل داراي 0/4 درصد (حجم/ وزن) روغن فرّار است.

نامهاي گياه
لاتين: Citrus aurantifolia (Christm) Swingle
فارسي: ليمو عماني، ليموي عماني، ليمو ترش، تغن
عربي: ليمون
انگليسي: Lime, Mexican Lime

موارد استفاده:
ليمو عماني و روغن فرّار، به عنوان عطر و چاشني در صنايع مختلف غذايي استفاده مي شود. همچنين روغن فرّار ليمو عماني در صنايع آرايشي کاربرد وسيعي دارد.

موارد استفاده در پزشکي گذشته:
در طب سنتي، ليمو عماني به عنوان تقويت کننده ي معده، ضد نفخ، اشتهاآور، ضدعفوني کننده، مسکّن سردرد و جهت رفع علايم سرفه و سرماخوردگي به کار برده مي شده است.

آثار فارماکولوژيک:
همانند ساير گونه هاي جنس سيتروس و به دليل برخي ترکيبات کوماريني در ليمو عماني، ممکن است آثار فتوتوکسيک در اين گياه وجود داشته باشد. در بررسي آثار حساسيت زايي، تحريک زايي و فتوتوکسيک روغن فرّار گياه مشخص شده که روغن فرّار فاقد آثار مضر در پوست انسان است و تنها باعث ايجاد تحريکاتي در پوست خرگوش مي شود.

46. نعنا
نعنا، برگ هاي خشک شده ي گياه Mentha Longifolia L.، از خانواده ي نعناعيان (Lamiaceae) است که حداقل داراي 0/7 درصد (حجم/ وزن) اسانس است.

نامهاي گياه
لاتين: Mentha Longifolia (L.) Husdson
فارسي: نعنا، نعنا وحشي، نعنا صحرايي
عربي: حبق، حبق البحر، صفيره، دباب
انگليسي: Wild mint. Horse mint

موارد استفاده:
نعنا داراي اثرات ضد اسپاسم، ضد نفخ و ضد ميکروبي است و در درمان ناراحتي هاي گوارشي و همچنين به عنوان آرام بخش استفاده مي شود.

موارد استفاده در پزشکي گذشته:
طبيعت آن گرم و خشک است. در طب گذشته از نعنا به عنوان ضد نفخ، مسکّن و برطرف کننده ي سوء هاضمه استفاده مي شد.

آثار فارماکولوژيک:
اين گياه داراي درصد بالايي از اسانس و داراي خاصيت آنتي سپتيک است. همچنين به علت داشتن اسانس و خصوصاً درصد بالاي کارون، داراي خاصيت بادشکن است.
منبع مقاله :
شمس اردکاني، محمدرضا.[و ديگران]؛ (1387)، مروري بر تاريخ و مباني طب سنتي اسلام و ايران، تهران: ملائک، چاپ اول