سخن درباره اميرالمومنين على(علیه السلام)گفتن بسيار مشکل است زيراگفتن‌ها به اندازه قطره‌اى از درياست وناگفته‌ها را تنها خدا داند و بس و تا آنجا که به فهم من وتو نيايد وتحمل آن فوق طاقت باشد .
به راستى على(علیه السلام)مقياس و ميزان است براى سنجش فطرت‌ها وسرشت‌ها واز معيار حق و حقيقت است. نام على مشتق ازنام خداست. هر چند که زبان‌ها ازتوصيف وقلم‌ها از کتابت اين امام همام عاجزند اما به مصداق اين شعر مولوي:
آب دريا را اگر نتوان کشيد
هم به قدر تشنگى بايد چشيد
اينک با خواست خدا به گفتار دانشمندان مسلمان وغيرمسلمان نظرى بيفکنيم :
شنبلى شبيل ، دانشمند و فيلسوف مادى مسلک و از شارحان نظريه تکامل با اينکه منطق کمونيستى و الحاد و انکار ماوراى طبيعت را دارد در مورد شخصيت والاى على(علیه السلام)مى‌گويد :”امام على بن ابيطالب بزرگ بزرگان و يکتا نسخه‌اى که جهان شرق وغرب درگذشته و حال صورتى به مانند او که مطابق با اصل باشد را به خود نديده‌ است.” و به نوشته اين دانشمند مى‌افزاييم البته مقام ومنزلت مولا اميرالمومنين بعد از مقام و منزلت خاتم‌النبيين است.
نرسيسيان دانشمند و متفکرعالم مسيحي، سياستمدار ودبير اول سفارتخانه انگلستان در بغداد: اگراين خطيب بزرگ علي(علیه السلام)در عصر ما هم اکنون بر منبر کوفه پا مى‌نهاد مشاهده مى‌گرديد که مسجد کوفه با آن همه پهناوريش از اروپائيان موج مى‌زد مى‌آمدند تا از درياى سرشار دانش او روح خود را سيراب کنند.
گابريل وانگيزى نويسنده ومحقق مشهور مسيحى فرانسوى و مولف کتاب شهسوار اسلام: سخن گفتن درباره امام علي(علیه السلام)از نظر قرب معنوى کمتر ازايستادن در محراب عبادت نيست…على نه تنهابراى پيامبر مدافع غيور وبراى اسلام مبارز سلحشور بود بلکه در تمام شئون مدنى ومذهبى صميمى‌ترين همکار پيغمبر نيز به شمار مى‌رفت. وى يکى از دانشمندان ومحققينى بود که بهتر از همه در اصول ومبادى آئين اسلام تبحر داشت و متون مذهبى را تفسير مى‌نمود.
جرج جرداق نويسنده مسيحى و مولف اثر جاودان “الامام علي” صوت‌العداله الانسانيه در5 جلد و دربيش از1300 صفحه با عنوان‌هاى زير منتشر کرده است.
الف: على وحقوق بشر، ب: على وانقلاب فرانسه ،ج: على و سقراط، د: على و عصر او و هـ-: على وقوميت عربى که هر 5 جلد کتاب به فارسى ترجمه شده‌اند. با اينکه شخصيت على جرج جرداق بس عظيم است وشهرت جهانى دارد باز مى‌گويد: من در معرفى شخصيت على(علیه السلام)همچنان مقصر هستم و يک نويسنده هر اندازه هم زحمت بکشد نمى‌تواند درباره يک انسان عادى تحقيق کاملى انجام دهد تا چه رسد که اين انسان على‌بن ابيطالب باشد. شخصيت‌هاى زير نيز مطالب مهمى درباره امام متقيان علي(علیه السلام)دارند . جبران خليل جبران، بارون کاردوو، ميخائيل نعيمه، توماس کارلايل، ولتر، دين پورت، ويل دورانت، پروفسور هانرى کربن، بولس سلامه و سليمان کتانى .
دانشمندان اهل سنت وعلى(علیه السلام)
1- نائل مرصفى 2- استاد محمود عقاد3- دکتر طه حسين 4- جرجى زيدان 5- محمدفريد وجدي6-خطيب خوارزمى 7- ابن‌ابى الحديد8- امام فخر رازى 9- زمخشرى 10- امام شافعى 11- شيخ محمدعبده 12- جاحظ و ديگر علما و بزرگان مسيحى و سنى به فضايل و کمالات على(علیه السلام)اعتراف نموده و کتابهايى نيز تاليف کرده‌اند. پيشواى مذهب شافعى‌ها اين شعر را در وصف علي(علیه السلام)مى‌سرايد :
على حبه جنه امام الناس والجنه
وصى المصطفى حقا قسيم النار و الجنه
دوستى على سپر آتش دوزخ است او امام انسان‌ها وجن است او وصى مصطفى وتقسيم کننده بهشت و جهنم است.زمخشرى ازدانشمندان وادباى مشهور وصاحب تاليفات ارزنده درباره علي(علیه السلام)مى‌ گويد: من چه بگويم درباره مردى که فضايل او را دشمنان از راه کينه‌جويى و حسادت انکارکردند ودوستانش از ترس و بيم پنهان کردند. باز از اين ميان آنقدر فضيلت‌هاى وى انتشار يافت که شرق وغرب را فرا گرفت و عمربن خطاب خليفه دوم نيز بارها گفته است:”لو لا على لهلک عمر” اگر على نبود عمر نابود مى‌شد.
ابن‌ابى الحديد از دانشمندان معروف و مشهور معتزلى در قرن هفتم وشارع برجسته نهج‌البلاغه در ضمن برشمردن فضايل علي(علیه السلام)مى‌گويد : من چه بگويم درباره مردى که دشمنانش به فضيلت او اعتراف واقرار کرده‌اند. و اما سخنان علما وانديشمندان شيعه وکتاب‌هايى که درباره ابوتراب و جانشين برحق پيامبر به رشته تحرير در آورده‌اند خودگواه است که نه تنها دشمنان بلکه دوستان و ارادتمندان آن حضرت نيز نتوانسته‌اند آن چنان که على است او راشناخته و به ديگران بشناسانند زيرا کسى به کنه وصفات او پى نخواهد برد.
معمار کاخ سخن شيفته ايران کهن فردوسى در حب علي(علیه السلام)چنين سروده است:
اگر چشم دارى به ديگر سراى
به نزد نبى وعلى گير جاي
هر آن کس که در جانش بغض على است
ازو زارتر در جهان زار کيست
يقين دان که خاک پى حيدرم
بر اين زاده‌ام هم بر اين بگذرم