يكي از دستورهايي كه پيشوايان ما در باب تلاوت قرآن دادهاند خواندن قرآن از روي مصحف است و روي اين مسأله تأكيد فراواني كردهاند. چه بسا علت اين تأكيد، بهره گرفتن از «نورانيّت» قرآن است، تا مسلمانان از قرآن بهرة بيشتري ببرند و نورانيّت قرآن در آنان اثر گذارد.
قرآن، كتابِ «نور»
خداوند بزرگ در جاهاي مختلف قرآن، كتاب خود را «نور» معرفي ميكند. از جمله ميفرمايد:
يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً.[1]
اي مردم! براي هدايت شما از جانب خدا برهاني محكم آمد و نوري تابان (قرآن) به سوي شما فرستاديم.
فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذِي أَنْزَلْنا.[2]
پس به خدا ايمان آوريد و به رسول او ونوري (قرآن) كه فرو فرستاديم.
نه تنها قرآن ـ كه آخرين كتاب آسماني است ـ نور است بلكه ساير كتب آسماني نيز نور است.
قرآن؛ تورات و انجيل را هم نور معرّفي كرده است.[3] زيرا اين كتابها برنامة زندگي سعادتمندانة دنيا و آخرت انسانها بوده است. و هر چه انسانها به قوانين كتب آسماني بيشتر عمل كنند سعادت و كاميابي آنها در دنيا و آخرت افزونتر ميشود.
نگاه به قرآن عبادت است
با توجّه به مقدمهاي كه بيان شد اگر كسي بپرسد؛ قرآن را بهتر است از روي مصحف يا از حفظ بخوانيم، پاسخ ميدهيم؛ اتفاقاً شخصي به نام «اسحاق بن عمّار» همين پرسش را از امام صادق ـ عليه السّلام ـ ميكند.
جريان اين پرسش و پاسخ به اين شرح است:
به امام ـ عليه السّلام ـ عرض كردم: فدايت شوم من قرآن را از حفظ دارم، بهتر است آن را از حفظ بخوانم يا از روي مصحف؟ امام ـ عليه السّلام ـ فرمود: آن را بخوان و در مصحف نظر كن؛ زيرا آن بهتر است. آيا نميداني نگاه در مصحف كردن عبادت است؟[4]
در توضيح كلام امام بايد گفت؛ قرائت قرآن و نگاه كردن به قرآن دو عبادت جداگانه است. به عبارت ديگر كسي كه قرآن را از حفظ ميخواند بدون اينكه به آن نگاه كند يك عبادت كرده است و پاداش آن نزد خدا محفوظ است. امّا اگر قرآن را از روي آن بخواند عبادت ديگري به نام «نگاه به مصحف» انجام داده است. ابوذر از پيامبر بزرگوار اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ نقل ميكند كه فرمود:
«النَّظَرُ فِي الْمُصْحَفِ يَعْنِي صَحِيفَةُ الْقُرْآنِ عِبَادَةٌ».[5]
نگاه كردن در مصحف، يعني صفحة قرآن عبادت است.
با دقّت در مضمون اين حديث شريف نتيجه ميگيريم كه قرآن درياي بيكراني است كه همة انسانها ميتوانند از آن بهره گيرند، از انسانهاي كاملي چون پيامبر اسلام و امامان معصوم ـ عليهم السّلام ـ تا افراد كم سواد و احياناً بيسواد. قرآن سفرة باز و مائدة آسماني است. هر كس به اندازة استعداد خود از آن سود ميبرد.
بنابراين برادران و خواهراني كه احياناً سواد هم نداشته باشند ميتوانند با طهارت و وضو قرآن را باز كنند به خطوط آن نگاه كنند و خداوند براي آنها پاداش عبادت را ثبت مينمايد.
تذكّر مهمّ: البته عزيزان قرآنپژوهي كه در مرحلة حفظ قرآن هستند براي نگهداري آيات در حافظة خود مجبورند قرآن را از حفظ بخوانند و مسأله صورت ديگري پيدا ميكند. امّا همين دوستان در صورتي كه قصد تمرين حفظ قرآن ندارند سزاوار است از روي مصحف، قرآن تلاوت كنند.
اثرات تلاوت از روي مصحف
1. بهره و عبادت چشم: هر يك از اعضاي بدن هنگام عبادت داراي بهرههايي است؛ مثلاً در وضو دستها، صورت و روي پاها بهرهاي از وضو دارند و در صدقه، دستي كه آن را ميدهد پاداش دارد. يكي از بهرههاي مهم چشم از عبادت، نگاه به قرآن كريم است و ما با نگاه به قرآن سهم چشم را از اين عبادت، به آن بخشيدهايم.
رسول بزرگوار اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ در اين زمينه فرمود:
«اُعْطُوا اَعْيُنَكُمْ حَظَّها مِنَ الْعِبادَةِ، قالُوا: وَ ما حَظُّها مِنَ الْعِبادَةِ يا رَسُولَ اللهَ؟
قالَ: النَّظَرُ فِي الْمُصْحَفِ وَ التَّفَكُّرُ فيهِ وَ الْاِعْتِبارُ عِنْدَ عَجائِبِهِ».[6]
بهرة چشمانتان را از عبادت بدهيد. گفتند: اي رسول خدا بهرة چشمان از عبادت چيست؟ فرمود: نگاه كردن در مصحف و تفكّر در آن و عبرت گرفتن از عجايب آن است.
2. رعايت حقّ مصحف: قرآنهايي كه در منازل، مساجد و اماكن متبرّك وجود دارد هر كدام حقّي به گردن مسلمانان دارد. اداي حقوق آنها، باز كردن، نگاه كردن و قرائت آنهاست. در همة خانهها معمولاً يك جلد قرآن موجود است. عدهاي از خانمهاي خانهدار سليقه به خرج ميدهند و آن را در جايگاههاي پارچهاي زيبا و تميز قرار ميدهند و در جاي بلندي از خانه ميگذارند و اين كار پسنديدهاي است. امّا اين كار اداي حق قرآن نيست، بلكه رعايت حق قرآن به قرائت آن است.
در بعضي از خانههاي قرآنها متعدّد با خطها و در قطعهاي متفاوت وجود دارد. توصية ما اين است كه اهل اين خانهها برنامهاي تنظيم كنند تا هنگام خواندن قرآن از همة آنها استفاده شود تا شامل آنهايي نشوند كه قرآن از آنان به پيشگاه خداوند شكايت برده است.
امام صادق ـ عليه السّلام ـ ميفرمايد: سه چيز در پيشگاه خداوند از سه گروه شكايت ميكند:
«مَسْجِدٌ خَرابٌ لا يُصَلّي فيهِ اَهْلُهُ وَ عالِمٌ بَيْنَ جُهّالٍ وَ مُصْحَفٌ مُعَلَّقٌ قَدْ وَقَعً عَلَيْهِ الْغُبارُ لا يُقْرَأُ فيهِ».[7]
مسجدي كه همسايگانش در آن نماز نخوانند، و عالمي كه بين ناآگاهان باشد (و از علم او استفاده نكنند)، و قرآني كه غبار گرفته و خوانده نشود.
3. تخفيف گناه والدين: كسي كه قرآن را از روي مصحف بخواند علاوه بر اين كه چشمانش را از نور قران بهرهمند مينمايد سبب تخفيف گناه پدر و مادرش ميشود. امام ششم ـ عليه السّلام ـ فرموده است:
«مَنْ قَرَأ الْقُرْآنَ مِنَ الْمُصْحَفِ مَتَّعَهُ اللهُ بِبَصَرِهِ وَ خَفَّفَ عَنْ والِدَيْهِ وَ اِنْ كانا كافِرينَ».[8]
كسي كه قرآن را از روي مصحف بخواند خدا ديدگان او را بهرهمند ميسازد و به وسيلة آن گناهان پدر و مادرش را تخفيف ميدهد، اگر چه آنان كافر باشند.
4. سبب تكثير بيشتر قرآن: اگر همه مقيّد باشند از روي مصحف، قرآن بخوانند اين مسأله موجب رواج قرآن كريم و چاپ و تكثير بيشتر آن ميشود. در نتيجه در دسترس همگان قرار ميگيرد و ميل و رغبت نسبت به قرآن فزوني مييابد.
[1] . نساء (4)، آية 174.
[2] . تغابن (64)، آية 8.
[3] . «همانا ما تورات را فرو فرستاديم در آن براي انسانها هدايت و نور است» (مائده (5)، آية 44)، «و انجيل را بر عيسي فرستاديم كه در آن هدايت و نور است، (مائده (5)، آية 46).
[4] . اصول كافي، ج 2، ص 449.
[5] . بحار الانوار، ج 89، ص 199.
[6] . المحجة البيضاء، مولي محسن فيض كاشاني، مكتبة الصّدوق، تهران، 1339، ج 2،ص 231.
[7] .اصول كافي، ج 2، باب «قراءة القرآن في المصحف»، ص 449.
[8] . مصباح الكفعمي، مؤسسة النّعمان، بيروت، 1412 هـ .ق، ج 2، ص 531.
