مسئله تشويق و تهديد كه در زبان قرآن به عنوان «بشارت» و «انذار» آمده است، اساس همة تربيتهاي اخلاقي و اجتماعي فقط مخصوص مسائل مذهبي نيست،انسانها، هم بايد در برابر انجام كارهاي نيك تشويق شوند و هم در برابر انجام كارهاي ناپسند تهديد به كيفر گردند تا خود را در مسير كارهاي پسنديده قرار داده و از كارهاي ناپسند بازداشته شوند، آنها كه تصور ميكنند تنها تشويق براي تربيت انسانها كافي است و بايد تنبيه و تهديد را به طور كلي كنار گذاشت، سخت در اشتباهند.
چرا كه تهديد به مجازات زنگ بيدارباشي براي خفتهدلان است تا به خود آيند و با دست خود،خود را به چاه نيندازند و گويا در اثر همين اشتباه بود كه سايت افشا پنداشته است آگاه كردن مردم به عذاب دردناك در آخرت كار بدي است ولي قرآن به اين دليل اعتنا نكرده و نه تنها مردم را به عذاب سخت تهديد ميكند، بلكه گاهي با لفظ بشارت به عذاب آنها را مخاطب ساخته: «… فبشر هم بعذابٍ اليمٍ: آنها را به كيفر دردناك بشارت ده»[1]
قرآن كريم كتابي است هدايتگر، راهنما، پيامآور، بيدارگر و … و همه اينها فقط با بشارتها و بدون تهديد و پندآموزي به نتيجه نميرسد، چرا كه اگر تشويق از حد بگذرد، انسان را در برابر گناه پرروتر ميكند و اگر تهديد از حد بگذرد نوميدي به بار ميآورد، براي همين است كه در آيات قرآن، ترساندن و بشارت دادن با هم و به طور منظم آمده است كه گاهي البته بشارت را آورده و سپس انذار و گاهي اول انذار و بعد بشارت را بيان ميكند: «خداوند پيامبران را برانگيخت تا مردم را بشارت و بيم دهند.»و «اي پيامبر بگو:… من فقط بيم دهنده و بشارت دهندهام براي گروهي كه ايمان ميآورند.»[2] بايد ديد در تفسيرهاي اين آيات چرا خداوند بشارت به عذاب ميدهد، خداي متعال ميفرمايد: «كساني را كه نسبت به آيات خدا كفر ميورزند، پيامبران را به ناحق كشند و مردمي را كه امر به معروف ميكنند، به قتل رسانند به كيفر دردناك بشارت ده.»[3]
آيت الله مكارم شيرازي در تفسير اين آيه مينويسند: به كار بردن كلمة بشارت در مورد عذاب الهي در اين آيه و برخي ديگر از آيات در واقع يك نوع هشدار و پوچ دانستن افكار گنهكاران است و اين شبيه سخني است كه در ميان عامه مردم متداول است كه اگر كسي كار بدي را انجام دهد در مقام تهديد و استهزاء به او ميگوييم: «مُزد و پاداشت ترا خواهيم داد.»[4]
باز در قرآن كريم منافقان مورد عتاب قرار گرفته و به پيامبر اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـدستور ميرسد كه:
به منافقان بشارت ده كه مجازات دردناك در انتظار آنهاست.[5]
در تفسير اين آيه ميخوانيم بشارت در لغت چيزي است كه اثر آن در صورت پيدا شود از خوشحالي يا غم، البته در غم به عنوان مجازي استعمال ميشود چنان كه عرب براي هشدار به كسي ميگويد: سلام و درودي كه بر تو بايد فرست زدن است و سرزنش كردنت شمشير.[6]
همچنين در آيات 3 و 34 سورة توبه و ديگر آيات[7] قرآن كه به عذاب بشارت داده شده همة اينها اعلام خطري است براي كساني كه به بيراهه ميروند تا از خطا برگردند، تعبير به بشارت بر عذاب نوعي طعن و سرزنش نيز ميباشد وگرنه در حقيقت همان ترساندن است نه بشارت، و اين كه ميگويد بشارت ده به عذابي سخت براي تهكم است يعني اينها در اين دنيا به بيراهه ميروند ولي در آخرت قدرتي بر تخلف از دستورات خدا را ندارند و لذا گرفتار عذاب خواهند شد.[8]
بنابراين خداوند ميخواهد مردم را بيشتر از هميشه بيدار كند نه اين كه بگوييم خداوند در اين آيات تناقضگويي كرده و كاري راكه نبايد ميگفت يعني بشارت به عذاب، گفته است.
[1] . ر. ك: آل عمران / 21، توبه / 34،انشقاق / 24 و نيز آيات: لقمان / 7،جاثيه / 8، نساء / 138 و توبه / 3.
[2] . ر. ك: بقره / 213 و اعراف / 188.
[3] . آل عمران / 21.
[4] . مكارم شيرازي، ناصر؛ نمونه، تهران،دارالكتب الاسلاميه، بيتا، ج 2،ص 354.
[5] . نساء / 138.
[6] . ابوالفتوح رازي، حسين؛ روض الجنان و روح الجنان، مشهد، آستان قدس، 1408 هـ ق، ج 6،ص 156.
[7] . ر. ك: انشقاق / 24، لقمان / 7، جاثيه / 8.
[8] . تفسير نمونه، ج 7، ص 287 و ج 26،ص 319 و طيب، عبدالحسين؛ اطيب البيان في تفسير القرآن، تهران، اسلام ، 1378 هـ ش، ج 14، ص 57. و كاشاني،فتح الله، زبدة التفاسير، قم، مؤسسه المعارف الاسلاميه، 1423 هـ ق، ج 5، ص 286.
فرج الله عباسي
