نقد و بررسی:
اين دو فريضه الاهی از مهم‏ترين فرايض دیني است كه عقل نيز بر وجوب آن حكم مي‏كند. اهميت اين دو اصل در اسلام تا جايي است كه اميرالمؤمنين‏عليه السلام آن را بالاتر از جهاد و والاتر از همه‏ي اعمال نيك مي‏داند؛ چنانکه فرمود: “همه‏ي اعمال نيك و جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهي از منكر همانند قطره‏اي در برابر درياست”(1).
راز اين اهتمام در چیست؟ راز این اهتمام در اين نهفته است كه انسان موجودی بالطبع اجتماعي است و در میان جمع میزید. وقتی مجموعه ای از انسان ها جمعی را تشکیل می دهند و برای رسیدن به خولسته ها و تأمین نیازهای خود با هم تشریک مساعی می کنند طبیعتا سرنوشت افراد جامعه به هم پيوند دارد. زندگي در جمع، آثار و بركاتي براي افراد بشر دارد و شايد اين مزايا او را وادار كرده تا تن به زندگي اجتماعي بدهد؛ از سوي ديگر، لازمه‏ي زندگي در جمع، پذيرش محدوديت‏هايي است كه انسان‏ها آگاهانه آن را قبول كرده‏اند.
از آن‏جا كه در زندگي جمعي، سرنوشت افراد به هم مربوط است و به قول معروف، افراد در سرنوشت يك‏ديگر اثر دارند، حق نظارت در اعمال ديگران، حق طبيعي و از آثار زندگي اجتماعي است.
به بيان ديگر، در جامعه، چيزي به عنوان “ضرر و زيان فردي” یا وجود ندارد و یا اگر هست بسیار کم شمار است. هر ضرر فردي، امكان اين را دارد كه به صورت يك “زيان اجتماعي” در آيد؛ زيرا با توجه به پيوندهاي اجتماعي، هيچ گناه و انحرافي در نقطه‏ي خاصّي محدود نخواهد ماند؛ بلكه هر چه باشد بسان آتشي ممكن است به نقاط ديگر سرايت كند؛ يعني انحراف يك فرد، علاوه بر اين كه به خود وي ضرر مي‏زند، جامعه نيز از رفتار انحرافي او زيان‏ می بیند. مثلا هنگامي كه در جامعه فردي به مرض مسري همانند وبا و طاعون و ايدز گرفتار مي‏شود، براي پيش‏گيري از شيوع بيماري، فرد مبتلا را فورا از ديگران جدا مي‏كنند و تحت معالجه قرار مي‏دهند و اقدام به نابودي ميكروب‏هاي آن مرض مي‏نمايند و عقل نيز اين كار را مي‏ستايد و بر لزوم آن حكم مي‏كند. مرض‏هاي روحي و انحرافات اخلاقي نيز به همين منوال است؛ اگر جامعه در برابر آن قرار نگيرد و براي نابودي آن تلاش نكند، به تدريج گسترش يافته و در نهايت سقوط و فساد جامعه را به دنبال خواهد داشت. به همين دليل، عقل و منطق به افراد جامعه اجازه مي‏دهد كه در پاك نگه‏داشتن محيط زيست خود تلاش نمايند.
از پيامبر گرامي اسلام نقل شده كه فرمودند: “فرد گنه‏كار در جامعه همانند كسي است كه با جمعي سوار كشتي شود و به هنگامي كه در وسط دريا قرار گيرد، تبري برداشته و به سوراخ كردن موضعي كه در آن نشسته است بپردازد؛ هرگاه به او اعتراض كنند، در جواب بگويد من در سهم خودم تصرف مي‏كنم و اگر ديگران او را از اين عمل بازندارند، طولي نمي‏كشد كه آب دريا به داخل كشتي نفوذ كرده و يك‏باره همگي در دريا غرق خواهند شد”(2).
پيامبر اكرم‏صلي الله عليه وآله با اين تمثيل جالب، منطقي و عقلي بودن وظيفه‏ي امر به معروف و نهي از منكر را مجسم ساخته و حق نظارت فرد بر اجتماع و اجتماع بر فرد را يك حق طبيعي كه ناشي از پيوند سرنوشت‏ها است مي‏داند؛ بنا بر اين انجام اين فريضه‏ي الهي و عقلي نه تنها معارض و مزاحم آزادي‏هاي فردي نيست كه وظيفه‏اي است كه افراد در برابر يك‏ديگر دارند. علاوه بر اين، اسلام چون استكمال معنوي انسان را جز از مسير اختيار قابل وصول نمي‏داند بيش از هر مكتب حقوقي – سياسي ديگر بر “آزادي‏هاي قانوني و حقوقي انسان‏ها” تأكيد مي‏ورزد و آن را يكي از مباني حقوق خود مي‏داند؛ امّا آزادي حد و حدودي دارد و اگر كسي بخواهد از آن سوء استفاده كند، طبعاً جامعه در برابر او مي‏ايستد و اين يكي از اين حدود امر به معروف و نهي از منكر است.
به گفته‏ي يكي از بزرگان، “آن چه اين آزادي را محدود مي‏كند، فقط مصالح مادّي و معنوي جامعه است و اين بدان معناست كه هر فرد، تا زماني كه به مصالح جامعه زيان نرساند، از لحاظ حقوقي و قانوني آزاد است و اين آزادي حقوقي و قانوني، البته با مسئوليت الهي و اخروي منافات ندارد، اين اصل بايد در همه‏ي شئون جامعه (سياست، اقتصاد، تعليم و تربيت و…) رعايت شود”(3). اين همان آزادي در چارچوب قوانين اجتماعي صحيح است. از آن‏جا كه همه‏ي افراد جامعه حق دارند استكمال يابند، نبايد گذاشت كه عمل ناپسندي علناً و در حضور ديگران انجام بگيرد و اثرات سوء و نامطلوبی بر اذهان و نفوس آنان بر جاي بگذارد؛ در نتيجه، امر به معروف و نهي از منكر نه تنها با آزادي افراد در تعارض نيست كه در راستاي تأمين آزادي آنان است.

پي نوشت‌ها:
1) نهج‏البلاغه، تحقيق فيض‏الاسلام، ص 1263، حكمت 366.
2) ناصر مكارم شيرازي و ديگران، تفسير نمونه، ج 3، ص 50.
3) استاد محمدتقي مصباح يزدي، جزوه‏ي حقوق و سياست، ص 2007.