نويسنده: محمد علي خسروي
مقدمه
سنت ديرپاي وقف، هر چند تعلق آن به گذشتههاي دور و ديرينه تاريخ امري روشن و ترديدناپذير است، اما مفاهيم و مباحث نظري آن و ابواب و فروع مختلف فقهي، حقوقي و اجتماعي آن آن چنانکه بايسته است مطمح نظر و وجهه همت صاحبنظران قرار نگرفته است. به بيان ديگر در مقام مقايسه با ديگر مسائل و مباحث فقهي، حقوقي و نيز اجتماعي و تاريخي که بعضا در آنها با تورمي از مجادلات و آرا و نظريات و انبوهي از اقوال و انديشهها مواجهيم، محققين و جستجوگران هنوز ابواب ورود به انبوهي از مسائل وقف را نگشوده و به بسياري از زواياي پيدا و پنهان اين مقوله دست نيافتهاند و از اينروست که اين فرزند کهن فرهنگ و تاريخ اسلامي در اين عرصه همچنان نوپا مانده است. پس اکنون که ايران اسلامي عرصه تبادل انديشههاي مختلف فقهي، فلسفي، تاريخي و اجتماعي براي دانشوران و رأيآوران فرهنگ اسلامي گشته و از آنجاکه گسترده شدن ميدان عمل در برابر مباحث نظري، گفتگوها و آراي نظري را پختهتر و کارآمدتر ساخته است، جا دارد مباحث و ديدگاههاي مربوط به وقف نيز پابهپاي ديگر مباحث، به عنوان يک مقوله مهم و قابل توجه که بخش عظيمي از تاريخ اجتماعي مسلمانان و فصلي از متون ديني و مذهبي را از آن خود ساخته، مورد توجه محققان علوم اسلامي قرار گيرد.
اين فصلنامه که در 10 شماره پيشين تمامي وسع و استعداد خود را در اختيار صاحبان قلم و اهل علم و تحقيق در زمينههاي علوم اسلامي بويژه قرآن و وقف قرار داده، ضمن پاسداشت و ارج نهادن بر تلاشهاي سترگ اين عزيزان که قوام و برپا ماندن نشريه مرهون آن است، همواره بر اين باور بوده و هست که حرفهاي ناگفته و مسائل طرحناشده بسياري در اين حوزه و قلمرو وجود دارد که بررسي و طرح آن در شرايط کنوني جامعه اسلامي يک ضرورت علمي و اجتماعي است و با اين نظرداشت به همه آن بزرگواران کوششهاي جديدي را توصيه ميکند تا ابواب ناگشوده مربوط به وقف را به تيزبيني و تعمق محققانه خود برابر تشنگان معارف اسلامي بگشايند و زواياي ناشناخته آن را به اقتضاي نيازهاي کنوني جامعه بازنمايند.
آنچه در پي ميآيد دستهبندي و فصلبندي پيشنهادي از عناويني است که زمينه تحقيق آن در متون ديني و تاريخي پيشين و نيز فرهنگ و آداب جامعه وجود دارد. اين متون ذخائر ارزشمندي براي پاسخگويي به اين نيازهاي جديد است و عناوين انتخابي از جمله عناويني هستند که ميتوانند مورد توجه محققان و صاحبنظران و دستاندرکاران امور فرهنگي کشور بويژه صاحبنظران و دستاندرکاران امر وقف قرار گيرند و اين مجله، چنانکه ذکر آن رفت، آينهاي است که پرتو تلاشها و تحقيقات عظيم و عميق در اين عرصه را به ديگر دوستداران و مرزبانان قلمرو فرهنگ و انديشه ميتاباند و هر چه بيشتر اين مقوله عزيز و کارآمد اما سربسته و مهجور را به ميدان تبادل انديشهها ميکشاند تا با نقد عالمانه و اهتمام دلسوزانه انديشهوران و دستاندرکاران، به ياري خداوند شاهد پويايي و رويشهاي نوي در عرصه فکري، نظري اين موضوع بوده و به پشتوانه آن توجه همگان را به مرحله تحقق اهداف عملي معطوف نماييم و جامعه اسلامي را از مواهب و ثمرات شيرين و حياتبخش آن سرشار کنيم:
وقف در آيات و روايات
(از آقاي سيد کمال ميرخلف که در تدوين ريز مباحث و موضوعات وقفي ما را ياري دادند، سپاسگزاريم.)
ـ بررسي آيات قرآني در مورد صدقات و وقف؛
ـ بررسي احاديث پيامبر (ص) و ائمه اطهار (ع)؛
ـ حديثشناسي وقف (مفاهيم احاديث و…)؛
ـ بررسي آراء مفسران و پژوهش در تفاسير؛
ـ رويکردهاي نو در پژوهش آيات و روايات وقف؛
ـ نشست و گفتگو با پژوهشگران علوم قرآني و حديث پيرامون وقف؛
ـ معرفي کتب و آثاري که به احاديث وقف پرداختهاند؛
ـ پژوهش وقف در کتب آسماني ديگر.
وقف در فقه و حقوق
ـ بررسي مستندات (ادله وقف) در: کتاب، سنت، عقل، اجماع؛
ـ بررسي آراء فقيهان در اين مورد؛
ـ بررسي آراء حقوقدانان در اين مورد؛
ـ بحث پيرامون تأسيسي يا امضايي بودن احکام وقف (رويکرد اصولي)؛
ـ بررسي مقايسهاي و تطبيقي آراء و نظريات مذاهب اسلامي؛
ـ نگرشها و رويکردهاي نوين فقهي و حقوقي؛
ـ ارتباط باب وقف با ديگر ابواب فقهي؛
ـ تبويب آموزشي و تعليمي وقف در حوزه و دانشگاه؛
ـ مقايسه و تطبيق وقف با ساير تأسيسهاي حقوقي مشابه در نظامهاي حقوقي ديگر کشورها؛
ـ مقايسه و تطبيق قوانين موجود وقف با قوانين مربوط به تأسيسهاي مشابه در نظامهاي حقوقي ديگر کشورها؛
ـ بررسي قوانين موجود و گذشته در اين مورد؛
ـ پژوهش و تحقيق در زمينه رويههاي قضايي؛
ـ بررسي نقش حاکمان شرع و نهادهاي قضايي در تثبيت حقوق وقف با نگرشي به عملکرد دادگاهها؛
ـ نشستهايي با فقيهان و حقوقدانان و صاحبنظران؛
ـ معرفي کتب و آثار.
وقف در تاريخ (پيشينه تاريخي)
ـ پژوهشهاي تاريخي پيرامون آغاز پيدايش اين نهاد؛
ـ بررسي تأسيسي بودن يا امضايي بودن (رويکرد تاريخي)؛
ـ مطالعه، مقايسه و تطبيق آراء مذاهب اسـلامي از لحاظ تاريخي؛
ـ پژوهشي در کتب و مستندات تاريخي داخلي و خارجي و بررسي آراء مورخان؛
ـ وقف در عصر ظهور اسلام و عصر پيامبر (ص)؛
ـ وقف در عصر ائمه اطهار (ع)؛
ـ وقف در عصر خلفا؛
ـ وقف قبل از اسلام و پس از آن (مقايسه و تطبيق)؛
ـ وقف پس از انقلاب اسلامي؛
ـ وقف پس از انقلاب اسلامي و پيش از آن (مقايسه و تطبيق)؛
ـ حاکميتها و حکومتها و وقف؛
ـ گسترش کمي يا کيفي وقف (مقايسه دورههاي تاريخي)؛
ـ معرفي کتبي که مستقلاً به اين نهاد پرداختهاند؛
ـ بررسي تاريخي نهادهاي مشابه در کشور ما و کشورهـاي ديگر؛
ـ بررسي نهادهايي که در طول تاريخ سرپرستي موقوفات را به عهده داشتهاند؛
ـ ميزان گرايش به شناخت و ترويج و اجراي احکام وقف قبل و پس از انقلاب اسلامي (مقايسه و تطبيق)؛
ـ نـقـش مثبـت يا منفـي سيـاستمـداران و دولتمـردان در تـرويـج ارزشهاي فرهنگ وقف و اجـراي اهـداف و منويـات واقفان؛
ـ آنچه تاکنون بر موقوفات رفته است (بررسـي تاريخي، سياسي)؛
ـ مصاحبه با مورخان و تاريخپژوهان پيرامون اين موضوع؛
ـ موزهها و وقفنامهها.
سند شناسي وقف
ـ قدمت وقفنامهها (قديميترين وقفنامهها)؛
ـ سندخواني و سندنويسي؛
ـ طبقهبندي اسناد وقف (روشها و بايدها)؛
ـ اصول و مباني تنظيم وقفنامهها؛
ـ آداب معنوي در وقفنامهها؛
ـ مقدمه وقفنامهها (تحميديه، مطلع، برائت استهلال و…)؛
ـ بهره گرفتن از آيات و روايات و عبارات متعارف در وقفنامهها؛
ـ فرهنگ واژگاني وقفنامهها؛
ـ بررسي سبکهاي نگارش اسناد و وقفنامهها؛
ـ وقفنامهنويسان؛
ـ سنت و ضرورت وقفنامهنويسي؛
ـ اسناد مکتوب و غيرمکتوب وقف؛
ـ صحت و جعليت اسناد؛
ـ اعتبار تاريخي اسناد؛
ـ استفاده تاريخي از اسناد؛
ـ تأييد اسناد وقف و تأييد نامهها؛
ـ مادهشناسي اسناد (کاغذ ـ سنگنبشتهها ـ مرکب و ابزار و…)؛
ـ نشانها و نمادها در اسناد (مهر، امضاء، خط و…)؛
ـ آداب سندنويسي در دورههاي مختلف تاريخي؛
ـ اوزان و مقياسها در اسناد وقفي؛
ـ اعتبار حقوقي اسناد و ميزان التزام به آن در طول تاريخ؛
– موادي که در نگارش و آراستن اسناد به کار رفته است؛
ـ معرفي وقفنامههايي که از جهت يا جهاتي مورد توجهاند؛
ـ ترميم و مرمت اسناد وقف؛
ـ سير تحول تاريخي و تکامل ادبي در نگارش اسناد؛
ـ بررسي تحولات در سندآرايي اسناد وقف؛
ـ کساني که به گونهاي با اسناد وقف مرتبط هستند (مصاحبهها و زندگينامهها)؛
ـ انعکاس فرهنگ و تمدن هر عصر در وقفنامههاي آن زمان.
وقف در جامعه (نگاه اجتماعي، اقتصادي)
ـ نگاهي جامعهشناختي به پيشينه وقف؛
ـ نقش اجتماعي سنت وقف در بهبود اوضاع اجتماعي و فرهنگي؛
ـ نقش وقف در بهبود اوضاع اقتصادي؛
ـ نقش اجتماعي نهادهاي مشابه در کشورمان و کشورهاي ديگر؛
ـ گرايشهاي مردمي، اجتماعي در طول تاريخ و بويژه قبل و پس از انقلاب اسلامي به وقف؛
ـ جلوههاي اجتماعي وقف (مدارس و دانشگاهها ـ بيمارستانها ـ کاروانسراها و مهمانسراها، قرائتخانهها و کتابخانهها و…)؛
ـ بررسي آماري گرايشها و آگاهيها نسبت به مباني و احکام وقف؛
– علليابي گرايش و بررسي عوامل منفي تأثيرگذار؛
ـ موقوفات بزرگ (معرفي)؛
ـ آشنايي با واقفان بزرگ (در گذشته و حال)؛
ـ بهترين شيوهها براي تبليغ و ترويج سنت و فرهنگ وقف در جامعه و نقش ابزارها و رسانهها؛
ـ رهنمودها در مصرف عايدات وقف؛
ـ نگرش اجتماعي به وقف خاص و عام (بررسي آماري)؛
ـ عايدات و درآمدهاي وقف و نحوه توزيع آن بين افراد ذينفع در کشور ما و کشورهاي اسلامي؛
ـ اهداف و آداب معنوي و اخلاقي در وقف و منويات واقفان؛
ـ ارائه راهحلهايي براي برداشتن موانع موجود بر سر راه گسترش فرهنگ وقف؛
ـ نهاد وقف در کشورهاي اسلامي و نهادهاي مشابه در ديگر کشورها؛
ـ اهداف و آداب و رسوم اجتماعي وقف؛
ـ تأثير عوامل اقتصادي بر وقف؛
ـ بررسي همهجانبه نهادهاي خيريه در جهان و نقش اجتماعي آنها؛
ـ اداره موقوفات در خارج از کشور (حاکميت بر اوقاف)؛
ـ نقش مثبت يا منفي نهادها و عوامل اجتماعي در گسترش فرهنگ وقف؛
ـ بررسي گسترش ارتباط وقف با ديگر نهادهاي خيريه؛
ـ نقش دولتها و سياستمداران در گسترش فرهنگ وقف (بررسي تاريخي و رويکرد به آينده).
نظام ساختاري نهادهاي وقف
ـ نقش متوليان در حفاظت موقوفات و ترويج فرهنگ وقف؛
ـ سازمانها و افرادي که در طول تاريخ، امر سرپرستي اماکن و اسناد و ميراث وقف را به عهده داشتهاند؛
ـ ضرورت وجود سازمانهايي که امور مختلف وقف را سرپرستي و هدايت ميکنند؛
ـ نقش سازمانها و نهادهاي اوقاف در ترويج فرهنگ وقف و حفاظت و نگهداري ميراث آن؛
ـ نقش اجتماعي سازمانهاي ادارهکننده در پر کردن خلأهاي اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و…؛
ـ ساختار تشکيلاتي سازمانهايي که در طول تاريخ، امر وقف را بر عهده داشتهاند؛
ـ نقش سازمان اوقاف و امور خيريه و عملکرد آن (اهداف و سياستها)؛
ـ بررسي ساختاري سازمان اوقاف و امور خيريه در ارتباط با ضرورتهاي اجتماعي؛
ـ ساختار و عملکرد نهادهاي خيريه در جهان و تأثير آن؛
ـ گفتگو با متوليان ميراث وقف؛
ـ بررسي تحولات در نحوه اداره موقوفات و ضرورت ايجاد تحول؛
ـ معرفي سازمانهايي که بهگونهاي با اهداف و ميراث وقف ارتباط دارند؛
ـ مصاحبه با دستاندرکاران سازمان اوقاف و امور خيريه؛
ـ ساختار سازمانهاي خيريه در کشورهاي ديگر در مقايسه با نهادهاي وقف.
وقف در ادب و هنر
ـ بررسي وقف در ادبيات (متون ادبي ـ شعر و…)؛
ـ فرهنگ واژگاني وقف (واژهنگاري و واژهشناسي وقف)؛
ـ بررسي وقفنامهها (با رويکرد ادبي)؛
ـ وقف در آثار هنري؛
ـ پژوهشي در هنرهاي تزئيني و تجسمي و فنوني که در موقوفات به کار گرفته شده است (معماري، تذهيب و تشعير، کاشيکاري، صفحهآرايي، خوشنويسي، صحافي و وراقي، ميناکاري، موزاييک، نقش برجسته، معرق و منبت و…)؛
ـ بررسي زيباشناختي آثار مکتوب وقف (قرآنها ـ کتب ادعيه ـ کتب ديگر ـ اسناد و دستنوشتهها و…)؛
ـ بررسي زيباشناختي اماکن و اسناد مادي وقف (بقاع و امامزادههاي متبرکه و مدارس و فرشها و درختها و باغستانها و…)؛
ـ وقف آثار هنري (کتب خطي ـ آثار تجسمي ـ اسناد ـ فرش…)؛
ـ سبکشناسي در وقفنامهها؛
ـ هنرمندان بزرگي که در اماکن وقفي اثرآفرين بودهاند (معماران، نقاشان، کتيبهنويسان و خوشنويسان، صفحهآرايان، مذهّبان، کاشيکاران، خطاطان، ميناکاران، منبت و معرقکاران و…)؛
ـ استفاده از هنر و ادبيات در ترويج و تبليغ فرهنگ وقف و بررسي قابليتهاي هنرهاي مختلف؛
ـ استفاده از هنر و ادبيات در ترويج و تبليغ اهداف نهادهاي مشابه در فرهنگ ديگر کشورها؛
ـ باز جست وقف در آثار هنري ديگر؛
ـ مصاحبه با هنرمندان و اديبان؛
ـ بررسي ادبيات و هنر ديگر کشورها پيرامون نهادهاي حقوقي مشابه؛
ـ قصهها و خاطرات وقف؛
ـ ترميم و مرمت اماکن و اسناد و آثار وقف؛
ـ آنچه تاکنون بر موقوفات رفته است (بررسي مصونيت و آسيبشناسانه آثار).
منبع: ميراث جاويدان
