نويسنده: محمد علي خسروي
استفاده از «تجربه‌ي ديگران» نقشي ممتاز و بي‌بديل در پيشرفتهاي مادي و معنوي بشر داشته است. مقوله‌ي « تجربه» که از تلفيق »فکر و عمل« براي دستيابي به »پديده‌اي نو و کشفي جديد« حاصل مي‌شود سهم بسيار بزرگي در اختراعات و اکتشافات علمي – صنعتي، تحولات اجتماعي – سياسي، تأمين نيازها و تحقق آمال و آرزوهاي بشر دارد و تمدن امروز مرهون بهره‌برداري از تجربه‌هاست. ناديده گرفتن تجارب ديگران که ناشي از حس غرور و خودخواهي است يکي از عوامل نابودي و سقوط فرهنگها و تمدنهاي اقوام و ملل به شمار مي‌آيد. فرد يا جامعه‌اي که خود را از انديشه و تلاش ديگران بي‌نياز بداند و با تک روي و سوء برداشت از مفهوم اتکاء به نفس، ارزش کارهاي علمي و فکري ديگران را نفي کند سرنوشتي جز شکست و ناکامي در انتظارش نيست. خداوند حکيم در آيات متعددي از قرآن کريم مسلمانها و بلکه همه‌ي انسانها را به سير و سياحت در زمين و گشت و گذار در تاريخ گذشتگان فراخوانده است و با تعبيرات لطيفي چون »أفلم يسيروا في الارض فتکون لهم قلوب يعقلون بها« حس کنجکاوي انسان را تحريک نموده و با دعوت به حرکت و پويايي او را از انزواي فکري و جمود عقلي نجات مي‌دهد و در آيه‌ي 137 سوره‌ي آل عمران »قد خلت من قبلکم سنن فسيروا في الارض« از وجود سنتهايي در گذشته خبر مي‌دهد که بايد از آن سنتها و نتايج آنها آگاهي يافت و با تجربه اندوزي و عبرت آموزي راه رشد و کمال را در پيش گرفت. از نتايج اين آموزه‌ي ديني مي‌توان به ظهور صدها دانشمند و مخترع بزرگ در ميان مسلمانان اشاره کرد با تحقيق و تفحص در علومي که از ملل يوناني، چيني، هندي و جز اينها باقي مانده بود به اکتشافات جديدي در رشته‌هاي طب، فلسفه، رياضيات، هندسه، و… دست يافتند و در اخذ اين گونه تجربيات بشري به اعتقادات شخصي صاحبان علوم هيچ توجهي نداشتند و با تکيه بر انديشه‌ي علومي »اطلبوا الحکمة ولو من اهل الضلال« »دانش و حکمت را هر چند در دست گمراهان و بي‌دينان باشد به چنگ آوريد« از علوم و تجارب ديگر اقوام و ملل استفاده‌ي فراوان بردند و پايه‌هاي تمدن اسلامي را بنا نهادند و بدين سان مشعل فروزان دانش را چندين قرن در سراسر گيتي به دست داشتند. و اين همه مرهون سنت الهي »تجربه« است.
حقيقت «وقف» نيز به عنوان پديده‌ي اثر گذار در تمدن جهان اسلام از اين قانون مستثني نيست و عمده‌ي آثار تکاملي آن، چه در بخش فرهنگي و چه در جنبه‌ي اجتماعي و چه در ابعاد اقتصادي و تاريخي در جوامع اسلامي گذشته و امروز در سايه‌ي بهره‌برداري صحيح از تجربه‌ها به دست آمده است.
تأثير مساجد جامع و بازارهاي وقفي در شهرسازي و شکل‌دهي به بافت کلي شهرها، تأثير وقف در پيدايش و تکامل هنرهاي تزييني، معماري، خوشنويسي و جذب استعدادهاي فراوان به اشتغال در اين گونه مشاغل ظريف و ماندگار، تأثير وقف در پر کردن خلأهاي اقتصادي و کم کردن فاصله‌ي طبقاتي و انگيزه سازي براي ثروتمندان جهت تعديل ثروت و رفع فقر و محروميت، تأثير وقف در تزکيه‌ي نفس، ايجاد آرامش رواني، ارضاي عواطف انساني، گسترش اخلاق حسنه، تحريک حس نوع دوستي و الفت بين طبقات غني و فقيري و… و ديگر فوايد و آثار ارزشمند آن، تجربه‌هاي کارساز و مفيدي است که بايد براي مسؤولان و دست اندرکاران نظام جمهوري اسلامي که احياي تمدن اسلامي و رفع فقر و تبعيض و عمران و آبادي کشور و تشکيل مدينه‌ي فاضله‌ي اسلامي را وجهه‌ي همت خود قرار داده‌اند مورد توجه و استفاده قرار گيرد. برگزاري اولين همايش دستاوردهاي جمهوري اسلامي ايران در زمينه‌ي اوقاف در همين راستا صورت گرفت. اين همايش در مهرماه سال جاري با مشارکت و همکاري وزارت اوقاف کويت، اوقاف بنگلادش و بانک توسعه‌ي اسلامي جده با هدف انتقال تجربيات موفق جمهوري اسلامي ايران به ساير کشورهاي اسلامي و بهره‌گيري از تجارب ديگران در بهينه سازي موقوفات کشور به مدت دو روز در تهران برگزار شد و طي آن مباحث متنوعي که شاخص کلي آنها »نظام کاربردي وقف در شؤون مختلف اجتماعي« بود از سوي نويسندگان و محققان مطرح گرديد. اين همايش با تلاوت آياتي از کلام الله مجيد آغاز شد و با سخنراني وزير محترم فرهنگ و ارشاد اسلامي آقاي دکتر عطاء الله مهاجراني و سخنان نماينده محترم ولي فقيه و سرپرست سازمان اوقاف و امور خيريه ادامه يافت. آنگاه هر يک از نويسندگان مقالات خلاصه‌اي از مقاله خود را قرائت نموده و به پرسشهاي حاضران پاسخ گفتند. اميدواريم مسؤولين امر حداقل هر دو سال يک بار با برگزاري اين گونه همايش تحقيقي بنيه‌ي علمي و فرهنگي جامعه را تقويت، و زمينه‌ي تبادل تجربيات را بيش از پيش فراهم کنند. فصل اول اين شماره مجله را به مجموعه‌ي مقالات ارائه شده در همايش اختصاص داده‌ايم و ديگر مقالات را که عمدتا دنباله مقالات شماره‌هاي پيشين فصلنامه است با عرض پوزش از تاخير در فصل دوم آورده‌ايم. درضمن به اطلاع مي‌رسانيم شماره‌ي آينده‌ي مجله‌ي ميراث جاويدان اختصاص دارد به وقف و سير تاريخي آن در استاي تهران که با مقالات تحقيقي و متنوع به زودي در اختيار علاقه مندان قرار خواهد گرفت.
منبع: ميراث جاويدان