مجموعهای از روایات است كه امامان معصوم (ع) آنها را به جهت رفع تعارض و تنافی میان روایات بیان کردهاند.
این روایات،فقیه را در انجام وظیفۀ شرعی خود كه همان استنباط احكام شرعی است یاری نموده و راه استفادۀ او را از روایات آسان میكند؛ بدین صورت كه هرگاه در مورد معینی چندین روایت وجود داشت كه هر كدام در حكم با دیگری مخالف است،
در این حال فقیه میتواند با استناد به اخبار علاجیه، تنافی و تعارض میان این روایات را برطرف نموده و حكم مسأله را به دست آورد.
از مجموع این روایات میتوان استفاده كرد كه هرگاه دو روایت و یا بیشتر با یكدیگر تعارض و تنافی داشتند
نخست باید آن دو را از جهت سند مورد بررسی قرار داد هرگاه سند آن دو مورد اعتماد بود باید تا حد امكان در جمع نمودن میان آن دو كوشش نمود و در این رابطه اصولیین شیعه معتقدند جمع نمودن میان معنی دو روایت به ظاهر معارض تا حد امكان بهتر و برتر از ساقط نمودن آن دو است.
سپس اگر امكان جمع میان آن دو وجود نداشت،
نوبت به مجموعهای از صفات و خصوصیات در راوی و روایت خواهد رسید كه هر روایت دارای آن شرایط باشد بر دیگری برتری پیدا خواهد كرد و فقیه ملزم به پیروی از آن در مقام عمل و صدور فتوی میباشد.
این صفات و خصوصیات عبارتند از:
1) هرگاه راوی یكی از احادیث عادلتر، فقیهتر، راستگوتر، پرهیزگارتر و مورد اطمینان بیشتر از دیگری باشد؛
2) هرگاه راویان شیعه یكی از آن دو را پذیرفته باشد (اجماع بر آن قائم شده باشد) و دیگری در حكم نادر بوده باشد؛
3) هرگاه یكی از آن دو حكمش موافق حكم كتاب و سنت و مخالف عامه بوده باشد پذیرفته شده و دیگری که حکمش مخالف حكم كتاب و سنت و موافق عامه باشد رها میگردد؛
4) هر كدام از آن دو كه حكمش مطابق میل حاكمان ظلم و جور بوده باشد رها میگردد؛
5) روایتی که با احتیاط سازگار است اخذ نموده و عمل مینمایند؛
6) آن حدیثی را كه از جهت زمان صدور از امام متأخرتر است اخذ مینمایند، بدین صورت كه حدیث متأخر، حدیث قبل از خود را نسخ میكند.
عمر حنظله میگوید: از امام صادق (ع) سؤال نمودم اگر دو راوی در نقل روایت از شما اختلاف نمودند چه كنیم؟
فرمود: حكم، حكم كسی است كه عادلتر و فقیهتر و راستگوتر در حدیث و پرهیزكارتر باشد و به حكم دیگری اعتناء نمیشود.
گفتم: هر دو راوی عادل و مورد پذیرش شیعیان بوده یكی را بر دیگری برتری نمیدهند؟
فرمود: نگاه كنید به روایتی كه از ما نقل كردهاند و بر طبق آن حكم نمودهاند، اگر همۀ اصحاب بر آن اجماع نموده باشند، به آن روایت و حكم آن عمل مینمایید و روایت دیگری را كه نادر و در نزد اصحاب مشهور نمیباشد رها مینمائید زیرا همواره شك در روایتی كه بر آن اجماع شده است راه نمییابد.
گفتم: هرگاه دو خبری كه از شما روایت شده است مشهور بوده و راویان ثقه، آن را نقل كردهاند؟
فرمود: نگاه كنید به آن خبری كه حكمش با حكم كتاب و سنت موافق بوده و با فتوای عامه (اهل سنت) مخالف است عمل کنید.
گفتم: فدایت شوم، نظر شما چیست كه دو فقیه حكم را از كتاب و سنت به دست آوردند و در این باره دو خبر و روایت یافتیم كه یكی موافق عامه بود و دیگری مخالف آنان، به كدام یك از دو روایت عمل نمائیم؟ فرمود: آن روایتی كه مخالف عامه باشد نجات در آن است.
گفتم: فدایت شوم، اگر هر دو خبر موافق آنان بود؟
فرمود: نگاه میشود به آنچه كه حكام و قضات آنان بدان میل و نظر دارند آن را ترك نموده و به روایت دیگر عمل نمایید.
گفتم: هرگاه هر دو خبر موافق حكام آنان بود؟ فرمود: اگر اینگونه بود آن دو را رها نما تا این كه امام خود را دریابی، زیرا توفف در شبهات از فرو رفتن در مهلكه و نابودی بهتر است.
منبع:همشهری
