راه هاي تمرکز حواس در مطالعه کدام است؟
در ابتدا تعريفي از «تمركز» ارائه مي دهيم: تمركز حالتي است كه در آن از ميان افكار و آراء مختلف شخص، يك فكر در مركز قرار مي گيرد و بقية افكار و آراء او نسبت به آن فكر، جنبة پيراموني دارند. بنا به تعريفي ديگر، تمركز حواس يعني توانايي ثابت نگه داشتن توجه و دقت روي موضوع يا كاري كه به ميل و ارادة انتخاب شده است و مانع شدن از اينكه اين دقت و توجه به سوي موضوعات ديگر منحرف شود.[1] براي ايجاد تمركز و تقويت آن ابتدا بايد عواملي را كه باعث مي شوند تمركز حواس شخص از بين برود شناسايي كرد و سپس با راه هاي مقابله با آنها آشنا شد. اين عوامل عبارتند از:
موانع تمرکز حواس
1. عدم علاقه نسبت به موضوع مورد مطالعه: از مهمترين عوامل عدم تمركز حواس، آن است كه خواننده نسبت به كتاب يا موضوع مورد مطالعه، علاقه نداشته باشد. بهترين شيوة مقابله با اين حالت، آن است كه بين اين موضوع يا كتاب، با آنچه مورد علاقة شديد خواننده است ارتباطي برقرار شود. مثلاً دانش آموزي كه به قبولي در كنكور علاقة زيادي دارد، بايد ميان اين كتاب و قبولي در كنكور ارتباطي برقرار كند تا از اين راه، حالت بي علاقگي او زايل شود.[2]
2. آشفتگيهاي دروني: منشأ اين آشفتگي ها در درون انسان قرار دارد مانند: نگراني، ترس، اندوه، حسادت و به طور كلي احساسات هيجان آميزي كه در ذهن مانع تمركز مي شود. بهترين راه براي منحرف كردن توجه فكر از نگرانيها اين است كه آنها را در كاغذي يادداشت كنيد و به خودتان بگوييد كه بعد از مطالعه دربارة آنها فكر خواهيد كرد. با اين روش ساده، ذهن شما تنها متوجه مطالعه خواهد شد و به صورت موقت از پرداختن به نگرانيها منحرف مي گردد و قدرت تمركز را افزايش مي دهد.[3]
3. عدم هماهنگي بين قدرت اراده و تخيل: اگر تخيّل خواننده با ارادهاش هم سو نباشد نمي تواند تمركز حواس كافي داشته باشد. در روان شناسي ثابت شده است كه در اين تضاد و ناهماهنگي، قدرت تخيّل قويتر از اراده است. مثلاً دانشجويي كتابي را باز مي كند و به مطالعه آن مي پردازد، پس از مدّت كوتاهي افكاري به ذهنش خطور مي كند و… براي غلبة بر اين مشكل خواننده وقتي مي خواهد موضوع خاصي را مطالعه كند بهتر است؛ خود را در حال و هواي مخصوص آن موضوع قرار دهد. مثلاً اگر كتاب پزشكي مي خواند، خود را در حال و هواي پزشك قرار دهد.[4]
4. آشفتگي هاي بيروني: اين آشفتگيها از تحريك هاي غير عادي حواس مختلف انسان ايجاد مي شود، هر گونه تحريك غير عادي حواس، ممكن است فرايند تمركز را با اشكال مواجه كند. تشنگي، گرسنگي، درد، گرما، سرما و.. موجب بر هم خوردن تمركز مي شود. براي رفع اين آشفتگي ها بايد تا حدّ امكان محيط مطالعه را از محرك هاي خارجي دور ساخت. مثلاً محيطي را براي مطالعه انتخاب كنيد كه در آنجا صداهاي ناهنجار، رفت و آمد وسايل نقليه و.. نباشد. همچنين نور محل مطالعه هم بايد به اندازة كافي باشد.[5]
برخلاف عقيده برخي، گوش دادن به موسيقي راديو يا نوارها، هنگام مطالعه باعث انحراف توجه و كاهش تمركز مي شود. اگر دانش آموزي با اين طريق مطالعه، خوب يادميگيرد با حذف موسيقي نمراتش بهتر خواهد شد.[6]
راه هاي ايجاد تمرکز در مطالعه:
اقدامات زير همچنين براي ايجاد تمركز در هنگام مطالعه مفيد خواهد بود:
1ـ طرح سؤالات و يافتن جواب آنها هنگام مطالعه موجب از بين رفتن بي حوصلگي و باعث تمركز بهتر مي شود.
2ـ تجسم كردن، يعني استفاده از حواس مختلف و تفكر بر روي مطالب و در نتيجه معنا بخشيدن به كلمات و پي بردن به هدف نويسنده.
3ـ يادداشت كردن، خلاصه كردن، علامت گزاري، حاشيه نويسي و مرور مطالب.
4ـ عبارت خواندن، تمركز را افزايش مي دهد. زيرا از طريق عبارت خواني، شما با سرعت نزديك به سرعت انديشيدن خود، مي خوانيد. در حالي كه در كلمة خواني مجبوريد با پهلوي هم قرار دادن كلمات به معاني برسيد، كه اين خود باعث حواس پرتي مي شود.[7]
تمرینات غیر درسی برای افزایش تمرکز
1ـ برای افزایش تمرکز شما میتوانید هر روز به مدت چند دقیقه (4-10 دقیقه) به شکل خاصی راه بروید. در این نوع راه رفتن شما تمام حرکات پا را از زمان شروع آن تا گذاشتن قدم بعدی به دقت در ذهن خود مجسم میکنید. یعنی در حالیکه پای راست خود را از جا بر میدارید و آن را حرکت میدهید و سپس به زمین میگذارید نسبت به تمام حرکات آن در ذهن خود هشیار هستید و به آن توجه دارید. پس از گذاشتن پای راست تمام حرکات پای چپ را از لحظه برداشتن تا گذاشتن به زمین به دقت مورد توجه قرار دهید. که در این صورت شما نمیتوانید تند راه بروید. این تمرین توسط روانپزشکان برای افزایش تمرکز و حتی برای درمان بیماران افسرده تجربه شده و نتایج بسیار خوبی داشته است. خصوصا اگر این تمرین هر روز سه بار، آن هم درست قبل از انجام کار فکری عملی شود.
2ـ روی زمین بنشینید. انگشتان هر دو دست را کاملا از همدیگر باز کنید. به گونهای که نوک انگشتان هر دو شست با هم در تماس باشند. هر دو دست را در این حالت روی زانو بگذارید. مدت چند دقیقه به دستان خود که به صورت فوق قرار دارند، نگاه کنید. سپس چشمان خود را ببندید. از انگشت کوچک دست راست شروع کنید و تمام کناره انگشتان خود را تا رسیدن به انگشت کوچک دست چپ در عالم ذهن و خیال بپیمایید. این تمرین را سه یا چهار بار متوالی به آرامی و تمرکز کامل انجام دهید. ضمن اینکه مواظب هستید هر نوع فکر دیگری را از ذهن خود دور کنید.
3ـ تصویری را جلوی روی خود قرار دهید. با دقت هر چه بیشتر خطوط، سایهروشنها و رنگهای آن را در نظر بگیرید. سپس چشمان خود را ببندید و در عالم خیال نقاشی آن تابلو را در نظر خود مجسم کنید و در ذهن خود سایهروشنها و رنگها و خطوط آن را مجددا نقاشی کنید. سعی کنید این کار را بدون باز کردن چشم و دیدن مجدد تصویر انجام دهید. برای شروع از تصویرهای خیلی ساده شروع کنید. مثلا تصاویری که یک میوه را با چند خط ساده نقاشی کرده است. به تدریج تصاویر پیچیدهتر و مشکلتر را برای تمرین انتخاب کنید. این امر خیلی در افزایش تمرکز شما مؤثر است. البته توجه داشته باشید که تصور کردن نقاشیها در ذهن مطابق آنچه در بیرون وجود دارند، کاری سادهای نیست. اما اگر در انجام این کار موفق شوید قدمی خوبی در جهت افزایش تمرکز خود برداشتهاید.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. تقويت حافظه، محمد حسين حقجو
2. چگونه حافظه خود را تقويت كنيم، جيمر وينلند، ترجمه شمس الدين زرين كلك.
3. راهنماي تمركز بهتر، ملوين پاورز، رابرت اس، استارت، ترجمة حسين نيّر.
4. روش هاي مطالعه، علي اكبر سيف.
5. شرايط يادگيري، ترجمة جعفر نجفي زند.
6ـ قدرت اراده، چاره کمرویی، دقت، ریموند، دوسن لوران، ترجمه دکتر محمدحسین سروری.
پي نوشت ها:
[1] . خادمي، عين الله، مطالعة روشمند، نشر پارسيان.
[2] . همان.
[3] . نظري، مرتضي، عوامل موفقيت در تحصيل، نشر مدرسه برهان.
[4] . خادمي، عين الله ، مطالعة روشمند، نشر پارسايان.
[5] . نظري، مرتضي، عوامل موفقيت در تحصيل، نشر مدرسه برهان.
[6] . دلجو، شريعت؛ شيوه هاي يادگير مطالعه، نشر زرين.
[7] . همان.
