در مورد كسب روزي حلال و حرام و تأثير آن در صالح بودن فرزند لطفاً توضيح دهيد؟

سؤال فوق از دو بخش تشکیل شده است. نخست توضیح روزی حلال و دوم تأثیر آن بر صالح بودن فرزند. لذا ابتدا بايد قدري در مورد كسب حلال و حرام توضيح دهيم و آنگاه درباة اثرات آن توضيح دهيم.

كسب حلال و حرام چیست؟
كسب حلال به نوعي از فعاليت اقتصادي گفته مي شود كه در چهار چوب قوانين اسلامي و شرعي انجام مي شود و مهمترين خصوصيت آن نفع خود انسان چه از لحاظ مادي و چه از لحاظ معنوي و از طرفي رعايت كردن حق الناس مي باشد.
بنابراین حرمت بخشی از فعالیت‌های اقتصادی بسیار روشن است. مانند مالی که از راه دزدی، کلاه‌برداری، رشوه، گرفتن، مالی که از راه ربا به دست می‌آید، خوردن مال یتیم، پولی که از راه معامله اشیایی مانند حرام مانند معامله مواد مخدر، قاچاق و غیره به دست می‌آید. اما برخی از اموال حرام به این روشنی نیست. مثلا افراد شاغل کارهای را که وظیفه آنهاست به درستی انجام نمی‌دهند، کم‌کاری می‌کنند، کار را اشتباه انجام می‌دهند، یا کسانی که در معاملات اموال خوب و بد را مخلوط می‌کنند و می‌فروشند یا کسانی که اموال خراب را عمدا به جای سالم می‌فروشند. همه موارد فوق مصداق مال حرام به حساب می‌‌آیند و خوردن آنها اثرات منفی بر خود انسان و فرزندان انسان بر جا می‌گذارند.

اهمیت کسب حلال
در منابع اسلامی بسیار تأکید شده است که انسان روزی خود و فرزندان خویش را از راه حلال به دست آورد. در بعضي روايات، ائمه طاهرين ـ عليهم السلام ـ تلاش براي به دست آوردن روزي حلال را از شمشير زدن در ميدان جنگ سخت تر شمرده اند.[1] در مورد كسب حلال و نيز فعاليتهاي اقتصادي مشروع به روايات بسياري در منابع اسلامي برمي خوريم كه ائمه، مؤمنين را به اين گونه فعاليت‌ها تشويق مي‌كنند؛ مانند آنكه رسول اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ که طلب رزق حلال را واجب و آنرا در حكم جهاد معرفي مي كنند.[2] به كوشش شايسته و نيكو در اين راه امر مي شويم تا آنجا كه رسول اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ كسي را كه در راه به دست آوردن روزي براي خانواده تلاش مي كند، به مجاهد في سبيل الله (در راه خدا) تشبيه مي‌كنند.[3] در مقابل از بي‌كاري و تنبلي و سربار بر جامعه بودن نهي مي شويم در اين زمينه حضرت امام صادق ـ عليه‎ السلام ـ مي فرمايند: «لا تكونوا كلاّ علي الناس» يعني سربار جامعه نباشيد.[4] از مطالبي كه بيان شد به اين نتيجه مي‌توان رسيد كه به طور كلي اسلام با كسب و كار و فعاليت‌هاي صحيح اقتصادي خیلی اهمیت قائل است و به آن سفارش اكيد دارد. از نزديك شدن به مال حرام و شبهه ناك به شدت نهي فرموده است: امام محمد باقر – عليه السلام- در اين باره مي فرمايد: همه گناهان سخت مي‌باشند و سخت‌ترين آنها گناهي است كه گوشت و پوست از آن روئيده باشد.

تأثیر منفی مال حرام بر فرزندان
تأثیر منفی مال حرام بر صالح بودن فرزند را در حیطه زمانی می‌توان در نظر گرفت. نخست اینکه نطفه فرزند زمانی منعقد شود که والدین مال حرام خورده باشد دوم اینکه مادر در زمان بارداری از مال حرام استفاده کرده باشد. سوم اینکه در طول دوران کودکی مال حرام بخورد.
1ـ انعقاد نطفه کودک از مال حرام
محمد ابن مسلم از امام باقر (ع) در باره آیه « وَ شارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ»[5] سؤال کرد و عرض کرد که مشارکت شیطان در اولاد به چه معناست. امام باقر (ع) فرمود: «مَا كَانَ مِنْ مَالٍ حَرَامٍ فَهُوَ شِرْكُ الشَّيْطَانِ قَالَ وَ يَكُونُ مَعَ الرَّجُلِ حَتَّى يُجَامِعُ فَيَكُونُ مِنْ نُطْفَتِهِ وَ نُطْفَةِ الرَّجُل»[6] یعنی هر مالی که از راه حرام به دست آید، شیطان در او شریک است. و اگر کسی اثرات این مال در وجودش باشد و همبستر شود، در نطفه به وجود آمده نیز شیطان شریک است.
علامه طباطبایی در تفسیر این آیه می‌فرماید: هر مالی و هر کودکی که شیطان از آن نفع ببرد، شیطان در آن شریک است. زیرا شریک بودن به معنای رسیدن به منافع دو طرفی است. به نظر علامه این یک معنای کلی است که می‌تواند مصادق مختلف داشته باشد.[7] یکی از مصادق آن نطفه‌ای است که از مال حرام منعقد شده است. زیرا شیطان از آن نفع می‌برد.
حضرت آيت الله مظاهري به پايان مي بريم: ايشان در مورد تأثير غذا مي فرمايند: غذاي حلال در آن وقت (انعقاد نطفه) تأثير عجيبي روي بچه دارد چنانچه غذاي حرام در شقاوت اولاد تأثير عجيبي دارد… غذاي حرام، مال حرام، از هر آتشي بدتر است اگر نطفه بچه منعقد شود از غذاي حرام رستگار شدن او كاري است بس مشكل.[8] اگر غذا شبهه ناك باشد خطرناك است اما شبهة اين غذا را مي شود با بسم الله و دعا و راز و نياز رفع كرد. اما غذاي حرام را هيچ كاري نمي شود كرد و واي بر آن بچه‌اي كه از غذاي حرام نطفة او منعقد شود، و بدا به حال بچه اي كه از پولي كه در آن ربا بود. يا پولي كه در آن غش در معامله كرده است به وجود آيد. آيه اي از قرآن كريم است كه مي فرمايد: «آن كساني كه غذاي حرام مي خوردند خيال نكنند كه غذا مي‌خورند، بلکه اين آتشی است که آنان مي‌خورند»[9] 2ـ استفاده از مال حرام در زمان بارداری
همانطور که در علوم پزشکی، تربیتی و روان‌شناسی بر تأثیر تغذیه در زمان بارداری توجه دارد، در اسلام نیز به تغذیه زمان بارداری تأکید شده است. در علوم امروز تنها به مقوی بودن و نوع غذاها توجه شده است، اما در اسلام علاوه بر اینکه این جهت مورد توجه بوده است[10]، به مسأله حلیت و حرمت غذا نیز توجه شده است. در واقع اثرات معنوی غذا به بعد حلیت و حرمت آن مربوط می‌شود.
مـلامحمدتقى مجلسى از علماى بزرگ اسلام است .وى در تربيت فرزندش اهتمام فراوان داشت و نـسـبـت به حرام و حلال دقت فراوان نشان مى داد تا مبادا گوشت و پوست فرزندش با مال حرام رشد كند. مـحمدباقر، فرزند ملامحمدتقى، كمى بازيگوش بود. شبى پدربراى نماز و عبادت به مسجد جامع اصـفـهـان رفـت. آن كـودك نـيـز همراه پدر بود. محمدباقر در حياط مسجد ماند و به بازيگوشى پرداخت. وى مشك پر از آبى را كه در گوشه حياط مسجد قرار داشت با سوزن سوراخ ‌كرد و آب آن را بـه زمـين ريخت. با تمام شدن نماز، وقتى پدر از مسجد بيرون آمد، با ديدن اين صحنه، ناراحت شد. دست فرزند را گرفت وبه سوى منزل رهسپار شد. رو به همسرش كرد و گفت: مى دانيد كه مـن در تربيت فرزندم دقت بسيار داشته ام .امروز عملى از او ديدم كه مرابه فكر واداشت . با اين كه در مورد غذايش دقت كرده ام كه از راه حلال به دست بيايد، نمى دانم به چه دليل دست به اين عمل زشت زده است. حال بگو چه كرده اى كه فرزندمان چنين كارى را مرتكب شده است؟ زن كمى فكر كرد و عاقبت گفت: راستش هنگامى كه محمدباقر رادر رحم داشتم ، يك بار وقتى به خانه همسايه رفتم ، درخت انارى كه درخانه شان بود، توجه مرا جلب كرد. سوزنى را در يكى از انارها فروبردم و مقدارى از آب آن را چشيدم .ملامحمدتقى مجلسى با شنيدن سخن همسرش آهى كشيد و به رازمطلب پى برد[11].
3ـ دوره کودکی و استفاده از مال حرام
روایات زیادی از تأثیر منفی مال حرام بر روح و روان انسان خبر داده است. هر چند مخاطب این روایات کودک است و عام است. اما زمانی که مال حرام بر روی بزرگسالان می‌تواند اثر منفی داشته باشد. بر روی کودکان در دوران کودکی نیز می‌تواند همان اثر را داشته باشد. در زیر به نکاتی از سخنان علما در مورد تأثیر منفی غذای حرام بر مسائل معنوی انسان اشاره می‌شود که این تأثیرات شامل کودکان نیز می‌گردد.
وجود انسان دو بعد دارد: يكي بعد جسمي او كه تحت تأثير ظاهري و مادي غذا است و معمولاً ما در مورد ظاهر غذايي كه مي خوريم دقت كافي را به كار مي بريم و به بعد معنوي كه حلال و حرام بودن آن است كمتر توجه مي‌كنيم. بعد ديگر انسان روح اوست؛ كه غذا به شدت بر آن تأثير گذار است، تا جائي كه در حالات بعضي از اولياء الله و بزرگان نوشته اند كه با خوردن يك لقمه شبهه ناك آنهم به صورت اتفاقي تا مدتها از توفيق نماز شب محروم مي شده اند.[12] مولانا جلال الدين بلخي با بيان اصل عليت و نظام علت و معلول در عالم مي فرمايند:
چون زلقمه تو صيد بيني و دام
جهل و غفلت آيد آنرا دان حرام
لقمه اي كان نور افزود و كمال
آن بود آورده از كسب حلال[13] در واقع مولانا حسد و جهل و غفلت و بطور كلي صفات ناپسند را زاييدة لقمة حرام مي دانند. مرحوم علامه جعفري (ره) در تفسير اين بيت مولانا «علم و حكمت زايد از لقمه حلال -­ عشق و رقت آيد از لقمه حلال» مي فرمايد لقمة حلال براي دل انسان علم و حكمت و عشق و ظرافت ايجاد مي كند و هنگامي كه ديدي حسادت و جهل و غفلت تو روز افزون است بدان كه نتيجه همان لقمه هاي حرامي است كه خورده اي… لقمه حلال عاليترين پديده اي را كه براي انسان ممكن است ايجاد مي كند.[14] در اين زمينه عالم و زاهد بزرگ مرحوم شيخ علي اكبر نهاوندي مي فرمايد: چون غذاي حرام به شكم وارد شد مصداق آيه: «و الذي خبث لا يخرج إلا نكداً»[15] از خبيثت چيزي جز خبيث خارج نشود و مصداق آن در ضرب المثلها اين بيت است كه: از كوزه همان تراود كه در اوست … و قوت يافتن و بسته شدن نطفه اي كه با لقمه حرام بسته و رشد يافته، چيزي جز خباثت نمي باشد و چگونه مي توان به چشم او اميدوار بود كه به نامحرم نگاه نكند و يا با زبان غيبت نكند و اين چنين است حال ساير اعضاء به نسبت به معاصي كه صادر شده از شخص.[16] نيز عالم رباني مرحوم نراقي در كتاب معراج السعاده مي نويسد: دلي كه از لقمة‌حرام روئيده باشد، كجا و قابليت انوار عالم قدس كجا و نطفه اي كه از مال حرام هم رسيده باشد به مرتبة‌رفيع انس با پروردگار چكار، چگونه پرتو عالم نور به دلي تابد كه غذاي حرام آن را تاريك كرده و كي پاكيزگي و صفا براي نفسي حاصل مي شود كه كثافات مال شبهه ناك آنرا آلوده و چرك آلود نموده باشد.[17] از آنچه گفته شد بنابه اصل عليت غذاي حرام بر روح و روان انسان بسيار تأثير گذار است و اين تأثير بر روان فرزند به هيچ وجه قابل انكار نيست. چنانكه در طول تاريخ غالب افراد فاسدي چون معاويه بن ابي سفيان از دامان كساني چون هند جگر خوار برآمده اند كه سخن حق در آنها هيچ تأثيري نمي كند. كما اينكه امام حسين ـ عليه‎ السلام ـ در روز عاشورا فرمود: شكمهاي شما از حرام پر شده لاجرم سخن حق را شنوا نيستيد. و در مقابل صالحاني چون شيخ انصاري (ره) كه از سينه پاك مادراني شير خورده اند كه هيچگاه بدون وضو به آنها شير نمي دادند. در پايان، اين نوشتار را با سخني از

پي نوشت ها:
[1] . محمدي ري شهري، محمد، ميزان الحكمه، نشر سازمان تبليغات، 1416، ج2، ص 509، حديث شماره 4293.
[2] . همان، ج4، ص 120، حديث شماره 7213 و 7214.
[3] . مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، چاپ الاسلاميه، چاپ دوم، 1389ق، ج103، ص13، حديث 59،.
[4] . ميزان الحكمه، ج4، ص 121، حديث 7222.
[5] – سوره اسراء (17)، آیه 64.
[6] – بحارالأنوار، ج57، ص342؛ تفسیر عیاشی، ج2، ص299.
[7] – ترجمه تفسیر الميزان، ج‏13، ص: 202.
[8] . مظاهري، حسين، تربيت فرزند از نظر اسلام، انتشارات ام ابيها، 78، ص 43 و 50.
[9]. بقره/74.
[10] – در روایت آمده که حضرت علی فرزند بسیار زیبایی را دید و گفت مادر این فرزند به خورده است. یعنی به تأثیر نوع غذا اشاره کرده است.
[11] – مظاهری، حسین، خانواده در اسلام،
[12] . گوهري، سيد اسماعيل، مفاسد مال و لقمه حرام، انتشارات احمدي، 1377، ص36.
[13] . مولوي، مثنوي، انتشارات بهنود، 1375، دفتر اول، ص 66، بيت 1645.
[14] . جعفري، شرح مثنوي، نشر فرهنگ اسلامي، ج1، ص719.
[15] . اعراف/58.
[16] . خزثية الجواهر، ص 430، موعظه در تأثير اغذيه از حديث حليّت و حرمت در انسان.
[17] . نراقي، ملا احمد، معراج السعاده، انتشارات مطبوعاتي حسيني، 1375، ص 313.