اعتكاف مقام اول معنویت

اعتكاف مقام اول معنویت

به خویش می گویم(1) ای بنده بیچاره كه عمر را به بطالت و تباهی می گذرانی بدان كه تو راهی سفر به وطن اصلی خویش هستی و روزهای عمر تو از همان نخستین روز كه تو زاده شدی تا آخرین روز كه دیده از دنیا فرو می بندی به منزله منزلهای سفر تو هستند. خداي كه پروردگار تو و صاحب اختيار توست تو را براي مجاورت جاودانه در آن منزل اصلي آفريد و اگر از آنجايت بيرون آورده و راهي سفرت نموده تا پس از سفر دوباره بدانجا بازگردى، از اين است كه ميخواسته از فوايد و كمالات اين سفر بهره ها بيندوزى. كمالات و بهره هایی كه از چنان نور و سرور و جلوه و جمال و بهجت و جلالی سرشارند كه اندیشه عاقلان و دانش عالمان و پنداشت حكیمان را بدانها دسترسی نیست.
شب و روز زندگیت را پاس دار و مراقب فرصتهای عمر خویش باشد، اگرنه همه برخی از اعمال و عبادات ویژه روزهای ماه و سال را كه پیشوایان معصوم سفارش كرده اند هر یك را هر سال دست كم یك بار به جا آور.(2)
از جلوه های زیبای عبادت و اطاعت و یاد خداوند عمل زیبای اعتكاف است، حركتي عاشقانه و عاقلانه بستر مناسب انديشه و تفكر و خردورزى، آب حیات بخش در كویر غفلت هاست.
اعتكاف از نظر لغوی به معنای اقامت گزیدن در جایی است به طوری كه فرد مقیم خود را محبوس و ملتزم به آن مكان بداند و این التزام ناشی از اهمیت و عظمت آن موضوع باشد. نكته ای كه باعث تفاوت جدی میان اعتكاف و سایر اقامتها می شود این است كه در اعتكاف یك نحوه توجه و اقبالی وجود دارد كه مانع از اشتغال فرد به امور دیگر می شود.
ماده «عكف» 9 بار در قرآن مجید تكرار شده كه دو مورد از آن مربوط به موضوع مورد نظر ما «عبادت مخصوص در مسجد» می باشد. یكی از این موارد عبارت است از:
«وهنگامی كه خانه كعبه را برای مردم محل رجوع و امنیت قرار دادیم و به آنها گفتیم كه مقام ابراهیم را در جایگاه نماز قرار دهید و به ابراهیم و اسماعیل فرمان دادیم كه خانه مرا برای طواف كنندگان و معتكفان و ركوع و سجود كنندگان پاكیزه نمایید.» (بقره / 125).
از این ایه مباركه چنین استنباط می شود كه عبارت اعتكاف سابقه ای دیرینه در شرایع گذشته داشته و دو پیامبر خدا مأمور تطهیر مسجد برای برگزاری هرچه بهتر این عبادت شده اند.

احیاء سنت اعتكاف
یكی از سنت های حسنه و مستحبات اسلامی كه پس از پیروزی انقلاب اسلامی احیا گردید سنت اعتكاف است. این سنت در طول تاریخ اسلام و ادیان آسمانی طرفداران و عاملانی داشته و در بلاد اسلامی بطور عموم و شهرهای شیعه و مراكز حوزوی بطور خاص مورد توجه بوده است.
مساجد شهرهای مقدس نجف و كربلا و كاظمین و سامرا و مشهد و قم و اصفهان و شیراز و بسیاری شهرهای شعیه، خاطره حضور پرنور نیایشگران و معتكفان «ایام البیض» ماه رجب و احیاناً دهه آخر ماه رمضان را در سینه دارند.
این عبادت كه قبل از پیروزی انقلاب حالت فراگیر و عمومی داشت، در چند ساله اخیر در میان جمع كثیری از صالحان و نیكان و خواهران و برادران دینی از اقشار گوناگون اجتماعی به ویژه دانشجویان و طلاب، متداول گردیده است و مساجد بسیاری از شهرهای ایران و جهان اسلام پذیرای مهمانان خدا در ایام البیض ماه پربركت رجب است.

اهداف اعتكاف
اعتكاف، حكمت ها دارد. اعتكاف وقت گذرانی نیست، اعتكاف در قرن ارتباطات ایجاد ارتباط با غیب است. اعتكاف فراهم نمودن زمینه ارتباط كامل و خلوت انس است. اعتكاف فراهم كردن تعقل و تفكر در میان مردم، ولی به دور از غوغای مردم است. اعتكاف ایجاد خودكنترلی است در دنیایی كه مهمترین نیازش، خودكنترلی است. حال به بررسی برخی از ویژگیهای این عبادت مهم می پردازیم:
1- خلوتی برای عبادت:
گرچه اسلام، دینی كاملاً اجتماعی است و هرگز بیتفاوتی پیروانش را نسبت به آنچه در جامعه میگذرد نمی پسندد، اما به هر حال هدف اساسی آن، پرورش و تربیت روح انسانی است و همه اعمال و تلاشهایی كه در راستای رضایت الهی انجام می پذیرد، عبادت محسوب می شود.
آنچه در عبادت و بندگی از اهمیت به سزایی برخوردار است، توجه كامل عبادت كننده، به آنچه انجام می دهد و تمركز افكار او در هنگام عبادت است. هرچه انسان از هیاهوی زندگی روزمره و درگیریهای اجتماعی دورتر باشد، این تمركز و حضور قلب، آسانتر حاصل می شود. همانگونه كه امیرالمؤمنین علیه السلام می فرمایند:
«خلوت گزیدن، آسایش عبادت گران است».(3)
آنچه انسان در تنهایی و خلوت از عبادت می چشد و درمی یابد بسیار ارزشمندتر و شیرین تر از چیزی است كه در میان غوغای اجتماع از عبادت درك می كند. بهترین بهره ای كه از این خلوت می توان به دست آورد، انس با خداوند و محبت او می باشد كه بزرگترین گنجینه سعادت است؛ چرا كه محبت برای انسان حاصل نمی شود. مگر به انس با خدا و انس هم به دست نمی اید، مگر با فكر و شرط آن، اطمینان خاطر و فراغ دل است و فراغ موقوف است به تنهایی و دوری از خلق.(4)
دل انسان تنها با یك چیز می تواند انس و الفت تمام داشته باشد و آن خداست. جمع میان خدا و مردم در مرحله انس و دلبستگی ممكن نیست.
2- فرصتی برای تفكر:
یكی از راههای خداشناسی در تعلیمات اسلامی مسأله تفكر است. در اسلام اندیشیدن در عظمت خداوند، تفكر در ايات و نعمت هاي الهى، تأمل كردن در احوال نفس خود، تفكر در تاریخ گذشتگان و … نه تنها یك عبادت به شمار می رود، بلكه به عنوان روح عبادات و برترین عبادت ها مطرح است. امام علی (علیه السّلام) در این باره می فرمایند:
«تفكر پیرامون امر خداوند متعال، عبادت است».(5)
شاید یكی از علل ارزش بیش از اندازه تفكر، دشواری بسیار آن باشد. اگرچه تفكر، مؤثرترین راه برای معرفت است، اما مشكل ترین راه هم می باشد.
تفكر نیاز به علم، تمركز و قوت نفس دارد و انسانی كه پیوسته با حوادث و اسباب و شئون مختلف سر و كار دارد، كمتر می تواند جدای از اینها به ماورای این اسباب پی برده و درباره آنها اندیشه كند. به عبارت دیگر توجه به جهان طبیعت و سرو كار داشتن با كثرات ملك این عالم، انسان را از توجه و تدبر در ملكوت آن بازمی دارد. در حالی كه خواسته و روش ترتبیتی اسلام، توجه و تدبر در ملكوت آسمان ها و زمین است.
«ایا در ملكوت آسمان ها و زمین اندیشه نمی كنند؟» (اعراف/185).
بحرانی كه امروزه بشر به آن دچار است، می توان بحران تفكر دانست. انسان امروز با پیروی از تمدن غرب، خود را در اسباب و ابزار و تكنیك غرق نموده است، به گونه ای كه در زندگی شهروند این تمدن، جایی برای تفكر باقی نمانده است. در شریعت اسلامی تمام برنامه ریزی و دستورها و عبادت ها به سوی پرورش انسانی ارزشمند و كامل و همه بعدی نشانه رفته اند. یكی از این برنامه ها، اعتكاف است. انسان معتكف، فارغ از دشواری ها و درگیریهای اجتماع و حتی اهل عیال، در خلوتی امن و ساكت، فرصت بسیار خوبی در اختیار دارد تا درباره ملكوت عالم بیندیشد و به اسراری در پس پرده عالم پی ببرد.
3- حضور در مسجد:
مسجد به عنوان مهمترین مركز اسلامی و یكی از مقدس ترین مكانها دارای ارزش و اهمیت بسیار بالایی است به طوری كه به عنوان بیت الله یا خانه خدا مطرح است.(6) خانه ای كه در آن تنها نام و یاد خدا مطرح شده و هر آنچه غیر اوست، شایستگی عنوان شدن ندارد. میزان رواج فرهنگ اسلامی در هر جامعه بستگی به تعداد و رونق مساجد آن جامعه دارد. از این رو، در روایت های بسیاری بر حضور در مساجد تأكید شده است. اگرچه مساجد مكان هایی برای عبادت خداوند می باشند، اما صرف حضور و باقی ماندن افراد در آن دارای فضیلت و مورد تأكید فراوان است. اهل مسجد به عنوان زائران حضرت باری تعالی شناخته شدهاند.(7)
امام علی علیه السلام نقل می كنند: در شب معراج كه خداوند با حبیبش گفتگو می نمود، چنین فرمود: «ای احمد! چنین نیست كه هركس گوید خدای را دوست دارد، دوستدار من باشد، مگر این كه … مسجد را خانه خویش بداند.»(8)
4- تقویت اراده:
هر انسانی فطرتاً می داند كه اگر بخواهد در مسیر قداست و طهارت باشد، و به سوی كمال و سعادت قدم بردارد و در انسانیت و روحانیت رشد یابد، هرگز نمیتواند خود را در ارتكاب هر عمل و به دست آوردن هر لذتی آزاد و بی قید و بند بداند، چرا كه در درون مملكت وجود هر كس نیروها و لشكریان مختلفی وجود دارند كه برخی او را به سمت حیوانیت و برخی دیگر به سوی كمال انسانی دعوت می كنند. این درگیری و اختلاف همیشگی است و هر طرف كه در این نبرد پیروز شود، طرف مقابل را به اسارت گرفته و یا دربند كشیدن كامل انسان، از دشمن دربند در راه اهداف خود بهره می جوید.
برای اینكه انسان بتواند بر قوای حیوانی خود تسلط و مالكیت داشته باشد، لازم است همه فعالیت ها و خواسته های آن را تحت نظارت و محدودیت قرار دهد.
برای رسیدن به آن مالكیت لازم است در برابر خواهش های پی در پی و فشارهای قوای حیوانی با خویشتن داری و مخالفت و گاهی با عمل بر ضد آنچه او خواسته آن را تضعیف نمود و در اختیار گرفت.
امیرالمؤمنین (علیه السّلام) می فرمایند: «تو اگر رهبري خود را در اختيار نفست قرار دهى، آخرت خود را خراب كرده ای و نفست تو را به بلایی بی انتها و بدبختی بی پایان وارد خواهد نمود.»
خداوند متعال هدف از تشريع روزه را كه شرط اساسي اعتكاف است كسب ملكه تقوي توسط انسان معرفي مي نمايد و سر آن اين است كه روزه موجب تقویت اراده مي شود.
تقویت اراده علاوه بر این كه انسان را در طاعت محض از حضرت حق جل و علا یاری می دهد، در اثر قوت و ارتفاعی كه به نفس و روح انسان می بخشد، دست یابی او را به بسیاری از كمالات روحانی و درك معارف الهی و حضور قلب در عبادات و بسیاری از توفیقات دیگر را در پی دارد.

گوشه ای از آداب اعتكاف(9)
اعتكاف كه مجموعه اي از محدوديت ها و لازمه آن دست شستن از لذت ها و آزادي هاست تمرين خوبي براي تقویت اراده است. كمترین مدت اعتكاف سه روز می باشد.
اعتكاف از نظر زمان محدود به وقت خاصی نیست، تنها از آن رو كه لازمه اعتكاف روزه گرفتن است باید زمان اعتكاف زمانی باشد كه شرعاً بتوان روزه گرفت. بهترین زمان برای اعتكاف ایام البیض ماه رجب و دهه آخر ماه مبارك رمضان است.
كسی كه اعتكاف می كند باید در تمام مدت اعتكاف در مسجد حضور داشته باشد. تنها برای اموری كه از نظر عقل، شرع و یا عرف، ضروری به شمار ایند مانند شهادت دادن و عیادت از مریض در صورتی كه ضروری تلقی شود، می توان به اندازه ضرورت از مسجد خارج شد.
معتكف در تمام طول اعتكاف بايستي از كليه امور جنسى، خرید و فروش و هر نوع معامله و تجارت خودداری كند. جدال و كشمكش در امور دینی و دنیوی برای اثبات برتری خود را كنار بگذارد. ولی نزاع برای اثبات حق و هدایت كسی از گمراهی و خطا مانعی ندارد.
معتكف باید از بوییدن گیاهان معطر و بوی خوش به قصد لذت بپرهیزد، بلكه احتیاط مستحب آن است كه از آنچه بر مُحرم، حرام شده دوری گزیند.
متأسفانه اهمیت اعتكاف و نقش به سزای آن در تصیفه و تزكیه انسان هنوز هم برای بسیاری از ما مسلمانان ناشناخته مانده است. از این رو جا دارد مبلغان اسلامي بيش از پيش بر نقش مهم آن تأكيد ورزند تا اين سنت ديني آن گونه كه شايسته است، جایگاه خود را در جامعه اسلامی بیابد. كسی كه چندین روز نفس خود را مهار كرده و مجبور می كند تا از محدوده ای معین خارج نشود و از لذت های دنیایی صرف نظر نماید، پس از اعتكاف آسان تر میتواند مراقب خود باشد. البته به شرطی كه پس از ایام اعتكاف دوباره خود را رها نداند و ملكات بدست آمده را با دقت حفظ كند.

پی‌نوشتها:

1- عارف بزرگوار، مرحوم ميرزا جواد آقا ملكي تبريزى.
2- المراقبات فی اعمال السنه.
3- غررالحكم، ح 661.
4- معراج السعاده، ص 598.
5- غررالحكم، ح 2907.
6- من لا یحضره الفقیه، ج 1، ص 199، از امام سجاد (علیه السّلام).
7- ارشاد القلوب، ص 77، از امام حسن (علیه السّلام).
8- قرب الاسناد، ص 205.
9- سیمای مسجد، تألیف رحیم نوبهار، ص 74.
برگرفته از : خیمه :: مرداد 1384 – شماره 19

مطالب مشابه