مفسّران و دانشمندان شيعه عموماً و جماعتى از علماء و مفسّران و محدّثان معروف اهل سنّت، معتقدند كه آيه “اليوم اكملت لكم دينكم” در روز 18 ذى الحجة كه به “غدير خم” نام بردار است، نازل شده است. در اينجا به برخى از كلمات علماء و مفسران اهل سنت، پيرامون آيه فوق و سبب نزول آن، اشاره مىكنيم.
1. جلال الدين سيوطى در تفسير معروف خود “الدر المنثور” در ذيل آيه مورد بحث، در ضمن حديثى نقل مىكند:
هنگامى كه پيامبر اسلامصلى الله عليه وآله در روز غدير علىعليه السلام را به امامت نصب نمود و آواى ولايت او را سر داد، پيك وحى، جبرئيل امين، آيه فوق را آورد(1).
2. خطيب بغدادى در تاريخ خود نقل مىكند:
هر كس روز 18 ماه ذى الحجّة را روزه بگيرد، براى او روزه شصت ماه نوشته مىشود و آن روز، روز غدير خم است. وقتى كه پيامبر اسلامصلى الله عليه وآله دست على بن ابى طالب را گرفت و فرمود: آيا من ولىّ و سرپرست مؤمنين نيستم؟ پاسخ دادند: چرا! تو ولىّ مؤمنان هستى اى پيامبر خدا! آنگاه فرمود: هر كس من مولاى او هستم على مولاى او است. عمر بن الخطاب گفت: به به آفرين بر تو اى پسر ابوطالب. از هم اكنون تو مولاى من و مولاى هر مسلمان هستى! پس خدا آيه اليوم اكملت لكم دينكم را نازل كرد.(2).
3. ابن مغازلى، كه يكى از بزرگان فقهاء و حفّاظ اهل سنت است، در كتاب معروف خود بنام “مناقب علىّ بن ابى طالبعليه السلام، كه در ميان كتب مناقب امام علىعليه السلام بىنظير و يا كم نظير است، حديثى را نقل مىكند كه شبيه حديث سابق است با مختصر تفاوت و اضافاتی و با صراحت مىگويد: آيه مورد نظر در روز 18 ذى الحجّة روز غدير خم نازل شده است.
و باز حموينى، كه يكى ديگر از علماء و دانشمندان اهل سنت است، در كتاب معروف خود “فرائد السمطين” با اسناد خود نقل مىكند:
رسول خدا صلى الله عليه وآله در روز غدير خم مردم را براى معرفى على (عليه السلام) فرا خواند و دستور داد زير درختى كه در آنجا بود، از خار و علف پاك نمايند و مردم امر آن حضرت را به جا آوردند و آن روز مصادف با روز پنجشنبه بود. سپس مردم را فرا خواند و دست علىعليه السلام را گرفت بالا برد تا جائى كه مردم، سفيدى زير بغل او را ديدند. هنوز رسول خداصلى الله عليه وآله و علىعليه السلام از همديگر جدا نشده بودند که اين آيه نازل شد: “اليوم اكملت لكم دينكم…” پيامبر فرمود: خداوند بزرگ است، همان خدائى كه آئين خود را كامل و نعمت خود را بر ما تمام كرد و از نبوت و رسالت من و ولايت علىعليه السلام راضى و خشنود گشت و سپس فرمود: خداوندا دوستان او را دوست بدار و دشمنان او را دشمن بدار! يارانش را يارى كن و آنها را كه ياريش نكنند، از يارى خويش محروم بدار.(3)
ما اين بحث را با سخن گرانقيمت مرحوم علامه امينى به پايان مىبريم. او در كتاب خود “الغدير” در بحث آياتى كه در روز غدير خم نازل شده است، بعد از تصريح به اينكه آيه اليوم اكملت لكم دينكم… در روز غدير نازل شده مىفرمايد:
همه اماميّه قائلند كه اين آيه كريمه درباره نصّ غدير، بعد از آنكه رسول خداصلى الله عليه وآله در بيابان و صحراى خمّ قرار گرفته بود، پيرامون ولايت على بن ابى طالبعليه السلام نازل شده است.
نصّى كه با الفاظ مفيد و صريح و آشكار به گونهاى كه همه صحابه آن را شناختند و همه عرب آن را فهميدند! و اين خبر به هر كس رسيد، با آن استدلال مىكرد و جماعت زيادى از علماء تفسير و پيشوايان حديث و حفاظ آثار از اهل سنّت، در اين مطلب (نزول آيه اکمال در مورد روز غدير خمّ) با اماميّه همصدا شدهاند.(4)
و سپس بيش از پانزده نفر از علماء و دانشمندان و مفسران آنها را با اسم و نام كتاب و تعيين جلد و صفحه نام مىبرد كه تصريح كردهاند آيه “اليوم اكلمت لكم دينكم…” در روز غدير خم نازل شده است!
پینوشتها:
1. عن ابى سعيد الخِدرى قال: لمّا نصب رسول اللّهصلى الله عليه وآله عليّاً يوم غدير خم فنادى له بالولاية هبط جبرئيل عليه بهذه الآية “اليوم اكملت لكم دينكم” تفسير الدر المنثور، ج 3، ص 19، ذيل آيه 3 سوره مائده.
2. عن أبى هريرة قال: مَنْ صام يوم ثماني عشرة من ذى الحجّة كُتِبَ له صيام ستّين شهراً، و هو يوم غدير خم لما أخذ النبيّصلى الله عليه وآله بيد على بن ابى طالبعليه السلام، فقال: ألستُ ولىّ المؤمنين؟ قالوا: بلى يا رسول اللّه، قال: من كنتُ مولاه فعلىُّ مولاه، فقال عمر بن الخطاب: بخّ بخّ لك، يابن ابى طالب أصبحت مولاي و مولى كلّ مسلمٍ، فأنزل الله “اليوم اكملت لكم دينكم”.
تاريخ بغداد، ج 8، ص 290.
3. اِنّر النبىّصلى الله عليه وآله يوم دعا الناس إلى عليّ في غدير خمّ أمر بما كان تحت الشجرة من الشوك فقُمَّ، و ذلك يوم الخميس، ثمّ دعا الناس إلى علىٍّ فأخذ بضبعه فرفعه حتّى نظر النّاس إلى بياض إبطيه، ثمّ لم يتفرّقا حتّى نزلت هذه الآية “اليوم اَكْمَلْتُ لكم دينكم…” فقال رسول اللّهصلى الله عليه وآله: الله اكبر على اكمال الدين و إتمام النعمة و رضى الرّب برسالتى و الولاية لعليّعليه السلام. ثمّ قال: اللّهم وال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره و اخذل من خدله.
فرائد السمطين )چاپ اول، سال 1398 ه مطابق 1978 ميلادى، ناشر: مؤسسه محمودى، بيروت – لبنان( ج 1، ص 73، باب 12، ح 39.
4. قال الأمينى (قدس سره): و من الآيات النازلة يوم الغدير في اميرالمؤمنينعليه السلام قوله تعالى “اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتي و رضيت لكم الإسلام ديناً” أطبقت الإمامية عن بكرة أبيهم على نزول هذه الآية الكريمة حول نصّ الغدير بعد إجهار النبيّصلى الله عليه وآله بولاية اميرالمؤمنينعليه السلام بألفاظٍ درّيّةٍ صريحةٍ، فتضمّن نصاً جليّاً عرفَته الصحابة و فهمته العرب، فاحتج به من بلغه الخبر، و طابق الإماميةَ على ذلك كثيرون من علماء التفسير و ائمة الحديث و حفظه الآثار من أهل السّنّة.
ؤ – الغدير (چاپ پنجم، 1403، بيروت) ج 1، ص 230.
