نقد و بررسی:
تعريف و احكام اجمالي مرتد:
ارتداد در لغت به معناي رجوع و بازگشت است.(1) و منظور از “مرتد” كسي است كه اسلام را بپذيرد و سپس از آن بازگشت نموده و اعلام جدايي نمايد. در قرآن كريم نيز ارتداد بازگشت به كفر معنا شده است.
غالب، بلكه مشهور فقها، احكام شرعيه‏ي مرتد را بر همين معنا بار كرده‏اند.(2) امّا در اين ميان “سيد رشتي” از شاگردان سيد مرتضي و شيخ طوسي(ره) بر خلاف مشهور، علاوه بر بازگشت از دين، “اظهار كفر” و “انكار و جحد” را ملاك ارتداد دانسته‏اند.(3) ابوصلاح حلبي از معاصران شيخ نيز اين ملاك‏ها را تأييد نموده است(4). يكي از بزرگان معاصر نيز مي‏گويد: احكام مرتد مربوط به كسي است كه به اظهار يا تبليغ كفر بپردازد.(5)
بنابر اين، ارتداد به معناي بازگشت از دين، توأم با انكار و جحد است. جاحد كسي است كه با وجود علم به حقّانيّت و البته با وجود اتمام حجت، باز هم انكار نمايد. در اسلام، مجازات شديدي براي چنين  كسي ذكر شده است كه علّت آن را بيان خواهيم كرد.
در قرآن كريم با وجود اين كه ماده‏ي “ردّ” به معناي بازگشت از دين در آيات متعددي به كار رفته است(6) امّا دلالت آن‏ها در  مجازات دنيوي و حقوقي براي مرتد، ظاهر نيست؛ بلكه تنها به مذمت شديد و عذاب اخروي مرتدّ، اشاره شده است؛
در روايات، احكام ويژه‏اي از قبيل قتل، براي مرتد فطری، حبس ابد براي زن مرتده، نقض زوجيت مرتد، نقض اهليت در تصرفات، عقود، ايقاعات و… براي مرتدّ بيان شده است.(7)
از مجموع آرا و نظريات شيعه و سنّي درباره‏ي مرتدّ، مي‏توان به نتايج زير دست يافت:(8)
1- مرتد گونه‏اي از كافر است كه ديگر تأمين جاني و مالي ندارد و…
2- احكام گوناگونِ مرتد، از قبيلِ قتل، استتابه، مصادره‏ي اموال و… عمدتاً به روايات معصومين‏عليهم السلام، اجماعات مورد ادعا و قول و فعل صحابه‏ي پيامبر اكرم‏صلي الله عليه وآله مستند شده است.
3- به آیات قرآن مجيد غالباً براي نشان دادن اهميت، شدت، حرمت و مبغوضيت ارتداد، استناد شده است. بعضاً در وجوب قتل مرتد و استتابه نيز تحت عنوان كلّي كافر يا مشرك به قرآن استناد شده است.
4- بعضي، ارتداد را صرف تغيير عقيده نمي‏دانند، بلكه اظهار شعار كفر و انكار خود‌خواهانه را در عنوان دخيل مي‏دانند.(9)
5- اجراي احكام مرتد، در نظر غالب فقها، از اختيارات حاكم شرع است.
اين كه اسلام درباره‏ي مرتدّ، اشدّ مجازات را در نظر گرفته است، فلسفه‏ي خاص خود را دارد. گفتيم اسلام در مورد كساني كه هنوز اسلام را نپذيرفته‏اند، چنين سخت‏گيري نمي‏كند؛ در اصل پذيرش دين اجباري نيست؛ امّا در مورد كساني كه اسلام را پذيرا شوند، سپس عدول كنند، فوق‏العاده سخت‏گير است؛ چه اين كه اين عمل، موجب تزلزل جامعه‏ي اسلامي مي‏گردد. كسي كه با رضايت و آگاهانه اسلام را برگزيده، عدول بعدي او از دو حال بيرون نيست: يا اسلام آوردن او ريايي و از روي نفاق بوده و قلباً كافر مانده كه جزاي او به دليل بازي با مقدسات دين، قتل و… است و يا واقعاً اسلام آورده، امّا بعد دچار ترديد و وسواس شيطاني شده است. در اين حال، با تبيين حقايق و رفع شبهات اتمام حجت مي‏شود؛ اگر پذيرفت، توبه‏اش (در خصوص مرتد ملي) قبول است؛ والا احكام مرتد بر او جاري مي‏شود. امّا مرتد فطري – كسي كه از پدر و مادر مسلمان متولد شده و در يك محيط اسلامي پرورش يافته – بسيار بعيد به نظر مي‏رسد كه محتواي اسلام را تشخيص نداده باشد؛ بنابر اين عدول از اسلام به توطئه و خيانت شبيه‏تر است تا به اشتباه عدم درك حقيقت؛ چنين كسي استحقاق چنين مجازاتي را دارد؛ بنابر اين، توبه‏ي او در ظاهر پذيرفته نيست. ممكن است اگر واقعاً پشيمان گردد، توبه‏ي او در پيش گاه خدا پذيرفته شود. البته اگر مجرم زن باشد، توبه‏ي او مطلقاً قبول است و حكم اعدام ندارد. البته بنابر نظر برخی از فقها مجازات مرتد تنها شامل کسی می‌شود که پس از ارتداد به تبلیغ عقاید خود بپردازد و به نوعی بر علیه باورهای دینی فعالیت کند که این کار در حقیقت نوعی جرم امنیتی بر لیه امنیت و ایمان جامعه اسلامی محسوب می‌شود. این نظریه با توجه به دیگر مباحث اسلامی در حوزه دینداری به صواب نزدیک‌تر می نماید.
كسي كه به پيامبر اكرم ‏صلي الله عليه وآله و امامان معصوم‏ عليهم السلام و فاطمه‏ي زهرا عليها‌السلام دشنام بدهد و يا اهانت كند، ملحق به مرتدّ مي‏شود و احكام ارتداد بر او جاري است.(10) روايات خاصّي در منابع اسلامي درباره‏ي مباح بودن خون چنين كسي وجود دارد.(11)
از مجموع آن‏چه – ولو به طور اجمال – گفته شد، به اين نتيجه مي‏رسيم كه:
ارتداد به معناي بازگشت از عقيده به اسلام، توأم با انكار و اظهار كفر، يك عنوان ذاتي است؛ به اين معنا كه خود اين عنوان داراي حكم شرعي است و احكامي مانند وجوب توبه دادن و جواز قتل و انتقال اموال به ورثه … بر خود اين عنوان مترتب است؛ نه اين كه با همراه شدن با عناوين ديگري مانند محارب، توطئه عليه حكومت اسلامي و… اين حكم را پيدا كنند؛ بنابر اين ارتداد، اگر به مرحله‏ي اظهار برسد، احكام مذكور بر آن مترتب مي‏شود، به خصوص كه اظهار ارتداد توأم و ملازم با آثار اجتماعي آن است.

پی‌نوشت‌ها:
1) مقايس اللغة، ج 2، ص 473؛  صحاح اللغة، ج 2، ص 473؛ مفردات راغب، ص 197.
2) سيف اله صرامي، احكام مرتد از ديدگاه اسلام و حقوق بشر، تهران: مركز تحقيقات استراتژيك رياست جمهوري، 1376، ص 253.
3) سلسله ينابيع الفقهيه، ج 9، ص 171.
4) الكافي في الفقه، ص 311.
5) ناصر مكارم شيرازي و ديگران، پيام قرآن، ج 10، ص 206.
6) سوره‏ي بقره (2)، آيه‏ي 217، آل عمران (3)، آيات 91  86  85 و 106، انعام آيه‏ي 77، نحل، آيه‏ي 109، محمد، آيه‏ي 25، زمرد، آيه‏ي 65.
7) وسائل الشيعه، ج 18، ص‏ص 544 به بعد،ابواب حد المرتد.
8) ر. ك: سيف اللَّه صرافي، همان، ص‏ص 228 – 167.
9) ر.ك: شافعي، الأم بيروت: دارالمعرفة، ج 6، ص 156.
– شيخ طوسي (ره)،  المبسوط (كتاب المرتد) در سلسلة ينابيع الفقهيه، ج 31، ص 169.
– سرخسي، المبسوط، )مصر، دارالدعوة، 1326 ه . ق.( ج 10، ص 98.
– علامه‏ي مجلسي، بحارالانوار، تهران، اسلاميه، 1406، ج 9، ص 219 – 215.
– محمدحسين نجفي، جواهرالكلام، ج 6 كتاب الطهارة، ج 29؛ ج30 كتاب نكاح(؛ ج 41 )كتاب الحدود.
10) پيام قرآن، ج 10، ص 204.
11) وسائل الشيعه، ج 18، ص 485، كتاب الحدود، باب 25، حديث 1 تا 4، ص 461، حديث 1 تا 6.