روشهاي تقويت حافظه در اسلام كدامند؟

اسلام اساساً دين هدايت و نجات بشر است:
اسلام دين هدايت بندگان به سوي سعادت و رستگاري است و هدف ارايه راهي است كه تقرب و در جوار رحمت حق قرار گرفتن را به ارمغان مي آورد؛ نجات بندگان از گم گشتگي ها بر روي زمين بزرگترين هديه خداوند به بشر است؛ همچنين هدف از ارسال پيامبران هم در اين راستا بيان مي گردد. از اينرو آنها در كامل ترين اديان آسماني «اسلام عزيز»، مسايل و احكامي براي زندگاني سالم بنحو كلي بيان شده است. خصوصيت اين مسايل حفظ كردن «جنبة انسانيت» افراد است، كه عقل بشر به مصالح واقعي بسياري از آنها نمي تواند پي برد. وقتي از دو بُعدي بودن موجودي بنام انسان صحبت مي شود «جنبة انسانيت» در رابطه با روح معنا مي يابد كه پاك نگاه داشتن آن وظيفة هر فردي مي باشد؛ بنابراين كه حتي احكام مرتبط با خوردن و آشاميدن و پوشيدنيها در اين راستا مطرح گشته اند.
اما اسلام با آنكه صرفاً به سعادت بشري نظر داشته در عين حال به مناسبتهاي مختلف از مسايل مربوط به زندگي عمومي سخن گفته است؛ البته اين بدين معني نيست كه خود با هدف كشف و تبيين قوانين علمي به بيان آنها مبادرت ورزيده باشد. همانگونه كه مستحضريد در قرآن آيات گوناگوني دربارة نظم و واقعيات جهان هستي مطالبي را بيان كرده است و همواره انسان را به جستجو و كاوش دربارة طبيعت فراخوانده است. به عبارت ديگر در متن دين دعوت به تفكر و كاوش هاي تجربي و آزمايش و سير در طبيعت وجود دارد.[1] آياتي نظير؛ «بگو بنگريد كه چه چيزهايي در آسمان ها و زمين است.»[2] پس خود اسلام ما را به علم تشويق مي كنند و مسايلي را كه مي توان با بررسي علمي بدست آورد را به خودمان واگذارده است و ما تا آن اندازه بايست در صدد فراگيري آن باشيم كه دستورهاي ديني فراگيري آن را از هر منبعي كه واجد آن باشد بر ما لازم دانسته اند در روايت زير اشاره به اين معنا دارند: علم را بجويي حتي اگر در چين باشد. [3] امام علي ـ عليه السلام ـ فرمودند: عمل گمشدة مؤمن است پس آنرا جذب كنيد (فرا گيريد)، حتي اگر از دست مشركان باشد.[4] بهره گيري از كشفيات علمي لازم است:
حال در خصوص سؤال مذكور يعني تقويت حافظه و احياناً خلاقيت و پرورش تفكر چنانچه علوم تجربي به نتايجي دست يافته اند براساس تعاليم ديني بايستي آنها را فرا گرفت و از آنها سود جست و نبايد انتظار داشت كه دين با رسالت تا اين حدّ مهم به مسايل بي شماري كه در زندگي هست بپردازد؛ هر چند گهگاه در متون ديني اسلام اعم از قرآن و احاديث ائمه معصومين ـ عليه السلام ـ به توصيه هايي در رابطه با خواص مواد غذايي و نقش آنها در سلامتي مزاج و يا بر هم زدن آن بر مي خوريم. البته برخي از اين توصيه ها ناظر به «جهت علمي» مسأله است؛ چنانكه توصيه به خوردن «مَويز» كه نوعي كشمش داراي قند است، فرايند سوخت و ساز (متابوليسم) را در مغز تأمين مي نمايد. «عسل» نيز با دارا بودن «قند عالي» در توصيه هاي اسلام براي تقويت حافظه مورد اشاره قرار گرفته است. در مواردي هم در زمان امام باقر و امام صادق ـ عليهما السلام ـ زمينه هايي فراهم شد و به شاگردان خود مسايلي را در زمينه علوم تجربي آموختند و بدين وسيله به آنها آموختند كه، بدنبال پيشرفت علمي و سامان دادن اوضاع زندگي خود باشند.

توصيه هايي براي بهبودي نيروي رواني و ذهني:
در دستة ديگري از روايات؛ متعادل سازي و منسجم كردن قواي انسان توصيه شده است.
حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي‌فرمايد: با نپرداختن به امور بي اهميت و بي ارزش، عقل و خرد تو كمال و فزوني خواهد يافت.[5] اين روايت سعي در دور نگه داشتن ذهن افراد از آشفتگي هاي دروني و بيروني دارند، كه به لحاظ روانشناختي مي توان آنها را نيز مورد مطالعه و بررسي قرار داد، همچنانكه روانشناسي علمي مستقلاً به مطالعه آنها پرداخته است و به همان نتايج بصورت علمي دست يافته است.
بنابراين هدف حفظ آرامش رواني بعنوان زمينه اي براي سالم ماندن قواي فكري است؛ در اين صورت فرد مي تواند به حافظه اي بهتر دست يابد. براي نمونه مي توان به استعمال بوي خوش و دوري از بوهاي بد و نوشتن مطالب كه اشاره به تقويت حافظة ديداري دارد كه با درگير كردن ذهن مطالب به طور شگفت انگيزي در ذهن جاي مي گيرد و اين مسأله مورد تأييد علم نيز به اثبات رسيده است؛ امام صادق ـ عليه السلام ـ : بنويسيد زيرا نمي توان آموخته ها را حفظ كرد جز بوسيلة نوشتن.[6]

توصيه هايي با آثار معنوي خارج از فهم بشري:
در اين بين به دسته اي از توصيه ها بر مي خوريم كه از دايرة قوانين علمي خارج بوده و علم نمي تواند آنها را تبيين كند، هر چند گاه به برخي جنبه ها اشاره مي گردد كه مي تواند تا اندازه اي نيز درست باشد. به عنوان نمونه:[7] خواندن قرآن و مداومت در خواندن آيت الكرسي. فرستادن صلوات بر پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ و اهل بيت ـ عليهم السلام ـ ، ترك گناه، ترك خندة زياد و بلند و ترك بي احترامي به استاد هم در جلوگيري از كم حافظگي مورد اشاره قرار گرفته است؛ همچنين مسواك زدن از عوامل مؤثر برشمرده شده است و با عقل نمي توان پي برد آيا با انجام ندادن برخي كارها بركت از فرد سلب مي شود يا خير؛ گرچه مي توان به دلايلي نيز دست يافت. بعنوان مثال: ممكن است انجام گناهان بوسيله دور كردن انسان از معنويات موجب كاهش حافظه گردد؛ اگر چه به وضوح، انجام گناهان عامل آشفتگي قواي رواني نيز مي باشد؛ اما همواره اينگونه نيست و دست يك قاعدة غيرعادي نيز در كار است.
خوردن پنير زياد كه باعث كاهش قواي حافظه مي گردد همچنين خوردن ترشي و غذاي داغ و اثر آن ها در كاهش حافظه تا اندازه اي قابل مطالعه توسط علم است؛ «زياده روي در مباشرت جنسي» منجر به تحليل قواي بدني و تغيير مسير يافتن مواد سوختي بدن از مغز مي گردد و از اينرو در روايات از آن پرهيز داده شده اند. كه برخلاف دستة قبل، قابل بررسي و پيگيري علمي است.

عوامل تقویت حافظه در اسلام (جمع‌بندی مطالب)
در یک جمع بندی کلی می‌توان برای تقویت حافظه توصیه‌های زیر را از منابع اسلامی به دست آورد:
1. تغذیه
امروزه نقش تغذیه در کارکرد مؤثر ذهن و حافظه مشخص شده است. در منابع دینی سفارش شده که برخی چیزها را برای تقویت حافظه مورد استفاده قرار دهیم مانند کشمش و عسل یا از خوردن برخی چیزها مانند پنیر، ترشی، و غذای داغ منع شده است. پس تغذیه می‌تواند نقش مؤثری در تقویت حافظه داشته باشد.
2. بهداشت
آلودگی و عدم رعایت بهداشت از کارکرد مؤثر ذهن می‌کاهد، در منابع اسلامی رعایت نظافت و توجه به بهداشت مورد تأکید قرار گرفته است و در مواردی مانند مسواک زدن ارتباط آن با حافظه تصریح شده است. پس رعایت بهداشت می‌تواند در تقویت حافظه مؤثر باشد.
3. عمق پردازش
یکی از مسائل که سبب ماندگاری مطالب در ذهن می‌شود پردازش عمیق مطالب در ذهن است. تفکر در باره مطالب سبب عمیق شدن پردازش می‌شود. در اسلام به مسأله تفکر زیاد اهمیت داده شده است.
4. توجه و دقت
دقت و توجه سبب می‌شود که مطالب بیشتر در ذهن بماند. در منابع اسلامی به کارگیری حواس و استفاده از گوش و چشم مورد تأکید قرار گرفته است. کسانی که از حواس خود به خوبی بهره نمی‌گیرند، کر و لال و گنگ معرفی شده است.
5. بیان مطالب
بیان مطالب سبب می‌شود که انسان آنها را به زودی فراموش نکند. در منابع اسلامی نشر علم، روایت علم، رساندن و بیان آن برای مورد توجه قرار گرفته است. و زکات علم نشر آن معرفی شده است.
6. یادداشت
یکی از عواملی که از فراموشی جلوگیری می‌کند و سبب ماندگاری بیشتر مطالب در ذهن می‌شود نوشتن مطالب است. در اسلام نیز نوشتن و یادداشت سفارش شده است. و توصیه شده است که علم را با نوشتن در بند اندازید.
7. آرامش درون
ذهن آشفته سبب می‌شود که مطالب در آن باقی نماند. در اسلام سفارش شده است که انسان ذهن خود را به هر چیزی درگیر نکند و امور بی اهمیت را رها کند.
8.   معنویت و ترک گناه
مسائل معنوی سبب انسجام ذهن و آرامش روان می‌شود. این امر نقش زیادی در یادگیری مؤثر مطالب دارد. در منابع اسلامی توصیه‌های زیادی به مسائل معنوی و نقش آنها در تقویت حافظه شده است.

معرفي منبع جهت مطالعه بيشتر:
ـ تقويت حافظه، محمدحسين حق جو.

پي نوشت ها:
[1] . گلشني، مهدي؛ از علم سكولار تا علم ديني، تهران، پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، 1377، ص 56.
[2] . قل انظروا ماذا في السموات و الارض و… . يونس/ 1.
[3] . مجلسي، محمدباقر؛ بحارالانوار، چاپ بيروت: داراحياء التراث العربي، 1403 هـ ق، جلد 1، ص 180. (اطلبوا العلم و لو بالصين)
[4] . العلم ضالة المؤمن فخذوه و لو من ايدي المشركين: القرطبي، ابي عمر يوسف بن عبدالبر؛ كتاب جامع بيان العلم و فضله، ابي عمر يوسف بن عبدالبر القرطبي، البيروت، مؤسسه الكتب الثقافية، 1415 هـ ق، ص 122.
[5] . بترك ما لا يعنيك يتمّ لك العقل. غررالحكم، ص 302، حديث 113.
[6] . العاملي الشامي، زين الدين بن علي؛ منية المريد، احمد الحسيني، ناشر: مجمع الذخاير الاسلاميه.
[7]. البصري، صفاء الدين؛ راهنماي حفظ قرآن، ترجمه: محمد مهدي رضايي، دفتر نشر الهادي.