محيط دانشگاهها مناسب نيست، چه راهكارهايي را براي آشنا نمودن دوستان دانشجويم با اسلام ناب محمدي ـ صلي الله عليه و آله ـ و انديشه انقلابي مفيد ميدانيد؟
در مورد دانشجویان دو بحث وجود دارد یکی بحث محتوایی و دیگری بحث روششناختی.
الف) شناخت محتوای دین
دین اسلام و همچنین انقلاب اسلامی از یک محتوای عقلانی، فطرت پسند و جذاب برخوردار است. همین محتوای والا و زیبا سبب ماندگاری اسلام در طول اعصار و قرون شده است. اما متأسفانه به نظر میرسد که در دانشگاهها نگرش خاصی نسبت به دین وجود دارد. این نگرش از دو عامل ناشی میشود:
عامل اول؛ منابع درسی دانشگاه: مجموعه اساتید و دانشجویان در دانشگاه تمامی اطلاعات علمی را از کتب و منابع خارجی میگیرند. این اطلاعات عمدتا علمی، امروزی، ترقیبخش و کارآمد تلقی میشوند. در حالیکه کتب و منابع دانشگاهی عمدتا به صورت سکولار و بدون توجه به دین نوشته شدهاند و در آنها نوعی سکوت و بیتوجهی نسبت به دین وجود دارد. اگر در مواردی به دین توجه هم میشود نوعی استفاده دنیایی از دین است. یعنی دین را باعث سلامت روانی و آرامش اجتماعی میداند. اما به جنبه واقعی و اخروی دین توجهی نمیشود. لذا دانشگاه اعم از دانشجو و استاد نگرش خاصی نسبت به دین پیدا میکند.
عامل دوم؛ مقایسه دین اسلام با مسیحیت: تاریخ قرون وسطی در غرب و مسایلی که دستگاه کلیسا و پاپ به وجود آورد، خواسته یا ناخواسته مورد توجه دانشجویان قرار میگیرد. لذا یک مقایسه بین وضعیت آنروز غرب و امروز دنیای اسلام صورت میگیرد. در این مقایسه تفاوت بین ماهیت دین اسلام و مسیحیت و همچنین سوء برداشتها و استبدادگریهای که کلیسا داشت همه مغفول میماند. در نهایت همانطور که کلیسا مانع پیشرفت تلقی میشد، دین اسلام نیز با همان خصوصیت شناخته میشود. لذا یک نگرش منفی نسبت به دین در دانشگاه شکل میگیرد.
افزایش شناخت دانشگاه از محتوای واقعی دین
1ـ نقش توصیههای اسلامی در پیشرفت: توسعه و پیشرفت در دنیای امروز به عنوان یک ارزش بسیار مهم شناخته میشود. گاهی به طور ناخودآگاه دین اسلام ناسازگار با پیشرفت و ترقی در نظر گرفته میشود. همین امر باعث میشود که نگاه نسبت به دین منفی باشد. اما اگر دین اسلام به خوبی شناخته شود، توصیههای آن در کسب دانش، تفکر و تعقل، سفارشهای آن در شناخت عالم خلقت مورد توجه قرار گیرد، به خوبی روشن میشود که دین اسلام نه تنها مانع پیشرفت و توسعه نیست بلکه با دستورات علمجویانه و حقیقتطلبانه خود پیشرفت و توسعه را تسهیل میکند.
2ـ کاربرد اعمال عبادی: دانشجو نیاز دارد که از اثر واقعی اعمال عبادی بر روح و روان انسان آگاهی پیدا کند. اعمال و مناسک اسلامی را صرفا امور تقلیدی، غیر ضروی و بیروح تلقی نکند، بلکه اهمیت آنها را در زندگی فردی و اجتماعی خود درک کند. دانشجو نیاز دارد که درک کند این اعمال تا چه حد میتوانند روح و ضمیر انسان را برای کسب دانش آماده سازند، رضایت و آرامش را در زندگی انسان بر قرار سازند. آنان نیاز دارند که بدانند دینداری از انحرافات، سوء استفادهها، بیمسئولیتی و کمکاری جلوگیری میکند. جلوگیری از این امور چقدر زمینه پیشرفت فرد و کشور را فراهم میسازد.
به طور خلاصه اگر محتوای غنی و زیبای دین اسلام وانقلاب اسلامی برای دانشجویان روشن شود، آنان به دینداری روی میآورند.
ب) روشهای مؤثر آشنایی دانشجویان با محتوای دین
روششناسي و بررسي شيوههاي دعوت، در نظام تعليم و تربيت و اخلاق اسلامي جايگاهي ويژه دارد. در واقع دعوت و راهنمايي ديگران به اصول و ارزشهاي اسلام و آشناسازي آنان با انديشه انقلابي، آنگاه به بار مينشيند كه در قالب شيوههاي درست و مناسب به اجرا در آيد. از اين رو پيشنهاد ميشود متناسب با وضعيت دانشگاه و دانشجويان از روشهاي زير استفاده شود:
1. بيشتر با عمل و ارايه الگوي رفتاري، دوستان خود را به اسلام دعوت نماييد.
يكي از اساسيترين روشهايي كه در اسلام به آن تأكيد شده و شما ميتوانيد با استفاده از آن دوستان خود را به اصول و ارزشهاي ديني آشنا سازيد، بكارگيري روش الگويي است. ساختمان وجودي انسان به گونهاي است كه تأثير رفتار بر او بسيار بيشتر از تأثير گفتار و دعوت لفظي است، تحقيقات روانشناختي نيز اين مسأله را به اثبات رسانده است.[1] بنابراين شما ميتوانيد با رعايت مسايل ديني و مذهبي و اخلاق اسلامي، نمونهاي شايسته براي دوستان خود باشيد. سعي كنيد با رفتار خود آنها را به اسلام علاقمند نماييد، به شخصيت آنها احترام بگذاريد،[2] در مسايل درسي و… با آنها همكاري كنيد، هميشه با گشادهرويي برخورد نماييد. علاوه بر آنكه در روابط اجتماعي با آنها و ديگران مسايل اخلاق اجتماعي را رعايت ميكنيد، بكوشيد كه در مسايل فردي و عبادي خويش نيز كاملاً پايبند به اسلام باشيد، وقتي آنها شما را اينگونه ببينند، به شما علاقهمند ميشوند، شما را ميپذيرند، توجه داشته باشيد منظورم اين نيست كه شما رفتار تصنّعي از خود نشان دهيد، بلكه قطع نظر از دعوت آنها، وظيفه شما به عنوان يك جوان مؤمن و متعهد اين است كه به اصول و ارزشهاي اسلامي پايبند باشيد.
روشي كه پيامبران و ائمه اطهار ـ عليهم السّلام ـ در دعوت مردم به دين خدا و اسلام بكار ميبردند نيز همين روش الگويي بود.[3]
پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ خود بيش از هر چيز در دعوت مردم از روش عملي سود ميجست. وجود آن حضرت و رفتارش براي مردم درسي بود. امير مؤمنان خود نمونه والا در تربيت عملي بود. آن حضرت ميفرمايد: اي مردم! من شما را به طاعتي بر نميانگيزم جز آنكه خود پيش از شما به گذرادن آن بر ميخيزم. و شما را از معصيتي باز نميدارم جز آنكه پيش از شما آن را فرو ميگذارم. [4]
2. با استدلال و منطق و نرمي دوستان خود را دعوت كنيد
پس از آنكه با احترام گذاشتن به شخصيت آنها و نشان دادن اخلاق شايسته از خود، توانستيد علاقه و توجه مثبت آنها را به خود جلب كنيد، و شما را پذيرفتند، زمينة پذيرش نظرات شما هم فراهم ميشود، اما سعي كنيد هيچگاه با تندي و خشونت برخورد نكنيد، صريحاً نگوييد كه نظر و عقيده شما باطل است، چون ممكن است به آنها بر بخورد. بلكه با استدلال، منطق و نرمي با آنها صحبت كنيد؛ خداوند در اين باره ميفرمايد: «ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ»[5] يعني با حكمت و موعظه ديگران را به راه خدا دعوت نماييد.
3. با اساتيد خود در اين زمينه مشورت كنيد
اگر ميبينيد كه حرف شما را نميپذيرند يا دربارة موضوعي كه ميخواهيد براي آنها بيان كنيد، اطلاعات كافي نداريد، بهتر است از صحبت در آن موضوع صرفنظر نموده و با يكي از اساتيد دانشگاه كه تسلط كامل در آن موضوع دارند و احتمالاً مورد تأييد و پذيرش دوستان شما هم هستند، مسأله را در جريان بگذاريد تا ايشان در آن باره توضيح دهد.
4. تشکيل جلسات بحث دوستانه: در فضاي صميمانه و نه به شکل ميز گرد و مباحثات رسمي، موضوعي را محور بحث قرار دهيد. تا هم دوستان شما نظر بدهند و شريک در گفتگو شوند و هم شما لغزشگاه ها و نقاط مبهم افکار آن ها را در مورد دين، بيابيد. البته بايد خود را مسلح به دانش و اطلاعات نماييد. و به اصطلاح کم نياوريد. البته فضا را فضايي دوستانه نماييد و در صدد تعيين فاتح و شکست خورده نباشيد.
5. در همين بحث هاي دوستانه ولي علمي، به شبهات و سوالات بي جوابي مي رسيد. با مشورت همديگر، مي توانيد از يک کارشناس مسائل ديني و يا روحانيون دانشگاه و … براي پاسخ گويي دعوت نماييد.
6. ارتباط با مراکز پاسخگو: مي توانيد فرصت ارتباط دوستانتان را با مراکز پاسخگو به شبهات ديني، (مانند نهاد رهبري يا همين مرکز و …) فراهم نماييد.
7. کتب شناسي: جستجو و مطالعه کتبي که در موضوع خاصي شبهه شناسي و پاسخ گويي کرده بسيار مفيد است و شما را مجهز ميکند. مثلا در موضوع حجاب، کتاب شهيد مطهري و حجاب شناسي چاپ همين مرکز، يا شبهات امروزي مربوط به عاشورا آيت الله مصباح يزدي و غيره.
8. نرم افزار ها و محصولات فرهنگي ديني: با تهيه يا معرفي محصولات و CD هاي سخنراني، فيلم و … که جذاب و درس آموز باشد مي توانيد، به آنان کمکي کرده باشيد.
9. اجراي طرح سير مطالعاتي: مثلا سير مطالعاتي کتب شهيد مطهري را مي توانيد در زمانبندي مناسبي، به شکل دوستانه و با هم، اجرا نماييد که بسيار مفيد است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. مصطفي دلشاد تهراني، روشهاي تربيت در نهجالبلاغه، انتشارات دريا، چاپ اول، 1379.
2. احمد لقماني، شيوة جذب جوانان در تبليغ، نشر عطر سعادت، چاپ اول، 1380.
پي نوشت ها:
[1] . سيف، علياكبر؛ تغيير رفتار و رفتار درماني، نشر دوران، چاپ چهارم، 1379، فصل 16، ص362ـ351.
[2] . ر.ک: عبدوسي، محمدتقي؛ بيست و پنج ا صل از اصول اخلاقي امامان،دفتر تبيليغات اسلامي، چاپ هفتم، 1375، ص15ـ9.
[3] . اسحاقي، سيدحسين، سلوك علوي، مركز پژوهشهاي اسلامي صدا و سيما، چاپ اول، 1381، ص75ـ67.
[4] . نهجالبلاغه، ترجمه محمدجواد شريعت، انتشارات مشعل، چاپ اول، 1360، ص424.
[5] . نحل/ 125.
