براي علاقمند شدن به مطالعه و خواندن قرآن، چه بايد کرد؟

پیش از آنکه توصیه‌هایی را برای افزایش انگیزه بیان کنیم، توضیحی در باره فرایند انگیزه مطرح می‌شود:
انگیزه ارتباط تنگاتنگی با نیازهای انسان دارد. هر کاری که یکی از نیازهای مادی، معنوی یا اجتماعی انسان را ارضاء کند، انسان برای انجام آن کار انگیزه خواهد داشت. معروفترین نیازهای انسان عبارتند از: نیازهای بدنی (مثل نیاز به غذا، آب، مسکن، لباس، سلامتی و غریزه جنسی)، نیاز به امنیت، شهرت، دانستن، کمال، قدرت، ثروت، کنجکاوی، زیبایی، آرامش و احترام.
بنابراین هر رفتاری که یک یا چند تا از این نیازها را بر آورده سازد، انسان به انجام آن عمل انگیزه دارد. یعنی کاری که انسان را آرامش برساند، عملی که انسان را به کمال برساند، رفتاری که امنیت انسان را تأمین کند، عملی که انسان را به شهرت یا قدرت برساند، یا او را پولدار نماید، یا غریزه جنسی او را ارضاء کند، یا حس کنجکاوی او را سیراب می‌سازد، یا برای او احترام را به ارمغان می‌آورد، یا افتخاری نصیب او می‌کند در همه این موارد انسان برای انجام آن عمل انگیزه دارد.
اما در این فرایند دو نکته دیگر در مورد انگیزه خیلی مهم هستند:
1ـ ارزش هدف: هدف یعنی کاری که انسان به دنبال تحقق آن است. هدف زمانی ارزشمند است که مهمترین نیازهای انسان را برآورده سازد.
2ـ احتمال رسیدن به هدف: در بحث انگیزه احتمال رسیدن به هدف از همه مهم‌تر است. زیرا خیلی از اهداف (مثل دانشمند بزرگ شدن) ارزشمند هستند، اما چون احتمال موفقیت و دستیابی به آن وجود ندارد، کسی سراغ آن هدف نمی‌رود.  دو چیز احتمال رسیدن به هدف را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
الف) خود کارآمدی: یعنی فرد چقدر خود را توانمند می‌داند که با انجام آن کار به آن هدف برسد. افرادی که انگیزه ندارند اکثرا در این قسمت دچار مشکل هستند. زیرا از درون احساس می‌کنند که توانایی لازم را برای رسیدن به هدف ندارند.
ب) دشواری عمل: در کنار اینکه فرد توانایی خود را ارزیابی می‌کند، به دشواری کار نیز نگاه می‌کند. هر چه دشواری کار در نظر فرد زیاد باشد، احتمال رسیدن به هدف پائین می‌آید و در نتیجه انگیزه فرد ضعیف می‌شود.
احساس خود‌کارآمدی و دشواری عمل تابع نگاه فرد به جنبه‌های مثبت و منفی خود و عمل است. افرادی که جنبه‌های منفی خود را پر رنگ می‌بینند، کارآمدی خود را ضعیف احساس می‌کنند. همچنین افرادی که مشکلات کارها را بیشتر می‌بینند، دشواری عمل در نظرشان زیاد است. لذا افراد منفی‌نگر انگیزه پائین دارند.
با توجه به مباحث نظری فوق برای افزایش انگیزه خود نسبت به مطالعه قرآن یا هر نوع مطالعه اقدامات زیر را انجام دهید:
1ـ این احساس را در خود تقویت کنید که با مطالعه قرآن به مطالب جدید دست می‌یابید. این امر احساس کنجکاوی و پیشرفت را در شما زنده می‌سازد انگیزه شما افزایش می‌یاید. یعنی همان احساس خود کارآمدی تا تقویت می‌شود.
2ـ هنگام مطالعه و خواندن آیات قرآن کنجکاو باشید. از خود بپرسید که این آیه چه مطالبی را می‌خواهد بیان کند و چه درس‌های برای زندگی انسان دارد. تا می‌توانید در این مورد متفکر و روشن‌اندیش باشید و در معنای آیات بیشتر دقت کنید.
3. انگيزه و علاقه: هر رفتار انسان براساس هدفي است كه در نظر دارد؛ هر اندازه هدف و غايت رفتار ارزشمندتر باشد، رفتار نيز با استحكام بيشتر بروز خواهد نمود. اگر بدانيد كه فلان موضوع براي شما مفيد است قطعاً علاقه پيدا مي‌كنيد كه آن موضوع را در كتاب پيگيري نمائيد.[1] 4. شناخت موضوع: قبل از مطالعه بايد موضوع را شناخت و سنجيد كه چه موضوعي براي او سودمند است. در اين هنگام علاقه پيدا مي كند كه آن موضوع را مطالعه كند.
5. رعايت كردن آداب و شرائط مطالعه: آدابي راكه براي مطالعه گفته شده در حد امكان رعايت كند از جمله دعاي مطالعه را فراموش نكند.[2] 6. تنوع در مطالعه: سعي شود به طور يكنواخت بر يك موضوع متمركز نشويم برخي روانشاسان بر اين عقيده اند كه بهره وري كيفي وكامل از يك موضوع با مطالعه اي در حدود سي دقيقه در اطراف آن انجام مي پذيرد و پس از آن كيفيت و بهره وري هر مطالعه به تدريج سير نزولي خواهد داشت حضرت علي ـ عليه السلام ـ در اين مورد مي فرمايند: انّ هذه القلوب تمل كما تمل الابدان فابتغوا لها طرائف الحكم: همانا دلها نيز همچون كالبدها ملول و خسته گردند پس براي آسايش دلها در پي حكمتهاي تازه و نو بر آييد.[3] 7. توجه به فوائد دانستن: اگر توجه به اين داشته باشيد كه مطالعه هم فوائد معنوي دارد مثل قرب به خدا، الگو شدن در جامعه و خانه و تأثيرگذاري بر ديگران، و در مورد خواندن قرآن، توجه به اين نكته كه با خواندن هر آيه از قرآن درجه اي در بهشت نصيب انسان مي شود و … ، خواه ناخواه انسان علاقة به مطالعه پيدا مي كند.
8. توجه به ضررهاي ندانستن: يعني اگر به اين نكته پي ببرد كه اگر دنبال علم نرود و علاقمندي به آن نشان ندهد از مقامات معنوي محروم است در جامعه جايگاهي ندارد و ديگران او را سرزنش مي كنند علاقمند به مطالعه مي شود.
9. همنشيني با اهل دانش و مطالعه: سعي كنيم با كساني قدم بزنيم كه اهل علم اند و اوقات خود را بيهوده تلف نمي كنند و هميشه در حال پيشرفت هستند.
10. مقدمة ايمان: اگر بدانيم مقدمة ايمان، دانستن بعضي از احكام، عقائد، قرآن است نسبت به مطالعه اينها علاقه نشان مي دهيم.
11. شركت در جلسات گروهي: روان شناسان بر اين عقيده اند كه كارهاي گروهي و مطالعات گروهي ثمربخش تر است. بنابر اين انسان اگر خود علاقه به مطالعه ندارد؛ بايد در گروههاي اهل مطالعه قرار بگيرد و با آنها بحث كند.[4] 12. عهد كردن: كه دو نوع است تشويقي و تنبيهي. دانشمندان تعليم و تربيت اين روش را بهترين روش ذكر كرده اند نوع تنبيهي مانند اين که بگويد «كه من روزي چهار صفحه بايد بخوانم اگر نخواندم پارك رفتن و تفريح من ممنوع» يا در مورد نوع تشويقي: «اگر من روزي چهار صفحه خواندم برتفريحات خود بيفزايد».[5] 13. توجه به مسائل كاربردي مطالعه: يعني بدانم كه مثلاً اگر اين مطلب را بدانم با تربيت اولاد رابطة مستقيم دارد يا بدانم كه اگر اهل مطالعه باشم در بين افراد جامعه محبوبترم يا اگر با مطالعه، شغل من در جامعه جايگاه بهتري پيدا مي كند؛ علاقمند به مطالعه مي شوم.
14. سعي كنيد مطالعات خود را با مباحث شيرين مثل قصه هاي قرآني، كشكول، شعر، داستان آغاز كنيد؛ تا علاقمند به مطالعه شويد.
15. استفاده از وسائل صوتي مثل نوراهاي مذهبي، گوش دادن به سخنراني هاي جذاب، گوش دادن به نوارهائي كه بحث خانوادگي دارد كه كم كم باعث مي شود كه شما علاقه مند شويد به مطالعه اين مباحث.
16. توجه به حالات افراد اهل مطالعه: يعني اگر ما به اين پي برديم كه كساني كه اهل مطالعه اند چه جايگاهي در جامعه دارند و از چه مقامي برخوردارند ما هم تصميم بر اين مي گيريم كه دنبال مطالعه رويم.

معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. روش هاي مطالعه، علي اكبر سيف، چاپ اول، انتشارات رشد، 1358.
2. مطالعه روشمند، دكتر عين الله خادمي، چاپ اول، قم نشر پارسيان، 1379.
3. چگونه كودكان و نوجوانان را به مطالعه علاقمند كنيم، ماشاءالله كار بخش راوري، تهران، انتشارات مدرسه 1378.
4. آيين مطالعه و يادگيري، مرتضي نصرت، جهاد دانشگاهي، 1373.

پي نوشت ها:
[1] . سيف، علي اكبر، روشهاي يادگيري و مطالعه، مؤسسه انتشارات آگاه، چاپ اول 1376، ص 104.
[2] . قمي، عباس، رجوع به مفاتيح الجنان، ص 680.
[3] . فيض الاسلام، نهج البلاغه، كلمات قصار، شماره 89.
[4] . موگهي، عبدالرحيم؛ روش مطالعه و تلخيص، نشر كتاب، چاپ 1369، ص 33.
[5] . رجوع شود به: ياريگر روش، محمد؛ كتاب تنبيه و كودك آزاري، تهران، سال 1378.