گاهي از وقتها خيلي پيش خودم فكر ميكنم خداوند مرا دوست نداشت و اين طور با قرار دادن من در چنين محيط كاري خواست از شرّ من راحت شود، آيا با چنين ايده و افكاري ميتوانم در بيمارستان كار كنم؟ يا بايد در فكر شغل جديدي باشم؟
سؤالی را که شما مطرح کردهاید، مشتمل بر سه باور در مورد محیط کار شماست: نخست اینکه خداوند شما را در این محیط کاری قرار داده است. دوم اینکه فلسفه این عمل خداوند را تنبیهی (از شر خلاص شدن) از سوی او میدانید، یعنی اینکه چون خداوند شما را دوست ندارد، در این محیط قرار داده است. سوم اینکه محیط کاری خود را یک محیط بسیار نامناسب میدانید.
روشن است که اگر شما در عین حال که باورهای فوق را قبول دارید و به آن عقیده دارید، نمیتوانید به کار خود در آن محیط ادامه دهید. لذا یا باید باورهای خود را مورد بازنگری و کنکاش قرار دهید، یا به دنبال کار جدید باشید. در زیر در مورد هر کدام از باورهای شما به اندازه ظرفیت مقام توضیحاتی ارائه میگردد.
باور اول: خداوند مرا در چنین محیط کاری قرار داده است
شما اظهار داشتهاید که «خداوند با قرار دادن من در چنین محیط کاری …» اگر باور فوق به این معنا باشد که شما خود را مجبور احساس کنید و اینکه در انتخاب این شغل و این محیط کار اختیاری از خود نداشتهاید، باوری کاملا نادرست است. زیرا خداوند انسان را مختار آفریده است. اگر کسی شغلی انتخاب میکند و در محیط و فضای خاصی برای کار قرار میگیرد، کاملا به اختیار و اراده خود او بوده است. هر چند خداوند از این جهت که توان و اختیار را به انسان داده است، در این گزینش نقش دارد، اما این امر به معنای سلب اختیار از انسان نیست. همچنین عوامل اجتماعی و موقعیتی نیز در تصمیم او تأثیر داشتهاند، اما این تأثیرها به گونهی نبودهاند که اختیار کاملا از فرد سلب شود. پس جبری در کار نیست به همین دلیل فرد میتواند شغل دیگر یا محیط کاری دیگر مثلا بیمارستان دیگری را برای کار خود انتخاب کند.
باور دوم: خداوند به خاطر اینکه از شر من خلاص شود (تنبیه) مرا در چنین محیط کاری قرار داده است.
با اینکه انسان را مختار آفریده شده است، اما گاهی خداوند زمینه را طوری فراهم میکند که فرد در شرایط خاصی قرار بگیرد. قرار گرفتن انسان در شرایط خاص میتواند به یکی از سه دلیل باشد: نخست اینکه خداوند میخواهد فرد را امتحان کند. دوم اینکه خداوند میخواهد شخص را تربیت کند. سوم اینکه خداوند میخواهد کسی را عذاب کند.
با این وجود شما احساس میکنید که خداوند شما را به خاطر عذاب در این موقعیت قرار داده است. اما احتمال اول و دوم نیز وجود دارد یعنی قرار گرفتن شما در آن موقعیت به خاطر امتحان یا تربیت و پروردن شما باشد. در واقع خداوند میخواهد شما را از نظر عملکرد در این موقعیت مورد آزمایش قرار دهد. یا میخواهد شما را با قرار دادن در موقعیت دشوار تربیت کند و قوی سازد. لذا اگر شما این موقعیت را به دیده امتحان یا تربیت ببینید، احتمالا عملکرد متفاوت خواهید داشت. نگاه به قضیه از این زاویه باعث میشود که شما آن موقعیت دشوار را به راحتی تحمل کنید تا از امتحان سربلند بیرون بیایید. یا حفظ کردن خود در آن موقعیت را سبب ارتقای مقام معنوی یا اجتماعی خود بیبنید، در این صورت تحمل موقعیت نه تنها برایتان آسان میگردد، بلکه خود مشتاقانه برای رشد خود آن را میپذیرید.
باور سوم: محیط کاری من یک محیط کاملا نامناسب است
محیط کاری از دو جهت میتواند نامناسب باشد، یا از نظر مسائل شرعی و رعایت نشدن حلال و حرام نامناسب است. یا کار در آن شرایط دشوار و ناراحت کننده است. در صورت اول یعنی اگر مسائل اسلامی در آنجا نادیده گرفته میشود و شما نمیتوانید در آن محیط تغییری به وجود آورید، بهتر است که محیط کاری خود را عوض کنید تا به گناه مبتلا نشوید و آلوده نگردید.
اما اگر محیط کار از این جهت نامناسب است که کار کردن در آن دشوار است. زیرا برخی از محیطهای کاری به دلایل گوناگون مانند تهویه نامناسب، دمای غیر عادی، شلوغی زیاد، مشاهده صحنههای دلخراش و سروکار داشتن با افراد خاص برای انسان غیر قابل تحمل است.
در این صورت دو راه وجود دارد. یکی اینکه با استفاده از راهبردهای مختلف با شرایط فعلی کنار بیایید. در غیر این صورت به فکر محل کار جدید یا شغل جدید باشید. برای اینکه بتوانید از هر کدام از این دو راه یکی را برگزینید، نکات ذیل را به دقت مطالعه فرمایید.
روشهای مقابله با تنشهای محیط کار
اگر شما احساس میکنید که محیط کاری تان تنشزا است یعنی در شما استرس یا فشار روانی ایجاد میکند، میتوانید با استفاده از روشهای زیر استرس خود را کاهش دهید:
1ـ بازسازی شناختی
محققان بر این باورند که شرایط استرسآمیز نیست، بلکه برداشت ما و تفسیرها از شرایط است که تولید استرس میکند. اگر درک و برداشت ما منفی باشد، روی ذهن و جسم ما تاثیر میگذارد. شناخت آن فرایند ذهنی است که روی اندیشه و مهارتهای استدلالی انسان اثر میگذارد که در نقاط مختلف به این شیوه مقابله نامهای مختلفی دادهاند که از جمله آنها میتوان به بازسازی شناختی، ارزیابی مجدد شناختی، تغییر قالبهای شناختی، شناخت درمانی و سازگاری نگرشی اشاره کرد.[1]
بنابراین شما میتوانید برای کاهش استرس در محیط کار، برداشتهای خود را مورد تجدید نظر قرار دهید. مثلا اگر شلوغی محیط کار شما را اذیت میکند، شما میتوانید به شلوغی از دید دیگر نگاه کنید، مثل اینکه با افراد زیادی در ارتباط هستید و محیط کارتان خلوت و کسل کننده نیست. اگر مشاهده تصاویر رقتبار شما را رنج میدهد، شما میتوانید از این زاویه به قضیه نگاه کنید که در این صورت از مشکلات همنوعان خود اطلاع دارید و به سهم خود میتوانید به آنها کمک کنید. اگر زیاد وظایف شما را ناراحت میکند، میتوانید آن را دیده فعالیت بیشتر برای پیشرفت بیشتر مشاهده کنید.
خلاصه نوع شناخت خود را میتوانید گسترش دهید و به قضیه از ابعاد دیگر و زوایای دیگر مشاهده کنید. گاهی یک محیط جوانب مثبت و منفی زیادی دارد، اما بر اساس خطای شناختی خود تنها به ابعاد منفی آن توجه میکند و از آن متنفر میشود. در این صورت واقعبینی اقتضاء دارد که فرد تمام ابعاد منفی و مثبت یک محیط را در نظر داشته باشد.
2ـ مدیریت زمان
گاهی استرس شغلی به دلیل اشتغالات زیاد است. در این صورت شما میتوانید کارهای خود را اولویت بندی نموده و برای هر کار زمان لازم را اختصاص دهید. البته باید انعطاف لازم را داشته باشید. در هر شیفت کاری نخست، مهمهترین کارها و سپس کارهای کمتر مهم را انجام دهید.
3ـ حل مسأله
یکی از روشهای کاهش استرس شغلی استفاده از روش حل مسأله است. در این روش ابتدا مشکل را به خوبی تعریف نموده، سپس تمامی راهحلهای ممکن برای آن را در نظر میگیرید. سپس مؤثرترین روشها را انتخاب نموده و آن عملی میسازید و در نهایت روش به کار رفته را مورد ارزیابی قرار میدهید.
4ـ روبرو شدن با مشکل
مشکلاتی که سبب استرس انسان در محیط کار میشوند، انسان برای رها شدن از آنها نباید از رو به رو شدن با آنها اجتناب کند. هر چند اجتناب یک پاسخ بسیار شایع است که بسیاری از افراد از آن استفاده میکنند، اما این پاسخ استرس را از بین نمیبرد، چون یک راه حل سریع و آسان است. راه حل سریع و آسان همواره بهترین راه حل نیست. لذا فردی که اجتناب میکند. ممکن است در آینده دچار مشکلات بیشتر شود.
5ـ بر قراری ارتباط مؤثر در محیط کار
وقتی که دو یا چند نفر به مشکلی رسیدگی میکنند، تحمل دشواری آسانتر میشود و از شدت و سنگینی بار آن کاسته میشود. به همین دلیل اگر در محیط کاری خود ارتباط دوستانه با دیگران داشته باشید. در باره مشکلات خود با آنها صحبت کنید و از نظرات آنان و راهحلهای آنان استمداد کنید، در حد قویتری میتوانید با تنشهای محیط کاری خود کنار بیایید.
6ـ بخشیدن
گاهی در محیط کاری برخوردهای با مراجعین یا همکاران یا رئیس پیش میآید که تنش ایجاد میکنند. در این صورت بخشیدن و نادیده گرفتن خیلی میتواند به انسان آرامش و راحتی بدهد. روانشناسان معتقدند که بخشیدن به تخفیف استرس کمک میکند.[2]
اطلاعات بیشتر در مورد اشتغال زنان
از آنجا که شما به عنوان یک زن از محیط کاری خود رضایت ندارید، در زیر اطلاعاتی در مورد اشتغال زنان و مسائل مربوط به انتخاب شغل زنان و هماهنگی آن با ویژگیهای شخصیتی و علائق فرد مطرح میگردد.
در جامعه ما زنان ميتوانند به مشاغل مختلف بپردازند و در تمامي زمينهها (به جز در موارد معدود) دوشادوش مردان به كار و فعاليت پرداخته و نقش اجتماعي خود را ايفا نمايند. خواهش ما اين است كه تمامي مسايل و موضوعات را با نگاه واقع بينانه و با استفاده از عقل و منطق مورد تجزيه و تحليل قرار دهيد، زيرا تفسير و تحليلهاي غير واقع بينانه باعث انواع مشكلات و اختلالات رواني از جمله اضطراب، افسردگي و… ميشود. و توجه داشته باشيد كه در تجزيه و تحليل موضوعات و تعيين اهداف و انتخاب شغل مناسب براي خود، علاوه بر جنبة اقتصادي و مادّي به عوامل ديگري نيز توجه داشته باشيد؛ مانند جنسيت، تواناييهاي فردي، نياز جامعه و… . پارهاي از شغلها مشترك بين زنان و مردان ميباشند؛ يعني هر دو ميتوانند نقش اجتماعي خود را در آن زمينه به اجرا گذارند. برخي ديگر بيشتر با ويژگيهاي جسمي و رواني مردان سازگار است؛ مانند شغلهاي سنگين كه نياز به كار بدني بيشتر دارد. اما پارهاي از مشاغل با ويژگيهاي جسمي و رواني زنان سازگارتر است؛ مانند شغل پرستاري، مامايي و… . خانمهايي كه به اينگونه شغلها ميپردازند يعني شغلي را انتخاب ميكنند كه بيشتر با ويژگيها و تواناييهاي آنها سازگار است و ديگران نميتوانند آن را انجام دهند، از نظر اسلام منزلت ويژهاي دارند. از نظر اسلام پرستاري شغل و وظيفه بسيار ارزشمندي است كه خواهران ميتوانند در آن زمينه به فعاليّت بپردازند و نقش اجتماعي خود را ايفا نمايند. در روايات نيز به پرستاري از بيماران توصيه شده، و زنان در صدر اسلام در جنگها از بيماران و زخميها پرستاري مينمودند.
با توجه به مطالب ياد شده اين نكات را ميتوانيم خدمت شما عرض كنيم و به نظر ما اگر دقيقاً به آنها توجه و عمل نماييد در آيندة هيچ مشكلي براي شما پيش نميآيد و ميتوانيد در شغل خود باقي بمانيد.
1. در مورد جايگاه زن از نظر اسلام بيشتر مطالعه كنيد.[3]
2. ملاكها و معيارهاي انتخاب شغل را در نظر بگيريد و توجه داشته باشيد كه كدام يك از شغلها بيشتر با روحيه، ويژگيهاي جسمي و رواني شما سازگارتر است، با انتخاب كدامين شغل بهتر ميتوانيد نقش و مسئوليت خود را ايفا كنيد؟ آيا شغلي بهتر از پرستاري سراغ داريد و زمينة اشتغال شما فراهم است؟ تمامي اين پرسشها را بطور منطقي و معقول پاسخ دهيد.
3. از نظر اسلام شغل پرستاري بسيار شغل ارزشمندي است، شما ميتوانيد وظيفه و مسئوليت خود را در اين نقش به خوبي انجام دهيد. اگر مشكل خاصي در محيط كار خود مشاهده كردهايد و با توجه به آن فكر ميكنيد كه پرستاري شغل مناسبي نيست، اين مربوط به شغل نميشود، بلكه مربوط به نحوة رفتارها و برخوردها است و يقين داشته باشيد كه در شغلهاي ديگر نيز اين قبيل مشكلات تا حدودي وجود دارد. افراد در هر شغل و محيط كاري كه هستند بايد رفتار و اخلاق خود را اصلاح كنند، بنابراين بجاي اينكه در مورد شغل خود بدبين باشيد و تغيير شغل نماييد، بهتر است نقش سازنده و فعّال در محيط كاري خود داشته و در جهت بهبود و اصلاح آن تلاش كنيد.
4. هيچگاه فكر نكنيد كه خداوند شما را دوست ندارد و به جهت آنكه از شرّ شما راحت شود، شما را در چنين محيط كاري قرار داده است! زيرا دوستي خداوند اختصاص به افراد خاصي ندارد. بلكه خداوند همة افراد مومن و نيكوكار را دوست ميدارد. ملاك دوستي خداوند اعمال و رفتار انسان است، اگر شما خداوند را دوست داشته باشيد و با وي ارتباط قلبي و عاطفي داشته، اعمال و وظايف فردي و اجتماعي خود را به خوبي انجام دهيد، قطعاً خداوند شما را دوست ميدارد.
هر توفيقي كه از طرف خداوند براي انسان حاصل مي شود، الهي است. و اگر محبت و لطف الهي نوبد ما نمي توانستيم هيچ كار خوبي انجام دهيم. اين دغدغه ديني كه در دل شما مي جوشد، از طرف خداوند مي باشد، اوست كه اين درد را در دل شما قرار داده است.
5. در انتخاب شغل، شما كاملاً اختيارداريد؛ اگر شغل پرستاري را انتخاب كردهايد؛ انتخاب خود شما بوده است، نه اينكه خدا شما را مجبور كرده باشد؛ بنابراين نبايد نگرش منفي نسبت به خداوند داشته باشيد، خداوند استعدادها و تواناييهايي به شما داده است كه ميتوانيد بهترين شغل را انتخاب نماييد، البته الآن هم اگر واقعاً شما فكر ميكنيد كه شغل پرستاري براي شما مناسب نيست يا علاقهاي به آن نداريد، ميتوانيد شغل ديگري را انتخاب كنيد، اين دقيقاً نشانة مختار بودن شما ميباشد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. نظام حقوق زن در اسلام، شهيد مرتضي مطهري، انتشارات صدرا.
2. زن در فرهنگ و انديشه اسلامي، جستاري در هستي شناسي زن، اسدالله جمشيدي و ديگران، مركز انتشارات موسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني.
3. زن در آئينة جلال و جمال، آيه الله عبدالله جوادي آملي، نشر اسراء.
4. مجتبي هاشمي ركاوندي، مقدمهاي بر روانشناسي زن، انتشارات شفق، چاپ اول، 1370.
پي نوشت ها:
[1] – www.pezeshk.us.
[2] – www.pezeshk.us.
[3] . رك: فنايي اشكوري، محمد، منزلت زن در انديشة اسلامي، موسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني، چاپ اول، 1377؛ قائمي، علي، حيات زن در انديشة اسلامي، انتشارات اميري، چاپ اول، 1373.
