قرآن كريم صد و چهارده سوره دارد. طبق آماري كه از روايات‏ترتيب نزول سوره‏ها به دست آمده است، هشتاد و شش سوره مكي وبيست و هشت‏سوره مدني است. در اينكه به چه سوره‏اي مكي و به چه‏سوره‏اي مدني گفته مي‏شود، اختلاف نظر است. معيار زمان، معيارمكان، معيار خطاب و محتوا و معيار سماع و نص، از جمله ‏معيارهايي است كه توسط پژوهشگران علوم قرآني مورد بحث و بررسي‏قرار گرفته است. در اين مكتوب معيار زمان مورد پذيرش قرارگرفته است; يعني آياتي كه قبل از هجرت پيامبر- صلي الله عليه و آله – به مدينه نازل‏شده است، مكي و آيات نازل شده پس از هجرت، مدني است.
پرسشهاي مختلفي درباره سياست و جايگاه آن در قرآن وجود دارد.
پرسش‏هايي از قبيل:
آيا به مسايل مربوط به زندگي سياسي در قرآن توجه شده‏است؟
مباحثي از قبيل دولت، قدرت، حاكميت، سلطه، آزادي، عدالت،مشروعيت، مشاركت، مشورت، بيعت، نظارت بر قدرت سياسي، تمركز ويا توزيع قدرت سياسي، روابط بين دولتها و ملتها، حقوق عمومي،معاهدات، جنگ و صلح و ساير مفاهيم و قضاياي سياسي از چه‏جايگاهي در قرآن بر خوردار است؟ بر فرض پرداختن قرآن به مفاهيم‏و قضاياي سياسي، چه بخشهايي از قرآن بيشتر به مسايل سياسي‏پرداخته است؟ آيات و سوره‏هاي مكي يا مدني؟ آيا ادعاي برخي ازمستشرقين مبني بر اين كه آيات مكي، آيات غير سياسي است وپيامبر اسلام- صلي الله عليه و آله – در مكه به سياست توجه نداشته است و تنها در آيات‏مدني است كه به سياست توجه شده است و اين هم به خاطر مقتضيات‏زماني است كه شرايط جديدي را براي پيامبر- صلي الله عليه و آله – به وجود آورد،ادعايي معتبر است؟ براي پاسخگويي به پرسشهاي مذكور و نيز ارائه‏گزارش از مكتوباتي كه به موضوع «سياست در قرآن‏» پرداخته‏اند،مباحث اين ياد داشت آمده است.
1- موضوعات سياسي در قرآن
در اين مطلب كه قرآن مباحث‏سياسي را ناديده نگرفته است،مي‏توان گفت كه تقريبا اجماع نظر وجود دارد. اگر اختلافي هست، كه‏هست، در اين مطلب است كه آيا آيات مكي هم به سياست پرداخته‏انديا خير؟ در قسمت دوم بحث‏به پاسخ اين پرسش اشاره خواهد شد.
بايد اذعان كرد كه مفسرين قرآن تا كنون توجه شايسته وبايسته‏اي به موضوع سياست در قرآن نداشته‏اند. در ميان تفاسيرموجود، آنها كه به مباحث‏سياسي توجه كرده‏اند، بسيار نادرند.
الميزان(علامه محمد حسين طباطبايي)، التفسير المنير في‏العقيده و الشريعه و المنهج(دكتر وهبه الزحيلي، 16 مجلد 31جزء)، من وحي القرآن(سيد محمد حسين فضل الله)، تفسيرراهنما(زير نظر آيه الله هاشمي رفسنجاني)و تفسير پيام قرآن(جلد دهم با عنوان قرآن مجيد و حكومت اسلامي، زير نظر آيه الله‏مكارم شيرازي)از جمله تفاسيري هستند كه تا حدي به موضوع موردبحث پرداخته‏اند.
يكي از كارهاي خوبي كه درباره قرآن انجام شده است، تهيه معجم‏معنايي قرآن است. در اينجا با استفاده از اثر مهم «المعجم‏المفهرس لمعاني القرآن العزيز» به برخي از موضوعات سياسي كه‏در قرآن درباره آنها صحبت‏شده است، اشاره مي‏شود. علاقه‏مندان‏براي مطالعه اين موضوعات و يافتن آيات مربوطه، لازم است‏به منبع‏مذكور مراجعه نمايند.
الف- اجل الامم، الاختلاف: رفعه بتحكيم شرع الله، الاخوه‏الانسانيه، الاخوه الايمانيه، الاخوه الشيطانيه، الاراده الانسانيه، الارض: استخلاف الانسان فيها، الارض: اعمارها، الارض: تسخيرهاللانسان، الارض: النهي عن الافساد فيها، الارض: وراثه الصالحين‏لها، الاستقامه، الاستكبار، الاصلاح، الاعراض عن المشركين، الاعراض‏عن المنافقين، الاعراض عن اليهود، الامام، امه، الامر بالمعروف،الامم: آجالها، الامم: اختلافها، الامم: ارسال الرسل اليها،الامم: استخلافها، الامم: ظلمها، الامم: هدايتها، الامم هلاكها،الامم: وحده اصلها، الامن، الامن في البيت الحرام، الانسان،الانسان: استخلافه و الايمان: ثمراته: السعاده;
ب- البغي، البيعه و بيعه الرضوان;
ت- التبعيه المحموده، التبعيه المذمومه، التقليد الاعمي: ذمه، التقوي: تفاضل البشر بها و التنازع.
ج- الجهاد: اسبابه: حمايه الدين، رفع الظلم و صد العدوان;
ح- حدود الله، الحديد، الحذر من العدو، الحرب، حريه‏العقيده، حزب الله، حزب الشيطان، الحزبيه، الحق، الحق: وجوب‏اتباعه، الحكم بالعدل: وجوبه و الحكم بغير ما انزل الله: ذمه;
خ- الخير و انواعه، الخيريه: معيارها العرقي: ذمه;
د- داود: استخلافه في الارض، الدعوه الي الله: فرضيتها،الدعوه الي الباطل: ذمها، الدفاع عن الباطل: ذمه، الدفاع عن‏الحق;
ر- الراي، الرسل: وجوب طاعتهم;
ز- الزعامه، الزكاه;
س- السجن، السعاده، السعي، السعي في الخير، السعي في‏الفساد، السقوط، السلاح، السلطه، سليمان: ملكه، سنه‏الله:
ثباتها، سنه الله في التغيير، سنه الله في نصر المومنين;
ش- الشده، الشر، شرح الصدر، الشهاده في سبيل الله، الشوري;
ص- الصبر، الصفح، صلاه الجمعه، الصلاح، صلح الحديبيه، الصلح‏مع العدو;
ط- الطاعه: انواعها: طاعه الله، طاعه الرسل و طاعه اولي‏الامر; الطاعه: حقيقتها تنفيذ الامر، طاعه‏الشيطان: النهي عنها، طاعه الكافرين: النهي عنها، الطاغوت، الطغيان;
ظ- الظلم: انواعه: الافتراء علي الله، اكل اموال الناس‏بالباطل، اكل اموال اليتامي، الصدعن سبيل الله، ظلم الانسان‏لنفسه، الشرك بالله، التكذيب بآيات الله، مخالفه اوامر الله ;الظلم: تنزيه الله عنه، الظلم: النهي عن موالاه الظالمين، ظهورالحق، ظهور الفساد;
ع- العداوه، عداوه الشيطان للانسان، العدل، العدل: اقامته‏مع الخصوم، العدل: الامر به، العقل: ذم تعطيله، العلم: وجوب‏اتباعه، علو الحق، علو الطغيان: النهي عنه، عماره الارض،العمل: حريه الانسان فيه، العمل الصالح، العهد: رعايته، العهدمع المشركين، العهد: الوفاء به، العهد: نقضه، العون علي‏الباطل: ذمه، العون علي الخير: الحث عليه؟
غ- الغزو، الغلبه;
ف- الفتح، الفتح المادي، الفتنه، الفديه، فرعون: استعباده‏للرعيه، فرعون: استكباره، فرعون: افساده، الفرقه، الفساد، الفساد و الملوك، الفسق: محاربته، فعل الخير: الامر به،الفقر: علاجه، الفلاح، الفي‏ء، الفئه;
ق- قتال الكافرين، القبيله، قتل، القدر الالهي و المشيئه،قدره الانسان، قدره‏الانسان: محدوديتها، القري: انذار اهلها، القري: اهلاك اهلها، القري: خرابها، القري: خيراتها، القري: ظلم‏اهلها، القري: فساد اهلها، القسط، القسمه الجائره، القصاص، قصص‏تاريخيه: اصحاب الفيل، قصص تاريخيه: ذوالقرنين، قصص تاريخيه:
مملكه سبا، القضاء و القدر، قطع الاشجار، قطع دابر الكافرين،القعود عن القتال، القعود مع الظالمين: النهي عنه، القلب والمسووليه، قله علم الانسان، القهر، القوه، القوه: الاخذ بها،القوه: زوالها، القوه و الامانه، القوه: وظائفها: ارهاب‏العدو، القوه: وظائفها: حراسه الدعوه، القوه: وظائفها: الدفاع،القيام بالعدل، القيام لله;
ك- الكثره، الكثره والقوه، الكفر، الكفر: صفات‏الكافرين(الاعراض عن الحق، الافساد، البخل، الترف، التفرق،التكبر، الجهل، حب الدنيا، الخسران، الخيانه، الذل، السخريه،شر البريه، الشقاء، الضلال، الطغيان، الظلم، العداوه، العناد،الغرور، الغفله، الغيظ، الفجور، الفسق، كتمان العلم، الكذب،كره‏الحق، الكيد، معصيه الله، المكر، منع الخير، نقص العهود،نكران النعم، النميمه، الهزيمه) صوره، الكفر: النهي عن مداهنه‏الكافرين، الكفر: النهي عن الكفر: موالاه الكافرين، الكمال;
ل- اللباس الحربي، الكسان: اختلاف الالسنه، لعنه الله: وقوعها علي الظالمين و المنافقين و الكافرين و…، اللون: اختلافه;
م- المال، المال و الملك، المتابعه(بمعني الالحاق)، المدينه،المدينه المنوره، المراه، المراه: حسن تدبيرها، المراه:
حريتها في الاعتقاد، المراه: حقوقها و…، المراه: مسووليتها،المراه: مشاركتها الاجتماعيه، المصيبه، المعروف، المعيشه، المكر، الملا، الملك، الملك: ايتاوه من الله، الملك: تفردالله به، الملك الدائم، ملك سليمان، المله الضاله، ملك فرعون، الملك و العلم، الملك و القوه، الملك و الفساد، الملك و المال،الملكيه، الميزان: الوفاء به;
ن- نارالحرب: اطفاوها، الناس، الناس: احوالهم، الناس: اصلهم‏امه واحده، الناس: اصنافهم(: الجاهلون، السفهاء، الشاكرون، الغافلون، الفاسقون، الكافرون، المريدون للدنيا، المريدون‏للدنيا و الاخره، المضلون، المفسدون، المنافقون، المومنون‏و…) الناس: تبادل المنافع بينهم، الناس: تكليفهم باتباع‏الاسلام، الناس: حريه اعتقادهم، الناس: الحكم بينهم بالعدل،النبوه، النصاري، النصح، النصر، النعمه، النفاق، النفاق: صفات‏المنافقين(: استبطان الكفر، البخل، البغضاء، التذبذب، التظاهربالايمان، الخصام، الذل، الرياء، الضلال، الطغيان، الغيظ،الغرور، الفسق، الكذب، الكسل في العبادات، مرض القلب)، النفاق:
صوره(: الامر بالمنكر، الافساد، الاستهزاء، التخلف عن الجماعه،تحكيم غير الله، التخلف عن الجهاد، التكبر، الخداع، الخروج عن‏الطاعه، الظلم، موالاه الكافرين، النهي عن المعروف)، النفس:
الاستكبار فيها، النفع، نقض العهود، النهي;
ه- الهجره، الهجره: اسبابها(: حريه العباده، الظلم، نصره‏الدين)، الهدايه، الهلاك: اسبابها;
و- وراثه الارض، الوزير، الوطن، وضع الميزان، الوعد،الوعيد، الولايه، ولايه الله، ولايه الله: ثمارها، ولايه‏الله،ثوابها، ولايه الله: حرمان الظالمين منها، ولايه الله: حرمان‏الكافرين منها، ولايه الله: شروطها، ولايه الله: للملائكه، ولايه‏الشيطان، ولايه الظالمين لبعضهم، الولايه علي السفيه، الولايه في‏القصاص، ولايه القرابه، ولايه الكافرين لبعضهم، الولايه لله وحده،الولايه من دون الله: بطلانها، ولايه المومنين لبعضهم;
ي- اليد: بمعني السلطان، اليد: بمعني القدره، اليد: بمعني‏القوه، الياس، اليسر،اليهود، اليهود: اشعالهم للحروب، يوسف مع‏الملك.@#@
2- سياست در آيات مكي
در اين باره از كتاب «اصول الفكر السياسي في القرآن المكي‏»
، از تاليفات دكتر عبدالقادر حامد التيجاني ياد كرده، درباره‏آن صحبت مي‏كنيم.
انگيزه اساسي آقاي دكتر تيجاني در نگارش كتاب مورد بحث;يعني: «اصول الفكر السياسي في القرآن المكي‏»، اين مساله‏بوده است كه توسط برخي مستشرقان و پژوهشگران تاريخ انديشه‏سياسي در اسلام، نسبت‏به وجود مباحث‏سياسي در آيات نازل شده برپيامبر اسلام- صلي الله عليه و آله – ، قبل از هجرت به مدينه(تعريف پذيرفته شده ازسوي مولف درباره آيات مكي) اظهار ترديد و بعضا انكار شده است.
آقاي تيجاني سعي نموده است تا نشان دهد كه بنيادهاي تفكر سياسي‏در اسلام در آيات مكي مورد توجه قرار گرفته است.
«مونتگمري وات‏» و «گولدزيهر» از كساني هستند كه ادعاي‏مذكور را بيش از ديگران بسط داده‏اند. بنابه نظر اينان، در آيات‏مكي فقط به مساله آخرت توجه شده است و نكته‏اي در باب سياست ومسايل مربوط به تدبير دنيايي و يا تشكيل حكومت اسلامي و امثال‏آن نيامده است. اينان زمينه كشت‏بذر نظام علماني و سكولاريستي‏را در عالم اسلامي فراهم آورده‏اند. عقيده فوق در ميان بسياري ازمسلمانان نيز به عنوان يك اصل بديهي رواج يافته است.
استدلالهاي نويسنده، عمدتا مقايسه‏اي است. به نظر وي، همان طوركه نظريات افلاطون، ارسطو، هگل، فوير باخ، كارل ماركس و سايرمتفكران غربي درباره انسان و جهان، تاثير مستقيمي برانديشه‏هاي سياسي داشته است، نظريه توحيد و يكتاپرستي در اسلام‏نيز تاثير اساسي در شكل دهي انديشه سياسي اسلام داشته است;چنانكه ديدگاههاي اسلام درباره انسان و جهان و خالق جهان كه‏تماما در مكه ارائه شده است در واقع سياست اسلامي را شكل داده‏است. به نظر دكتر تيجاني، حتي اصل حكومت و ضرورت آن نيز درآيات مكي مورد توجه قرار گرفته است. وي از جمله به آيه هشتادسوره الاسراء استناد كرده است. آيه مذكور چنين است:
«و قل رب ادخلني مدخل صدق‏و اخرجني مخرج‏صدق واجعل لي من‏لدنك سلطانا نصيرا.»
آنچه مورد استشهاد تيجاني است، بخش پاياني آيه است. «سلطانانصيرا» يك بار در قرآن آمده است و آن هم در همين آيه است. به‏نظر تيجاني، «سلطان نصير» مساوي و هم معني با دولت و نظام‏سياسي است. البته در مواردي، تعبير «سلطان‏» و يا «سلطان‏مبين‏» در آيات به كار رفته است كه مراد، «دليل‏» و «بينه‏»
و «برهان‏» است. در آيه‏اي كه آمد، پيامبر- صلي الله عليه و آله – به دستور خداوندبايد از خدا تقاضايي بكند. اين تقاضا چيزي نيست جز توفيق تشكيل‏يك نظام سياسي كه با قدرت خويش پشتيبان فعاليتهاي تبليغي ورسالت پيامبر- صلي الله عليه و آله – باشد.
بخش اصلي كتاب تيجاني به تجزيه و تحليل آيات سوره اعراف، كه‏سوره‏اي مكي است، اختصاص دارد. به نظر وي، در سوره اعراف، تمام‏چيزهايي كه براي بنياد تفكر و عمل سياسي لازم بوده، آمده است.
وي آيات سوره اعراف را از اين منظر، در سه گروه طبقه بندي كرده‏است.
الف- آياتي كه به توصيف انسان مي‏پردازد. بر طبق اين آيات،انسان مخلوق خدا و نيز مامور از سوي خدا است. زمين در تسخيرانسان قرار داده شده و انسان موظف است زندگي خود را از آن،تامين كند. نيز انبيا از سوي خدا آمده‏اند تا وظايف انسان رابه او گوشزد كنند. در ادامه آيات، به نتايجي كه بر ماموريت ‏انبيا متفرع شده، اشاره شده است.
ب- تجارب انبياي الهي; از جمله: نوح، هود، صالح، لوط، شعيب‏و موسي از مواردي است كه در آيات سوره اعراف بر آنها تاكيدشده است. همه اين انبيا در جهت تشكيل يك جامعه متشكل انساني‏حركت كرده‏اند; اما در عمل با مخالفت جمعي از انسانها بر خوردنموده‏اند. گروهي به ياري آنها بر خواستند و متقابلا، گروهي آنان‏را تكذيب كرده‏اند. اين حقيقت و واقعيت در سراسر تاريخ انبياجاري است.
ج- در اين گروه از آيات، مكيان مخاطب قرار گرفته‏اند و به‏آنها توصيه شده است كه از اين تاريخ پرفراز و نشيب درس بگيرندو به تكذيب پيامبر اسلام- صلي الله عليه و آله – نپردازند. از او حمايت كرده و در جهت‏تشكيل يك امت اسلامي، تلاش لازم را به عمل آورند.
تيجاني سعي كرده‏است ديگر آيات مربوط به هر يك از گروههاي‏مذكور را نيز مورد توجه قرار دهد. بر همين اساس، در بخش ملحقات‏كتاب خويش اين آيات را فهرست كرده است.
در مجموع، آنچه تيجاني ارائه نموده، از نادرترين وارزشمندترين كارهايي است كه تا كنون در موضوع «سياست درقرآن‏» ; در اختيار ارباب معرفت و انديشه سياسي قرار گرفته‏است. ضمن بشارت به خوانندگان محترم كه به زودي ترجمه بخشهايي‏از كتاب حاضر، منتشر خواهد شد، آرزو مي‏كنيم كه شاهد آثار علمي‏قوي‏تري در اين حوزه باشيم.
3- ديگر آثار سياسي قرآني
الف: آيت الله مكارم شيرازي، جلد دهم از تفسير موضوعي پيام‏قرآن را به موضوع حكومت اسلامي در قرآن اختصاص داده است. در اين‏تفسير مباحث زير مطرح شده است: پيوند امامت و حكومت، ضرورت‏حكومت، انواع حكومت، اهداف حكومت اسلامي، ماهيت‏حكومت اسلامي،اخباري بودن ولايت‏يا انشايي بودن آن، ولايت‏يا وكالت، رابطه دين‏و حكومت در قرآن، پايه‏هاي حكومت اسلامي، نظام قانون گذاري اسلام،مجلس شورا و انتخاب نمايندگان، چگونگي انطباق مجلس شورا برموازين مشورت اسلامي، نظام اجرايي حكومت اسلامي در عصرپيامبر- صلي الله عليه و آله – ، صفات و شرايط مسوولان اجرايي، شرايط كارگزاران حكومت‏اسلامي، تركيب نظام اجرايي، فرهنگ حاكم بر حكومت اسلامي، چگونگي‏انتخاب رئيس نظام اجرايي، نظام قضايي در حكومت اسلامي، حدود وتعزيرات در اسلام، احكام زندان در اسلام، فلسفه و اقسام زندانها،رفتار با زندانيان، اداره حسبه و امر به معروف و نهي از منكر،تعليم و تربيت در حكومت اسلامي، نقش مطبوعات در حكومت اسلامي،نيروهاي دفاعي و قواي مسلح، جهاد، انواع جهاد، آداب جهاد، صلح،اسيران جنگي، رابطه مسلمانان و غير مسلمانان، اقليتهاي مذهبي‏در حكومت اسلامي و حكومت اسلامي و سازمانهاي اطلاعاتي.
ب: ابوالاعلي مودودي(متوفاي 1979 م.)در كتاب الاسلام في مواجهه‏التحديات المعاصره طرح نظام اسلامي خود را كه نتيجه ضروري نظريه‏انقلاب اسلامي اوست، از آيات قرآني استخراج كرده است. اين آيات‏كه تمامي آن در سوره اسراء آمده است، از اين قرار است:
«وقضي ربك الا تعبدوا الا اياه و بالولدين احسانا اما يبلغن‏عندك الكبر احدهما او كلاهما فلاتقل لهمااف و لاتنهرهما و قل‏لهما قولا كريما(23)واخفض لهما جناح الذل من الرحمه و قل رب‏ارحمهما كما ربياني صغيرا(24)ربكم اعلم بما في نفوسكم ان‏تكونوا صالحين فانه كان للاوبين غفورا(25)و ءات ذاالقربي حقه‏و المسكين و ابن السبيل و لاتبذر تبذيرا(26) ان المبذرين كانوااخوان الشياطين و كان الشيطن لربه كفورا(27)و اما تعرضن عنهم‏ابتغاء رحمه من ربك ترجوها فقل لهم قولا ميسورا(28)و لاتجعل يدك‏مغلوله الي عنقك و لاتبسطها كل البسط فتقعد ملوما محسورا(29)ان‏ربك يبسط الرزق لمن يشاء و يقدر انه كان بعباده خبيرابصيرا(30) و لاتقتلوا اولادكم خشيه املاق نحن نرزقهم و اياكم ان‏قتلهم كان خطا كبيرا(31)و لاتقربوا الزني انه كان فاحشه و ساءسبيلا(32)و لاتقتلوا النفس التي حرم الله الا بالحق و من قتل‏مظلوما فقد جعلنا لوليه سلطانا فلايسرف في القتل‏انه كان‏منصورا(33)و لاتقربوا مال اليتيم الا بالتي هي احسن حتي يبلغ‏اشده و اوفوا بالعهد ان العهد كان مسئولا(34)و اوفوا الكيل‏اذا كلتم و زنوا بالقسطاس المستقيم ذلك خير و احسن‏تاويلا(35)و لاتقف ما ليس لك به علم ان السمع و البصر و الفوادكل اولئك كان عنه مسئولا(36)و لاتمش في الارض مرحا انك لن تخرق‏الارض و لن تبلغ الجبال طولا(37)كل ذلك كان سيئه عند ربك‏مكروها(38)ذلك مما اوحي اليك ربك من الحكمه و لاتجعل مع الله‏الها اخر فتلقي في جهنم ملوما مدحورا(39)»
ترجمه: «و پروردگارت فرمان داده جز او را نپرستيد; و به پدرو مادر نيكي كنيد. هرگاه يكي از آن دو، يا هر دوي آنها، نزد توبه سن پيري رسند، كمترين اهانتي به آنها روا مدار; و بر آنهافرياد مزن; و گفتار لطيف و سنجيده و بزرگوارانه به آنهابگو(23)و بالهاي تواضع خويش را از محبت و لطف، در برابر آنان‏فرود آر; و بگو: «پروردگارا! همان گونه كه آنها مرا در كوچكي‏تربيت كردند، مشمول رحمتشان قرار ده.» (24)پروردگار شما ازدرون دلهايتان آگاه‏تر است; (اگر لغزشي در اين زمينه‏داشتيد)هرگاه صالح باشيد(و جبران كنيد)او باز گشت كنندگان رامي‏بخشد.(25)و حق نزديكان را بپرداز، و(همچنين حق)مستمند ووامانده در راه را; و هرگز اسراف و تبذير مكن،(26)چرا كه تبذيركنندگان، برادران شياطينند، و شيطان در برابر پروردگارش، بسيارناسپاس بود.(27)و هرگاه از آنان (مستمندان) روي برتابي، وانتظار رحمت پروردگارت را داشته باشي(تا گشايشي در كارت پديدآيد و به آنها كمك كني)، با گفتار نرم و آميخته با لطف با آنهاسخن بگو.(28)هرگز دستت را بر گردنت زنجير مكن،(و ترك انفاق وبخشش منما) و بيش از حد(نيز)دست‏خود را مگشاي، كه مورد سرزنش‏قرارگيري و از كار فروماني. (29)به يقين پروردگارت، روزي رابراي هر كس بخواهد، گشاده يا تنگ مي‏دارد; او نسبت‏به بندگانش،آگاه و بيناست.@#@(30)و فرزندانتان را از ترس فقر نكشيد; ما آنهاو شما را روزي مي‏دهيم; مسلما كشتن آنها گناه بزرگي است; (31)ونزديك زنا نشويد، كه كار بسيار زشت، و بد راهي است!(32)و كسي‏را كه خداوند خونش را حرام شمرده، نكشيد، جز به حق. و آن كس كه‏مظلوم كشته شده، براي ولي‏اش سلطه(و حق قصاص)قرار داديم; اما درقتل اسراف نكند، چرا كه او مورد حمايت است.(33)، به مال يتيم،جز به بهترين راه نزديك نشويد، تا به سر حد بلوغ رسد. و به‏عهد(خود) وفا كنيد، كه از عهد سوال مي‏شود.(34)و هنگامي كه‏پيمانه مي‏كنيد، حق پيمانه را ادا نماييد، و با ترازوي درست وزن‏كنيد. اين براي شما، بهتر و عاقبتش نيكوتر است.(35)از آنچه به‏آن آگاهي نداري، پيروي مكن; چرا كه گوش و چشم و دل، همه‏مسوولند.(36)و روي زمين، با تكبر راه مرو; تو نمي‏تواني زمين رابشكافي، و طول قامتت هرگز به كوهها نمي‏رسد.(37)همه اينها،گناهش نزد پروردگار تو ناپسند است. (38)اين(احكام)، ازحكمتهايي است كه پرورگارت به تو وحي فرستاده; و هرگز معبودي باخدا قرار مده، كه در جهنم افكنده مي‏شوي، در حالي كه سرزنش شده، و رانده(درگاه خدا)خواهي بود.(39)
وي، همان گونه كه حميد عنايت نيز به درستي اشاره كرده است،در پروراندن انديشه نظام اسلامي‏اش، فقط اين آيات را ذكر كرده‏است و اشاره يا استنادي به احاديث‏يا ساير منابع ندارد. اين‏آيات، مدني بوده و احكام مربوط به نهادهاي اخلاقي، اجتماعي،اقتصادي، سياسي و فرهنگي حكومت و جامعه نوپاي اسلامي را تبيين‏كرده‏اند.
قواعد و اصول قابل استخراج از آيات مذكور، از اين قرار است:
1- حكومت اسلامي مبتني بر فكر توحيدي است و بنابراين، قواعدرفتار بشر و مباني حكومت از سوي خدا و در انحصار خداست.
2- خانواده، مقام مهمي در نظام اجتماعي دارد و احترام به‏پدر و مادر، يك وظيفه شرعي بوده و بنابراين، از مهمترين وظايف‏حكومت اسلامي آن است كه تدبيرهايي در جهت استحكام روابطخانوادگي اتخاذ نمايد.
3- مردم در حكومت اسلامي، لازم است از روحيه تعاون و ايثاربرخوردار باشند و با پرهيز از اسراف، دادن صدقات واجب(خمس وزكات)و مستحب(انفاق)، وقف و امثال آن، به همنوعان خود كمك‏نمايند. بنابراين، مردم در قبال يكديگر مسوولند.
4- مشي زندگي بايد معتدلانه باشد. افراط و تفريط در فقر وغنا چيز مطلوبي نيست.
5- كنترل جمعيت از طريق «كشتن فرزندان و سقط جنين‏» جنايت‏است.
6- اعمال منافي عفت; از قبيل: زنا و تمامي علل و عواملي كه‏منجر به چنين اعمالي شود، ممنوع است و لازم ست‏حكومت اسلامي دراين جهت اهتمام لازم را بنمايد.
7- هيچ انساني را حكومت اسلامي نمي‏كشد، مگر به دلايل قانوني ومعتبر شرعي كه عبارتند از: قتل، دشمني و جنگ با مسلمانان،اقدام در جهت‏براندازي نظام اسلامي، زناي محصنه و ارتداد(ياخيانت‏بزرگ); اجراي مجازات براي گروههاي مذكور، صرفا در اختيارحكومت است، آن هم بدون افراط و تفريط. و افراد يا نهادهاي خارج‏از حكومت اسلامي مجاز به هيچ نوع خشونتي نيستند.
8- حقوق يتيمان و مستمندان بايد رعايت‏شود.
9- به قول و وعده و پيمان بايد عمل شود. همچنين، قراردادهاي تجاري بايد محترم شمرده شود.
10- هيچ كس را به صرف سوء ظن و شك و ترديد، نمي‏توان توقيف،شكنجه يا زنداني كرد. نظارت و رفتار ماموران امنيتي بايدمبتني بر شواهد محكم باشد.
11- لازم است رفتار مسلمانان از هر گونه شائبه تكبر وخودنمايي خالي باشد.
12- امور مذكور در روابط بين المللي نيز همچون روابط داخلي،حاكم است.
ج: قدرت، كليدي‏ترين مفهوم در دانش سياسي است; به طوري كه‏برخي از عالمان علم سياست موضوع اين علم را قدرت دانسته‏اند.
اين مفهوم اخيرا توسط يكي از پژوهشگران رشته مديريت، از ديدگاه‏قرآن و نهج البلاغه مورد پژوهش قرار گرفته است. براي آشنايي بابررسي مفهومي در آيات قرآن، مراجعه به منبع مذكور مفيد است.
قدرت داراي چهره‏هاي مختلفي است. از يك نگاه مي‏توانيم ازقدرتهاي تنبيه، پاداش، منتسب(كاريزماتيك)و تخصصي ياد كنيم. درقرآن، تمامي چهره‏هاي مذكور از قدرت، كه مورد توجه جدي متفكران‏علم سياست، فلسفه سياسي، جامعه‏شناسي سياسي و مديريت است، موردتوجه قرار گرفته و براي هر يك، ترتيب، جايگاه، و كار برد خاصي‏در نظر گرفته شده است. براي نمونه به برخي از آيات اشاره‏مي‏شود:
اول: قدرت تنبيه: از اين قدرت بانامهاي مختلفي از قبيل: قدرت‏زور، قدرت قهريه و قدرت اجبار ياد مي‏شود. «اين قدرت، اصولا برترس متكي است و عكس العمل شخص در برابر اين قدرت، به خاطر ترس‏از پيامدهاي منفي حاصل از مطيع نبودن شخص است.» اين قدرت شامل‏آزار رساندن، ايجاد نقص عضو، كشتن و امثال آن است. در قرآن،اين قدرت به رسميت‏شناخته شده و تمامي آيات مربوط به عذاب وجهنم و هلاكت امتهاي ظالم در همين بخش قرار مي‏گيرد.
«و لقد اهلكنا القرون من قبلكم لما ظلموا و جائتهم رسلهم‏بالبينات و ماكانوا ليومنوا كذلك نجزي القوم المجرمين.»
«و ما اقوام و ملتهاي قبل از شما را هنگامي كه ستم كردند وپيامبرانشان بادلايل روشن به نزد آنها رفتند و آنان ايمان‏نياوردند، هلاك كرديم. اين گونه تبهكاران را كيفر مي‏دهيم.»
«من يشاقق الله و رسوله فان الله شديد العقاب‏» «هر كس باخدا و رسولش مخالفت ورزد پس(بترسد كه)همانا عذاب خداوند شديد وسخت است.»
دوم: قدرت پاداش: اين قدرت بستگي دارد به در اختيار داشتن‏امكان توزيع و تقسيم يك چيز ارزشمند. اعطاي پاداشهاي دنيوي واخروي و بويژه بهشت، تقرب به خدا و امثال آن، از جمله‏پاداشهايي است كه مورد توجه آيات الهي است.
«امنوا بالله و رسوله و انفقوا مما جعلكم مستخلفين فيه‏فالذين آمنوا منكم و انفقوا لهم اجر كبير.»
«به خدا و رسولش ايمان بياوريد و از آنچه خداوند شما را درآن جانشين قرار داده، انفاق كنيد. پس كساني از شما كه ايمان‏آورده و انفاق كنند، براي ايشان پاداش بزرگي است،» «تلك حدودالله و من يطع الله و رسوله يدخله جنات تجري من تحتها الانهارخالدين فيها و ذلك الفوز العظيم.»
«اينها حدود(مرزهاي)خداست و هر كس خدا و رسولش را اطاعت‏كند(خداوند)او را در بهشت‏هايي وارد مي‏كند كه اززير(درختان)آنها، نهرها جاري است و آنان در آن جاودانه‏اند واين است كاميابي بزرگ.»
«و الذين آمنوا و عملواالصالحات اولئك اصحاب الجنه هم فيهاخالدون‏»
«و كساني كه ايمان آورند و اعمال نيك و صالح انجام دهند،ايشان اصحاب بهشتند و در آن جاودانه خواهند بود.»
سوم: قدرت تخصص: قدرت تخصص از دانش و مهارت خاص سرچشمه‏مي‏گيرد.
«قالوا يا موسي اما ان تلقي و اما ان نكون نحن الملقين. قال‏القوا فلما القوا سحروا اعين الناس و استرهبوهم و جاوا بسحرعظيم. و اوحينا الي موسي ان الق عصاك فاذا هي تلقف ما يافكون.
فوقع الحق و بطل ما كانوا يعملون. فغلبوا هنالك و انقلبواصاغرين. و القي السحره ساجدين. قالوا امنا برب العالمين.»
«ساحران)گفتند: اي موسي! آيا تو(عصايت را)مي‏اندازي يا مابيندازيم؟ گفت: شما بيندازيد. پس وقتي انداختند، ديدگان مردمان‏را سحر كردند و آنها را ترساندند و جادويي بزرگ آوردند(نشان‏دادند)و ما به موسي وحي كرديم كه عصايت را بينداز. پس ناگهان‏فرو برد آنچه كه(ساحران)به دروغ آوردند. پس حق واقع شد و باطل‏گشت آنچه(ساحران) مي‏كردند. پس شكست‏خوردند و در حالي كه‏سرافكنده بودند، باز گشتند. و ساحران به سجده افتادند و گفتند:
ايمان آورديم به پروردگار جهانيان‏» .
«ام يقولون افتريه قل فاتوا بعشر سور مثله مفتريات وادعوا من استطعتم من دون الله ان كنتم صادقين. فان لم يستجيبوالكم فاعملوا انما انزل بعلم الله و ان لااله الا هو فهل انتم‏مسلمون.»
«آيا كافران مي‏گويند اين قرآن، وحي الهي نيست و خود او به‏هم بافته است و به خدا نسبت مي‏دهد. بگو اگر راست مي‏گوييد، هركس را مي‏توانيد دعوت كنيد(و با كمك هم)ده سوره مانند آن‏بياوريد. پس اگر(كافران)به شما جواب ندادند، پس بدانيد كه هرآينه اين قرآن به علم خداوند نازل شده است و خدايي جز او نيست.
پس آيا(شما مردم)تسليم(امر خدا و رسول)خواهيد شد.»
چهارم: قدرت منتسب: از اين قدرت، به,Referent power قدرت‏الگويي و قدرت مرجعيت نيز تعبير شده است. همچنين اصطلاح قدرت‏كاريزماتيك charismatic power تعبير ديگري از همين مفهوم است‏كه در فارسي به قدرت فره نيز موسوم است. منشا اين قدرت،ويژگيهاي شخصي است. مريدان رهبر را دوست دارند و به او عشق‏مي‏ورزند و بنابراين، مي‏خواهند او را اسوه و مرجع و الگوي خودقرار دهند و دستورات او را بدون چون و چرا بپذيرند.
نويسنده كتاب قدرت در مديريت اسلامي، در اين بخش، به آياتي‏استناد كرده است كه عمده متضمن اسماء الله و توصيف خداوندمتعال است از قبيل:
«هو الله الذي لا اله الا هو الملك القدوس السلام المومن‏المهيمن العزيز الجبار المتكبر سبحان الله عما يشركون.»
«اوست‏خداوند يكتايي كه غير او خدايي نيست، سلطان، پاك(ازهر نقص و پاكي) سلامت(از هر عيب)، ايمني بخش، نگهبان(جهان وجهانيان)، غالب و قاهر، با جبروت و عظمت، بزرگي كننده، پاك ومنزه است از هر آنچه بر او شريك پندارند.»
به نظر مي‏رسد كه نويسنده محترم در توضيح و توصيف اين چهره ازقدرت آن طور كه بايد، موفق نبوده است.@#@ به هر حال در اصل اين‏مطلب كه قدرت كاريزماتيك نيز در قرآن مدنظر قرار گرفته است،ترديدي نيست.
د: يكي از مفاهيم كليدي حكمت عملي و سياست مدن، «عدالت‏»
است. محور اساسي تفكر فيلسوفان سياسي كلاسيك، عدالت‏بوده است.
در جهان اسلام نيز بر عدالت تاكيد زيادي شده است. از رساله‏هاي ‏پرارزش در حوزه تفكر سياسي در قرآن، رساله آيات الظالمين، آيت‏الله العظمي سيد عبد الحسين لاري(1264- 1342 ه.ق)است. از آيت‏الله لاري رساله‏هاي سياسي متعددي به يادگار مانده است; از جمله:
رساله قانون مشروطه مشروعه، قانون اتحاد ملت و دولت، قانون‏اداره بلديه، احكام جهاد، بيانيه دفاعيه در جنگ بين الملل اول،رساله سوال و جواب از مصرف اجناس خارجي، ولايه الفقيه، تعليقه‏علي رساله التقيه للشيخ الانصاري، تعليقه علي رساله العداله ‏للشيخ الانصاري را مي‏توان نام برد. اما رساله آيات الظالمين،جايگاه خاصي در ميان رسائل مذكور دارد. در اين رساله، تمامي‏آياتي كه به نظر مولف بر حرمت و قبح ظلم دلالت داشته‏اند، يكجاجمع آوري شده‏اند. به نظر سيد لاري، سرچشمه تمامي خيرات عدل است،چنان كه تمامي بدبختيها و شرارتها از ظلم برمي‏خيزد.
«مقتضاي تمام ادله قطعيه و مستقلات عقليه محكمات و كتاب وسنن نبويه، اين است كه تمام كائنات عالم از جمادات و نباتات وحيوانات، من يعقل و غير من يعقل، تمام آنچه هستي و نيستي‏دارند، از ترقيات و تنزلات و سعادت و شقاوات و خيرات و شرورات وحلويات و مرورات، تماما و كمالا به واسطه قرب و بعد حصولي وتكويني، يا تحصيلي و تكليفي كه به مبدا و خير و شر و نور وظلمت و حسن و قبح و نقص و كمال دارند. و چنانچه تمام ترقيات وسعادات و خيرات و حلاوات تمام اشيا ناشي از قرب حصولي يا تحصيلي‏به مبدا خير و نور و حسن و عدل است، همچنين تمام آن منشآت‏خيريه و نوريه و حسنيه و عدليه، منتهي و راجع به مركز خير وحسن و عدل و كمال است، كه فوز به حيات ابدي و جنات سرمدي است.
و چنانچه تمام تنزلات و شقاوات و شرورات و مرورات ناشي از قرب‏حصولي يا تحصيلي به مبدا شر و ظلمت و قبيح و نقص است، همچنين‏تمام آن منشآت شريه و ظلمانيه و قبيحه و نقصيه، منتهي و راجع ‏به مركز شر و ظلمت و قبيح و نقص (است) كه خلو در حجيم و عذاب‏اليم است.»
برخي از آيات مورد بحث از اين قرار است:
1- و لاتركنوا الي الذين ظلموا فتمسكم النار
2- فلاتقعد بعد الذكري مع القوم الظالمين
3- و الله لايحب الظالمين.
4- و تعاونوا علي البر و التقوي و لاتعاونوا علي الاثم والعدوان.
5- و من لم‏يحكم بما انزل الله فاولئك هم الظالمون.
6- و لاتبخسوا الناس اشياء هم و لاتعثوا في الارض مفسدين.
نجف لك‏زايي- مجله علوم سياسي، ش 7