انواع روش هاي مطالعه صحيح را نام ببريد؟ شرايط مطالعه چگونه بايد باشد؟

مقدمه:
بي شك دستيابي به تكنيك هاي مطالعة موفق يك ضرورت اساسي براي دسترسي به موفقيت هاي تحصيلي است. هر دانش آموز و دانشجويي در آغاز تحصيل، نيم نگاهي به آينده دارد، به گذراندن موفق آزمونها و گذر از مرز پرسش ها، ابهامات و فشارهاي رواني اطرافيان، براي رسيدن به اين كاميابي ها، توجه شما را به راهكارهاي زير جلب مي كنم.
مطالعة موفق و ثمر بخش از دو عامل متأثر است. 1. داشتن انگيزه و علاقه نسبت به درس و كتاب مورد نظر. 2. به كارگيري و استفادة ماهرانه از فنون و روشهاي مطالعه، داشتنن انگيزه و علاقه نسبت به مطالب سبب مي شود تا شخص به مطالعة بيشتر بپردازد و كار برد فنون بهتر، مطالعه را آسانتر، سريعتر و لذت بخش تر مي كند. در نتيجه علاقة خواننده نسبت به مطالعه افزايش مي يابد و باعث مي شود كه او در زمان كمتر مطالب بيشتري را بخواند و به خوبي به ياد بسپارد.

انواع روش هاي مطالعه
مطالعه روش‌های مختلف دارد که در اینجا به تعدادی از مهمترین آنها اشاره می‌گردد:
۱-خواندن بدون نوشتن
در این روش فرد از زمانی که کتاب را باز می‌ کند، شروع می‌کند به خواندن متن و پشت سرهم بدون توقف‌ متن‌ها را می‌خواند تا زمانی که خسته شود یا زمان مطالعه به پایان برسد. اکثر افراد از این روش استفاده می‌کنند. ولی این بدترین روش برای مطالعه است. زیرا در این حالت تمرکز فرد در سطح پایین قرار دارد، مطالعه‌گر در حالت منفعل قرار می‌گیرد و احتمال خواب آلودگی زیاد است.
2ـ روش مطالعه گزینشی
. برخي معتقدند از آنجا كه شيوة نگارش كتابهاي درسي، تحليلي است، اطلاعات كليدي در اوايل و اواخر فصل قرار دارد، بنابراين در مطالعة اينگونه كتابها بايد نكات زير رعايت شود.
ـ چند پاراگراف اول هر فصل را بخوانيد.
ـ چند پاراگراف آخر را نيز بخوانيد.
ـ اگر كتاب داراي پرسشهايي باشد آنها را مطالعه كنيد.
ـ تيتر ها و عنوانهاي فرعي را بخوانيد.
ـ يكي دو خط از هر پاراگراف در اواسط متن را كه به نظر مهم مي آيد، بخوانيد.
ـ بخش نهايي كتاب يا خلاصة نتايج را هم بخوانيد.
این روش نیز روش مناسبی برای مطالعه نیست. زیرا فرد نمی‌تواند بر کلیت مطالب تسلط پیدا کند.
3- روش برجسته سازی (خط کشیدن زیر نکات مهم)
در این روش فرد همان‌طور که متن را می‌خواند، زیر نکات مهم خط می‌کشد یا با ماژیک فسفوری آن را رنگ می‌کند.
دو نوع برجسته سازی: کسانی که زیر نکات مهم را خط می‌کشند نیز دو حالت دارد.
1ـ اول مطالعه و فهم بعد خط: کسانی که اول مطلب را مطالعه می‌کنند و می‌فهمند بعد زیر نکات مهم را خط می‌کشند از روش مناسب‌تری استفاده می‌کنند. زیرا با مراجعه بعدی این نکات مهم تداعی‌گر سایر نکات می‌شود.
2ـ انحصار توجه به خط کشیدن: برخی افراد به جای اینکه مطلب را مطالعه کنند و بفهمند تمام توجه آنها به خط کشیدن و برجسته کردن منحصر می‌شود. وقتی یک فصل را تمام می‌کنند. می‌بینند که تنها چیزی که آنها به دست آورده‌اند خط خطی کردن کتاب است اما از فهم مطلب چیزی عایدشان نگشته است.
4- حاشیه نویسی
در این روش فرد ابتدا متن را می‌خواند بعد خلاصه آن یا نکات مهم آن را در حاشیه کتاب یادداشت می‌کند. این روش نسبت به دو روش قبلی بهتر است ولی بازهم روشی کامل برای درک عمیق مطالب و خواندن کتب درسی نیست ولی می تواند برای یادگیری مطالبی که از اهمیتی چندان برخوردار نیستند مورد استفاده قرار گیرد.
5ـ خلاصه نویسی
در این روش شما مطالب را میخوانید و آنچه را که درک کرده اید بصورت خلاصه بروی دفتری یادداشت می کنید که این روش برای مطالعه مناسب است و از روشهای قبلی بهتر می باشد چرا که در این روش ابتدا مطالب را درک کرده سپس آنها را یادداشت می کنید اما بازهم بهترین روش برای خواندن نیست.

مراحل این روش
الف: در اتاقي آرام بنشينيد و كتاب را باز كنيد، اولين صفحة فصل مورد نظر را بياوريد و چند برگه يادداشت تميز و يك قلم هم در كنار دستتان بگذاريد.
ب: عنوان فصل و عنوان بعد از آن را، اگر وجود داشته باشد، يادداشت كنيد.
ج: اولين بند را بخوانيد و سپس خواندن را متوقف كنيد.
د: آنگاه به دقت به آنچه خوانده اند بينديشيد و در كلماتي هر چه كمتر و به زبان خودتان آن را خلاصه كنيد، اين خلاصه مي تواند حتي چهار يا پنج كلمه باشد و به صورت جمله هم نباشد.
هـ: مواظب باشيد زياد ننويسيد و خلاصه با خود بند برابر نشود و رونويس كامل از آن نباشد. فايدة واقعي اين روش زماني آشكار مي شود كه بخواهيد براي امتحان آماده شويد اگر فصل‌ها را خوب خلاصه كرده باشيد، با مرور چند تا از اين خلاصه ها خود را از خواندن كل كتاب معاف كرده ايد.[1] 6- کلید برداری
در این روش شما بعد از درک مطالب، بصورت کلیدی نکات مهم را یادداشت می کنید و در واقع کلمه کلیدی کوتاهترین، راحتترین ،بهترین و پر معنی‌ترین کلمه ای است که با دیدن آن، مفهوم جمله تداعی شده و به خاطر آورده می شود. کلید برداری روشی بسیار مناسب برای خواندن و نوشتن نکات مهم است.
در اين روش، شخص نكته هاي مهمي را (نه کل مطالب را) كه احياناً نويسندة كتاب آنها را مشخص كرده است يا خود فرد مهم بودن آنها را تشخيص مي دهد، روي برگه هايي يادداشت مي كند و در زمان مناسب مثلاً هنگام امتحان از آنها استفاده مي كند.
7- خلاقیت و طرح شبکه‌ای مغز
در این روش شما مطالب را می‌خوانید بعد از درک حقیقی آنها نکات مهم را به زبان خودتان و بصورت کلیدی یادداشت می کنید و سپس کلمات کلیدی را بروی طرح شبکه ای مغز می نویسد ( در واقع نوشته های خود را به بهترین شکل ممکن سازماندهی می کنید و نکات اصلی و فرعی را مشخص می کنید) تا در دفعات بعد به جای دوباره خوانی کتاب ، فقط به طرح شبکه ای مراجعه کرده وبا دیدن کلمات کلیدی نوشته شده بروی طرح شبکه ای مغز ، آنها را خیلی سریع مرور کنید . این روش درصد موفقیت تحصیلی شما را تا حدود بسیار زیادی افزایش میدهد و درس خواندن را بسیار آسان می کند. و بازده مطالعه را افزایش میدهد.
8ـ روش پس ختام
این روش یکی از مهمترین و معروفترین روش‌های بهسازی حافظه است. نام این روش همانند نام انگلیسی آن (PQ4R) متشکل از حروف اول شش مرحله آن است.
1ـ مرحله پیش خوانی
در این مرحله مطالب کتاب یا مطالب یک فصل به صورت اجمالی و مقدماتی مطالعه می‌شود. در این مرحله عنوان فصل‌ها، تیترهای داخل متن، نمودارها، جدول‌ها مقدمه فصل و خلاصه فصل‌ مورد توجه قرار می‌گیرند. هدف در این مرحله یافتن یک دید کلی نسبت به کتاب و ارتباط دادن بخش‌های مختلف آن با یکدیگر است.
2- مرحله سؤال کردن
پس از مطالعه اجمالی موضوعات و نکات اصلی، به طرح سؤال در مورد آنها بپردازید. این کار باعث افزایش دقت و تمرکز فکر و سرعت و سهولت یادگیری می‌گردد. سؤالات می‌تواند در مورد تعریف مطلب، دلایل و  شواهد موجود در تأیید یک مطلب، ارتباط آن مطلب با مطالب دیگر، فواید آن مطلب و اهمیت آن برای خود سؤالاتی طرح کرد.
3ـ مرحله خواندن
در این مرحله باید به خواندن دقیق و کامل مطالب کتاب پرداخت، که هدف فهمیدن کلیات و جزئیات مطالب و نیز پاسخگویی به سؤالات مرحله قبل می‌باشد. در مرحله خواندن برای فهم بهتر مطالب می‌توان از کارهایی مثل یادداشت برداری، علامت گذاری و خلاصه نویسی بهره جست.
نکته قابل توجه در این مرحله آن است که هنگام خواندن متن نباید کلمات تلفظ شود. بلکه باید چشم خود را روی کلمات به طور متوسط یعنی زیاد کند نه زیاد سریع مرور داد و از این طریق مطالب را به مغز فرستاد.
سر این مطلب آن است که در هر گاه فرد کلمات را تلفظ می‌کند. هر کلمه یا چند کلمه وارد مغز شده و مغز احساس می‌کند که اطلاعات زیادی وارد آن شده است. اما اگر به صورت مرور چشمی مطالعه شود، هر جمله یا گاهی مطالب یک پاراگراف به صورت یکجا وارد ذهن می‌شود و ذهن احساس خستگی نمی‌کند و در پردارش مطالب دچار مشکل نمی‌شود اما تلفظ کلمات مغز را پردازش دچار مشکل می‌کند.
4ـ مرحله تفکر
در این مرحله هنگام خواندن، ساختن سؤال‌ها، و ایجاد ارتباط بین دانسته‌های خود، درباره مطلب فکر کنید. در این مورد نیز مهمترین اصل همان بسط معنایی است. بسط معنایی ممکن است در مراحل پنجم و ششم نیز یعنی در مراحل از حفظ گفتنی و مرور کردن نقشی داشته باشد.
5ـ مرحله از حفظ گفتنی
در این مرحله باید بدون مراجعه به کتاب و از حفظ به یادآوری مطالب خوانده شده پرداخته شود و بار دیگر به سؤالاتی که خود فرد طرح کرده بود پاسخ دهد. در اینجا باید مطالب آموخته شده را در قالب کلمات برای خود کرده، در غیر این‌ صورت لازم است که مجددا به خواندن مطالبی که آموخته نشده پرداخته شود. مرحله از حفظ گفتنی در پایان هر بخش انجام می‌گیرد و وقتی بخش‌های یک فصل به اتمام رسید به مرحله بعد، یعنی مرور کردن یا آزمون وارد می‌شویم.
6ـ مرحله مرور کردن
این مرحله، که مرحله آزمون نیز می‌باشد، در پایان هر فصل انجام می‌گیرد. در اینجا به مرور موضوعات اصلی و نکات مهم و نیز ارتباط مفاهیم مختلف به یکدیگر پرداخته و در صورت برخورد با موضوعات مورد اشکال به متن اصلی یا مرجع مراجعه شود. یکی از راههای کمک به این مرحله پاسخگوئی به سئوالات و تمرینات پایان فصل است: اجرای این مرحله می‌تواند مقداری از اضطراب امتحان را کاهش دهد.
شرايط مطالعه
علاوه بر اين، در يك مطالعة موفق، فرد مطالعه كننده و محيط مطالعه هم بايد داراي شرايطي باشند كه به برخي از آنها اشاره مي شود.
الف) شرايط مطالعه كننده: 1. براي مطالعه آماده و سرحال باشيد. مطالعه پس از خواب يا استراحت توصيه مي شود و بسيار مؤثر است، در صورتي كه خسته هستيد به سراغ مطالعه نرويد. 2. هنگام مطالعه عضلات بايد داراي آرامش مطلوب باشد بهتر است دقايقي قبل از مطالعه چند حركت كششي اندامها را انجام دهيد و چند نفس عميق بكشيد. 3. در ذهن خود افكار مثبت را تقويت كنيد، واژة «مي توانم» را زمزمه كنيد. 4. بر اضطراب ناشي از عوامل محيطي، فكرهاي آزار دهنده و هوس هاي زودگذر غلبه كنيد و سعي كنيد تمام حواستان را بر مطالب كتاب متمركز كنيد.
5. مطالعه كننده بايد تغذية‌ مناسب داشته باشد كه شامل صبحانة كامل، ناهار و شام با تركيبات پروتئين، ويتامينها، و مواد مورد نياز بدن، است، مصرف ميوه و سبزيجات هم بايد در برنامة غذايي باشد.
6. هرگز بعد از يك غذاي سنگين مطالعه نكنيد. 7. هنگام درس خواندن از تنقلات استفاده نكنيد بعد از 45دقيقه مطالعه مي توانيد ميوه، چاي و … ميل كنيد، مصرف تنقلات در حين مطالعه ، روند تمركز را مشكل مي سازد.
ب) شرايط محيط مطالعه: مكان مطالعه بايد حتي المقدور اين شرايط را داشته باشد: 1. آرام و دور از آلودگي صوتي باشد تا امكان تمركز بيشتر باشد. 2. مكان مطالعه بايد از نور كافي برخوردار باشد تا به چشم ها آسيبي نرسد. 3. هواي اتاق معتدل باشد نه گرم و نه سرد. 4. از گوش كردن به موسيقي و راديو در حين مطالعه خودداري شود. 5. به هيچ وجه تصاوير افراد خانواده، ورزشكاران مورد علاقه، هنر پيشه هاي محبوب و.. جلو چشم مطالعه كننده نباشد؛ زيرا موجب مي شود كه ذهن مطالعه كننده به عالم رؤيا ها و خاطرات پرواز كرده و تمركز پيدا نكند.[2]

معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. روشهاي مطالعه، ترجمة دكتر علي اكبر سيف، انتشارات رشد.
2. مطالعه روشمند، دكتر عين الله خادمي، انتشارات پارسايان.
3. يادگيري خلاق، ف، شجري، نشر انجمن قلم ايران.

پي نوشت ها:
[1] . فريل انيس، ليندا؛ فن مطالعه، ترجمه علي صلحجو، تهران، مركز نشر دانشگاهي، چاپ دوم، 1378، ص 100.
[2] . حسن زاده، ذبيح الله و ميرزماني، محمود، تكنيك هاي مطالعه برتر، نشر دانا، چاپ اول، 1382، ص 42 تا 54.