خوردن گوشت از نگاه روایات (ع)

خوردن گوشت از نگاه روایات (ع)

چکیده
بررسىِ دقیقِ احادیثى که دربارۀ ویژگى‌هاى علمى، سرچشمه‌ دانش‌ها و نیز انواع دانش‌هاى اهل‌بیت(ع) به ما رسیده،[۱] نشان مى‌دهد پیامبر اسلام(ص) و اهل‌بیت آن بزرگوار، نه تنها از دانش پزشکى، بلکه از همۀ علوم برخوردار بودند، به گونه‌اى که هر گاه اراده مى‌کردند چیزى را بدانند، مى‌دانستند؛ چنان‌که امام صادق(ع) مى‌فرماید: «إنَّ الإِمامَ إذا شاءَ أن یَعلَمَ عَلِمَ»؛[۲] امام، آن‌گاه که بخواهد بداند، مى‌داند. به دلیل این دانش گسترده و علم خارق‌العاده بود که امام على(ع)، مکرّر خطاب به مردم مى‌فرمود: هر چه مى‌خواهید، از من بپرسید: «سَلونى قَبلَ أن تَفقُدونى، فَإِنَّ بَینَ جَنبَىَّ عُلوما کَثیرَهً کَالبِحارِ الزَّواخِر»ِ؛[۳] از من بپرسید، پیش از آن که مرا از کف بدهید، چراکه در سینۀ من، به سان دریاهاى بی‌کران، دانش‌هاى فراوان نهفته است. بنابراین، پیامبر اسلام(ص) و اهل‌بیتِ او(ع)، از دانش پزشکى برخوردار بودند و اگر ثابت شود در هر مسئله‌اى از مسائل مربوط به این دانش، چیزى فرموده باشند، قطعاً کلام آنان، مطابق با واقع است.‌[۴]

رامین بابازاده

مِهترِ همۀ خوراکی‌ها
پیامبر خدا(ص) می‌فرمایند: «اللَّحمُ سَیِّدُ الطَّعامِ فِی الدُّنیا وَ الآخِرَهِ»؛[۵] گوشت، مِهترِ غذاها در دنیا و آخرت است.
ایشان هم‌چنین فرمودند: «خَیرُ الإِدامِ فِی الدُّنیا وَ الآخِرَهِ اللَّحمُ»؛[۶] بهترین خورش دنیا و آخرت، گوشت است.
و نیز فرمودند:
سَیِّدُ طَعامِ أهلِ الدُّنیا وَ الآخِرَهِ اللَّحمُ، ثُمَّ الأَرُزُّ؛[۷] مهترِ غذاهاى ساکنان دنیا و آخرت، گوشت و سپس برنج است.

خواصّ گوشت‌ در روایات:
پیامبر اکرم(ص) دربارۀ خواص گوشت می­فرمایند:
ـ أکلُ اللَّحمِ یُحَسِّنُ الوَجهَ و یُحَسِّنُ الخُلُقَ؛[۸] خوردن گوشت، روى را نکو مى‌سازد و خوى را هم نکو مى‌سازد.
ـ إنَّ لِلقَلبِ فَرحَهً عِندَ أکلِ اللَّحمِ؛[۹] هنگام خوردن گوشت، قلب را شادى‌اى است.
ـ اللَّحمُ بِالبَیضِ یَزیدُ فِی الباءَهِ؛[۱۰] گوشت با تخم‌مرغ، بر توان جنسى مى‌افزاید.
امام على(ع) نیز ­فرمودند:
ـ عَلَیکُم بِاللَّحمِ فَإِنَّهُ یُنبِتُ اللَّحمَ؛[۱۱] بر شما باد گوشت، چراکه [خوردن‌] گوشت، گوشت مى‌رویاند.
ـ کُلُوا اللَّحمَ فَإِنَّهُ یُنبِتُ اللَّحمَ کُلوهُ فَإِنَّهُ جِلاءٌ لِلبَصَرِ؛[۱۲] گوشت بخورید، چراکه گوشت مى‌رویاند. آن را بخورید، چراکه جلاى دیده است.
ـ عَلَیکُم بِهذَا اللَّحمِ فَکُلوهُ فَإِنَّهُ یُحَسِّنُ الخُلُقَ و یُصَفِّی اللَّونَ و یَخمُصُ البَطنَ؛[۱۳] بر شما باد این گوشت! آن را بخورید، چراکه خوى را خوش مى‌سازد، رنگ را صفا مى‌دهد و شکم را کوچک مى‌کند.
امام صادق(ع) فرمودند:
اللَّحمُ مِنَ اللَّحمِ مَن تَرَکَهُ أربَعینَ یَوما ساءَ خُلُقُهُ کُلوهُ‌ فَإِنَّهُ یَزیدُ فِی السَّمعِ وَ البَصَرِ؛[۱۴] گوشت، از گوشت است. هر کس چهل روز، آن را وا گذارد، بدخوى مى‌شود.[۱۵] آن را بخورید، چراکه بر شنوایى و بینایى مى‌افزاید.

خواصّ گوشتِ همراه با شیر:
پیامبر خدا­(ص) فرمودند:
نوح از ضعفِ بدن، به درگاه پروردگار خویش شکایت برد. خداوند به او وحى فرستاد که: «گوشت را همراه با شیر، طبخ کن و بخور، چراکه من، قدرت و برکت را در آن‌ها نهاده‌ام.»[۱۶] ایشان هم‌چنین فرمودند: اللَّحمُ وَ اللَّبَنُ یُنبِتانِ اللَّحمَ و یَشُدّانِ العِظامَ وَ اللَّحمُ یَزیدُ فِی السَّمعِ وَ البَصَرِ وَ اللَّحمُ بِالبَیضِ یَزیدُ فِی الباءَهِ؛[۱۷] گوشت و شیر، گوشت مى‌رویانند و استخوان‌ها را استحکام مى‌بخشند. گوشت، شنوایى و بینایى را افزون مى‌کند و گوشتِ همراه با تخم‌مرغ، بر نیروى جنسى مى‌افزاید.
هم‌چنین امام على(ع) فرمودند: «إذا ضَعُفَ المُسلِمُ، فَلیَأکُلِ اللَّحمَ بِاللَّبَنِ»؛[۱۸] مسلمان، اگر ضعیف شد، گوشت با شیر بخورد.

۱. خواصّ گوشت شتر در روایات:
از پیامبر گرامی اسلام(ص) روایت شده است:
ـ عَلَیکُم بِأَکلِ لُحومِ الإِبِلِ فَإِنَّهُ لا یَأکُلُ لُحومَها إلّا کُلُّ مُؤمِنٍ مُخالِفٍ لِلیَهودِ أعداءِ اللّهِ؛[۱۹] بر شما باد خوردن گوشت شتر! زیرا این گوشت را تنها مؤمنان مخالفِ یهود (که دشمنان خدایند) مى‌خورند.
ـ لایَأکُلُ الجَزورَ إلّا مُؤمِنٌ؛[۲۰] [گوشتِ] شتر را جز مؤمن نمى‌خورد.

خواصّ طبی گوشت شتر:
ـ گوشت شتر، طبیعتِ گرم و خشکی دارد و بهترین آن‌ها برای سرد‌مزاج‌ها، شترِ دو ساله آن است.
ـ خوردن گوشت‌ شتر، قوۀ باء، آلات جماع و اعضا را تقویت و تب دائمى، عرق النسا، یرقان و سوزش بول را رفع می‌کند.
ـ بول شتر، مسهل سردمزاج‌ها و رافعِ زرداب، سرفه، زکام، وَرَم جگر، طحال‌، سستى عضلات، فلج و وَرَم است.
ـ مالیدن ساییدۀ گوشت سوزاندۀ او بر جرب و زخم و جوش و جراحات خارش‌دار جلد، باعث علاج آن امراض می‌شود.
ـ گذاشتن شش تازۀ شتر که هنوز گرم باشد، لک و پیس را پاک می‌کند.
ـ دمیدن ساییدۀ سرگین او در بینى، خون‌دماغ را قطع می‌کند.
ـ مالیدن سرگین تازۀ شتر، بهبود جوش و بثور می‌دهد. گذاشتن آن بر زگیل، زگیل را پاک می‌کند.
ـ چربىِ کوهان شتر، رحم را از کثافات پاک می‌سازد و بواسیر را درمان و قطع خون آن نموده، تَرَک (شقاق) را علاج می‌کند.
ـ دمیدنِ ساییدۀ سوختۀ موى او، خونِ ‌بینى را قطع کرده و پاشیدنِ آن، از خون‌ریزى زخم جلوگیرى می‌کند.
ـ پاشیدن ساییدۀ موى سوختۀ او بر زخم، سبب جمع شدن جراحت می‌شود.
ـ پنیر مایۀ شتر، قوّت شهوت را زیاد کرده، تهییج جماع می‌کند.
ـ خوردن شُش او، بینایى را ضعیف می‌کند و زیاد خوردن آن، موجب کوری می‌شود.
ـ چون گندم را با عرق شتر، تر کرده به طیور بخورانند، باعث بی‌هوشىِ طیور می‌شود؛ کفِ دهان او نیز همین اثر را دارد.

۲. ضرر­های گوشت گاو:
از پیامبر گرامی اسلام(ص) روایت شده است:
عَلَیکُم بِأَلبانِ البَقَرِ و سُمنانها و إیّاکُم و لُحومَها فَإِنَّ ألبانها و سُمنانها دَواءٌ و شِفاءٌ و لُحومُها داءٌ؛[۲۱] بر شما باد شیر و روغن گاو، اما از گوشت آن، حذر کنید، چراکه شیر و روغنش دارو و درمان، و گوشتش بیمارى است.
امام على(ع) نیز ­فرمودند:
لُحومُ البَقَرِ داءٌ و ألبانها دَواءٌ و أسمانها شِفاءٌ؛[۲۲] گوشتِ گاو، درد و بیمارى، شیرش دارو، و روغنش درمان است.

۳. فواید گوشت گوسفند:
پیامبر اکرم(ع)­ فرمودند: «لَحمُ الغَنَمِ دَواءٌ و لَبَنُها داءٌ»؛[۲۳] گوشت گوسفند، درمان است و شیرش، درد.

خواصّ طبی گوشت گوسفند:
ـ گوشت گوسفند با طبیعت گرم و تَری که دارد، برای سردمزاج‌ها مفید می­باشد و بهترینِ آن تا دو ساله و فربه آن است.
ـ خوب‌ترین قسمتِ گوشت گوسفند، حوالىِ آن، یعنى دست و پا و گردن اوست؛ چاق‌کننده، نیرودهنده، مولّد خون و شیر و سریع‌الهضم بوده، نیک‌ترین غذاى آدمى است. امام على(ع) در این باره می­فرمایند: «کانَ أحَبُّ الشَّاهِ إلَى النَّبِیِّ(ص) الذِّراعَ»؛[۲۴] دوست‌داشتنى‌ترین عضو گوسفند براى پیامبر(ص)، سردست‌ بود.
ـ خوردن دل و جگرِ گوسفند، دل، جگر، کلیه، پشت و کمر را تقویت می‌کند.
ـ خوردن آبگوشت گوسفند نَر جوان، با سرکه و عسل که مداومت کنند و غذا به آن منحصر شود، بنیه و قوّت آورده، رفع غش، سستى، خفقان و لاغرى می‌کند.
ـ بلعیدن نخودى پیه گرم گوسفند که پس از ذبح باشد و ذوب‌کردۀ آن که به طور ملایم آب شده باشد، رفع سرفه، تنگی نفس و سوزش بول می‌کند.
ـ مالیدن زهرۀ گوسفند، بسیار جلادهنده و رفع هر گونه آزار پوست، مانند: جوش، خارش، سوزش و… می‌کند.
ـ مالیدن زهرۀ گوسفند با عسل، کزاز را علاج می‌کند.
ـ چکاندن و کشیدن زهرۀ گوسفند به چشم، رفع سفیدى و لک سفیدِ چشم می‌کند.
ـ مالیدن خون گوسفند به بدن، خارش، حکه و ناراحتى پوست را رفع می‌کند.
ـ مالیدن و گذاشتن سرگین تازه یا خیساندۀ او بر وَرَم، تحلیل ورم می‌دهد و مالیدنش بر شکم، رفع استسقا (عطش مفرط) کرده و به زخم التیام می‌دهد.
ـ مالیدنِ سرگین گوسفند با سرکه، علاج امراض پوست می‌کند.
ـ مالیدنِ سرگین گوسفند با موم بر ثالیل (زگیل) و گوشت زیاد، آن‌ها را دفع می‌کند.
ـ مالیدنِ آن با سرکه، درد، جراحت و رنج سوختگى و حرکت و جنبش عضو را رفع می‌کند.
ـ پیچیدن عضو در پوست گرم گوسفند که تازه ذبح شده و هنوز سرد نشده باشد، رفع درد ضربه می‌کند و مانع زخم شدن عضوِ ضرب‌دیده می‌شود.
ـ خوردن گوشت گوسفند در هنگام وبا، جهت تولد خون، جایز نبوده، اصلح ترک آن است.[۲۵]

گوشت گوسفند میش‌
پیامبر خدا(ص) فرمودند:
إنَّ اللّهَ عزّ وَ جلّ اختارَ مِن کُلِّ شَی‌ءٍ شَیئاً… و مِنَ الغَنَمِ الضَّأنَ؛[۲۶] خداوند از هر چیز، چیزى را برگزید… و از [میان انواع‌] گوسفند[۲۷]، میش را.
امام صادق(ع) فرمودند:
مَن أصابَهُ ضَعفٌ فی قَلبِهِ أو بَدَنِهِ فَلیَأکُل لَحمَ الضَّأنِ بِاللَّبَنِ فَإِنَّهُ یُخرِجُ مِن أوصالِهِ کُلَّ داءٍ و غائِلَهٍ و یُقَوّی جِسمَهُ و یَشُدُّ لِثَتَهُ؛[۲۸] هر کس در قلب یا بدن خود به ضعفى گرفتار آمد، گوشتِ میش با شیر بخورد، چراکه در این صورت، هر بیمارى و عارضه‌اى، از بند بندِ تن او برون مى‌رود، بدنش نیرو مى‌گیرد و لثه‌اش استحکام مى‌یابد.
فردی نزد امام رضا(ع)، از گوشت، یاد کرد و گفت: هیچ گوشتى خوش‌تر از گوشت بز نیست. پس، امام به او نگریست و فرمود:
لَو خَلَقَ اللّهُ عزّوجل مُضغَهً هِیَ أطیَبُ مِنَ الضَّأنِ لَفَدى بِها إسماعیلَ؛[۲۹] اگر خداوند، گوشتى خوش‌تر از گوشت میش آفریده بود، همان را فدیۀ اسماعیل مى‌کرد.

۴. گوشتِ کبک‌
از امام کاظم(ع) روایت شده است:
أطعِمُوا المَحمومَ لَحمَ القِباجِ فَإِنَّهُ یُقَوِّی السّاقَینِ و یَطرُدُ الحُمّى طَرداً؛[۳۰] به تب‌دار، گوشتِ کبک بخورانید، چراکه پاها را نیرو مى‌دهد و تب را کاملاً دور مى‌کند.

۵. گوشت مرغ‌
امام على(ع) فرمودند:
الإِوَزُّ جاموسُ الطَّیرِ وَ الدَّجاجُ خِنزیرُ الطَّیرِ وَ الدُّرّاجُ حَبَشُ الطَّیرِ و أینَ أنتَ عَن فَرخَینِ ناهِضَینِ رَبَّتهُما امرَأَهٌ مِن رَبیعَهَ بِفَضلِ قوتِها؛[۳۱] غاز، گاومیشِ پرندگان است و مرغ، خوک پرندگان است و کَبکَنجیر، بوقلمونِ پرندگان است. چرا تو از دو جوجۀ نوپایى که زنى از ربیعۀ آن‌ها با زیادىِ غذاى خویش پرورانده است‌[۳۲]، استفاده نمى‌کنى؟!
در روایات آمده است: در حضور عُمَر، از گوشت، یاد شد. عمر گفت: خوش‌ترین گوشت، گوشت مرغ است. امیرمؤمنان(ع) فرمود:
کَلّا، إنَّ ذلِکَ خَنازیرُ الطَّیرِ و إنَّ أطیَبَ اللُّحمانِ لَحمُ فَرخٍ قَد نَهَضَ، أو کادَ أن یَنهَضَ؛[۳۳] نه؛ مرغ‌ها، خوک‌هاى پرندگان هستند. بهترین گوشت، گوشت جوجۀ تازه از تخم درآمده‌اى است که تازه برخاسته یا نزدیک است که برخیزد.

۶. گوشت ماهى‌
امام صادق(ع) فرمودند:
پیامبر خدا(ص) چون ماهى مى‌خوردند، مى‌­فرمودند: «اللّهُمَ بارِک لَنا فیهِ و أبدِلنا بِهِ خَیرا مِنهُ»؛[۳۴] خداوندا! براى ما در این، برکت قرار بده و بهتر از این را جای‌گزین ساز.
امام کاظم(ع) فرمودند:
عَلَیکُم بِالسَّمَکِ فَإِنَّکَ إن أکَلتَهُ بِغَیرِ خُبزٍ أجزَأَکَ و إن أکَلتَهُ بِخُبزٍ أمرَأَکَ؛[۳۵] بر شما باد ماهى! اگر آن را بدون نان خوردى، بسنده‌ات مى‌کند و اگر با نان خوردى، گوارایت مى‌افتد.
خوردن خرما یا عسل، پس از خوردن ماهى‌
یکى از وابستگانِ امام صادق(ع) می‌گوید: امام(ع)، خرمایى طلبید و تناول کرد؛ سپس فرمود: «اشتهایى نداشتم، اما ماهى خورده بودم!» سپس فرمود:
مَن باتَ و فی جَوفِهِ سَمَکٌ لَم‌یُتبِعهُ بِتَمَراتٍ أو عَسَلٍ، لَم‌یَزَل عِرقُ الفالِجِ یَضرِبُ عَلَیهِ حَتّى یُصبِحَ؛[۳۶] هر کس شب، ماهى بخورد و در پى آن، چند دانه خرما یا مقدارى عسل نخورد و بخوابد، تا صبح، رگِ فلج در او مى‌جنبد.

نهى از خوردنِ تخم‌مرغ و ماهى با همدیگر
از امام رضا(ع) روایت شده است:
یَنبَغی أن تَحذَرَ… أن تَجمَعَ فی جَوفِکَ البَیضَ وَ السَّمَکَ فی حالٍ واحِدَهٍ فَإِنَّهُما إذَا اجتَمَعا وَلَّدَا القولَنجَ و رِیاحَ البَواسیرِ و وَجَعَ الأَضراسِ؛[۳۷] باید از این بپرهیزى که… تخم‌مرغ و ماهى را هم‌زمان در معده گرد آورى، چراکه هرگاه این دو با یکدیگر گرد آیند، قولنج، باد بواسیر و دندان‌درد به وجود مى‌آورند.

نهى از اعتیاد به خوردن ماهى‌
پیامبر خدا(ص) فرمودند: «أکلُ السَّمَکِ، یَذهَبُ بِالجَسَدِ»؛[۳۸] [پیوسته‌] خوردنِ ماهى، بدن را از میان مى‌برد.
از امام على(ع) نیز روایت شده است:
ـ السَّمَکُ الطَّرِیُّ یُذیبُ اللَّحمَ؛[۳۹] [پیوسته خوردنِ‌] ماهى تازه، گوشت را ذوب مى‌کند.
ـ لاتُدمِنوا أکلَ السَّمَکِ فَإِنَّهُ یُذیبُ الجَسَدَ؛[۴۰] به خوردن ماهى، مداومت نکنید، زیرا تن را ذوب مى‌کند.
ـ أقِلّوا مِن أکلِ الحیتانِ؛ فَانها تُذیبُ البَدَنَ و تُکثِرُ البَلغَمَ و تُغَلِّظُ النَّفسَ؛[۴۱] کمتر ماهى بخورید، چراکه بدن را ذوب مى‌کند، بلغم را افزون مى‌سازد و نَفَس را سنگین مى‌نماید.
ـ إیّاکُم و أکلَ السَّمَکِ فَإِنَّ السَّمَکَ یُسِلُّ الجِسمَ؛[۴۲] از [مداومت بر] خوردن ماهى، حذر کنید، چراکه ماهى، بدن را به سل، گرفتار مى‌سازد.
امام باقر(ع) فرمودند: «إنَّ هذَا السَّمَکَ لَرَدی‌ءٌ لِغِشاوَهِ العَینِ»؛[۴۳] این ماهى براى پردۀ چشم، بد است.[۴۴]

نمایش پی نوشت ها:

[۱]. رک: اهل‌بیت در قرآن و حدیث، ج۱، ص۲۵۳، ۲۷۹، ۳۰۹.
[۲]. رک: همان، ص۳۳۳.
[۳]. رک: دانش‌نامۀ‌‌ امیر‌المؤمنین۷، ج۱۰، ص۳۳۱.
[۴]. دانش‌نامۀ‌‌ احادیث پزشکى، ج‌۱، ص۱۶.
[۵]. الکافی، ج۶، ص۳۰۸، ح۲؛ المحاسن، ج۲، ص۲۴۸، ح۱۷۷۴؛ مکارم‌الأخلاق، ج۱، ص۳۴۳، ح۱۱۰۷ و بحارالانوار، ج۶۶، ص۵۹، ح۱۲.
[۶]. طبّ النبی، ص۵؛ بحارالانوار، ج۶۶، ص۲۹۳؛ الفردوس، ج۲، ص۱۸۰، ح۲۹۰۹ و کنز‌العمال، ج۱۵، ص۲۸۱، ح۴۱۰۰۰.
[۷]. عیون أخبار الرضا، ج۲، ص۳۵، ح۷۹؛ صحیفه الإمام الرضا، ص۱۰۶، ح۵۶؛ مکارم‌الأخلاق، ج۱، ص۳۳۵، ح۱۰۷۹؛ بحارالانوار، ج۶۶، ص۵۸، ح۵ وص۲۶۲، ح۷؛ سنن ابن‌ماجه، ج۲، ص۱۰۹۹، ح۳۳۰۵ و کنز‌العمال، ج۱۵، ص۲۹۱، ح۴۱۰۵۴.
[۸]. تاریخ دمشق، ج۴۹، ص۳۲۳، ح۱۰۵۵۶ و کنز‌العمال، ج۱۵، ص۲۸۲، ح۴۱۰۰۵.
۲. کنز‌العمال، ج۱۵، ص۲۸۲، ح۴۱۰۰۶..
[۱۰]. دعائم‌الإسلام، ج۲، ص۱۴۵، ح۵۱۱ و بحارالانوار، ج۶۲، ص۲۷۳.
[۱۱]. عیون أخبار الرضا، ج۲، ص۴۱، ح۱۲۹؛ المحاسن، ج۲، ص۲۵۶، ح۱۸۰۷؛ قرب الإسناد، ص۱۰۷، ح۳۶۷؛ الدعوات، ص۱۵۳، ح۴۱۴ و بحارالانوار، ج۶۶، ص۵۸، ح۶.
[۱۲]. کنز‌العمال، ج۱۵، ص۴۵۵، ح۴۱۸۰۶.
[۱۳]. همان، ح۴۱۸۰۵.
[۱۴]. المحاسن، ج۲، ص۲۵۵، ح۱۸۰۰؛ بحارالانوار، ج۶۶، ص۶۶، ح۳۷ و دعائم‌الإسلام، ج۲، ص۱۴۵، ح۵۱۱.
[۱۵]. ظاهراً نقش نخوردن گوشت در بداخلاقى، اقتضاست (در مواردى است که نخوردن گوشت، به ضعف اعصاب، منتهى گردد)، نه علّت تامّه. بنا بر این، ممکن است کسى گوشت نخورد و اخلاقش هم بد نباشد.
[۱۶]. طبّ الأئمّه لابنی بسطام، ص۶۴.
[۱۷]. دعائم‌الإسلام، ج۲، ص۱۴۵، ح۵۱۱ و بحارالانوار، ج۶۶، ص۷۶، ح۷۳.
[۱۸]. الکافی، ج۶، ص۳۱۶، ح۲؛ المحاسن، ج۲، ص۲۵۹، ح۱۸۱۷؛ تحف‌العقول، ص۱۰۷ و بحارالانوار، ج۶۶، ص۶۹، ح۵۲.
[۱۹]. مکارم‌الأخلاق، ج۱، ص۳۴۸، ح۱۱۲؛ بحارالانوار، ج۶۶، ص۷۴، ح۶۹ و الفردوس، ج۳، ص۳۰، ح۴۰۶۴.
[۲۰]. دعائم‌الإسلام، ج۲، ص۱۱۰، ح۳۵۶؛ جامع الأحادیث قمّی، ص۱۳۳ و بحارالانوار، ج۶۶، ص۷۶، ح۷۳.
[۲۱]. المستدرک على الصحیحین، ج۴، ص۴۴۸، ح۸۲۳۲ و کنز‌العمال، ج۱۰، ص۳۱، ح۲۸۲۱۸.
[۲۲]. الکافی، ج۶، ص۳۱۱، ح۳؛ الخصال، ص۶۳۷، ح۱۰؛ تحف‌العقول، ص۱۲۴؛ مکارم‌الأخلاق، ج۱، ص۳۴۷، ح۱۱۲۳ و بحارالانوار، ج۶۶، ص۵۶، ح۲.
[۲۳]. طبّ النبی، ص۷ و بحارالانوار، ج۶۲، ص۲۹۶.
[۲۴]. التاریخ الکبیر، ج۶، ص۳۹۱ و مسند الشامیّین، ج۳، ص۱۲۰، ح۱۹۱۲ و ۱۹۱۳.
[۲۵]. کتب طبى انتزاعى، ج‌۱، ص۴۳۵.

[۲۶]. الغیبه (نعمانی)، ص۶۷، ح۷.
[۲۷]. «میش: گوسفند، گوسپند. مطلق گوسفند باشد، خواه ماده و خواه نر…. گویا در قدیم، میش، به جنسى مى‌گفته‌اند که امروز گوسفند مى‌گوییم و اعم از نر و ماده و پشم‌دار است؛ و گوسفند، اطلاق مى‌شده است هم بر میش (یعنى گوسفند در معناى امروزى که پشم دارد) و هم بر بز، اعم از نر و ماده»؛ ر.‌ک: لغت‌نامۀ دهخدا، ج۱۳، ص۱۹۴۲۷.
[۲۸]. طبّ الأئمّه لابنی بسطام، ص۶۴؛ المحاسن، ج۲، ص۲۵۹، ح۱۸۱۹؛ مکارم‌الأخلاق، ج۱، ص۳۴۴، ح۱۱۱۴ و بحارالانوار، ج۶۶، ص۱۰۱، ح۱۷.
[۲۹]. الکافی، ج۶، ص۳۱۰، ح۱ و بحارالانوار، ج۱۲، ص۱۳۱، ح۱۳.
[۳۰]. الکافی، ج۶، ص۳۱۲، ح۴ و بحارالانوار، ج۶۵، ص۴۳، ح۱.
[۳۱]. الکافی، ج۶، ص۳۱۲، ح۱؛ المحاسن، ج۲، ص۲۶۷، ح۱۸۴۹ و بحارالانوار، ج۶۵، ص۵، ح۱۱.
[۳۲]. «دربارۀ این تشبیه‌ها چنین گفته‌اند: شاید امام از آن روى غاز را به گاو میش تشبیه کرده است که هر دو با لجن‌زار انس دارند و از آن‌جا مى‌خورند؛ نیز مرغ را از آن روى به خوک تشبیه کرده است که هر دو مدفوع مى‌خورند… شاید علت نام بردن از «ربیعه» از میان همۀ قبایل نیز آن است که جوجه‌هاى سرزمین این قوم، بهتر بوده و یا آنان عنایت و توجه افزون‌ترى به جوجگان داشته‌اند»؛ مرآه‌العقول، ج۲۲، ص۱۳۳.
[۳۳]. الکافی، ج۶، ص۳۱۲، ح۲؛ المحاسن، ج۲، ص۲۶۷، ح۱۸۵۱؛ عوالئ اللآلی، ج۴، ص۱۰، ح۱۴ و بحارالانوار، ج۶۵، ص۶، ح۱۰.
[۳۴]. الکافی، ج۶، ص۳۲۳، ح۲؛ المحاسن، ج۲، ص۲۶۸، ح۱۸۵۵؛ مکارم‌الأخلاق، ج۱، ص۳۵۰، ح۱۱۴۱؛ دعائم‌الإسلام، ج۲، ص۱۵۱، ح۵۳۹ و بحارالانوار، ج۶۵، ص۲۱۷، ح۷۴.
[۳۵]. الکافی، ج۶، ص۳۲۳، ح۴؛ المحاسن، ج۲، ص۲۶۸، ح۱۸۵۳ و بحارالانوار، ج۶۵، ص۲۰۷، ح۳۶.
[۳۶]. الکافی، ج۶، ص۳۲۳، ح۱؛ المحاسن، ج۲، ص۲۷۰، ح۱۸۶۶ و بحارالانوار، ج۶۵، ص۲۰۸، ح۴۸.
[۳۷]. طبّ الإمام الرضا۷، ص۶۳ و بحارالانوار، ج۶۲، ص۳۲۱.
[۳۸]. الفردوس، ج۱، ص۴۲۰، ح۱۷۰۵.
[۳۹]. المحاسن، ج۲، ص۲۷۰، ح۱۸۶۱ و بحارالانوار، ج۶۵، ص۲۰۸، ح۴۳.
[۴۰]. الکافی، ج۶، ص۳۲۳، ح۵.
[۴۱]. الخصال، ص۶۳۶، ح۱؛ تحف‌العقول، ص۱۲۴ و بحارالانوار، ج۶۶، ص۵۷، ح۲.
[۴۲]. قرب الإسناد، ص۱۰۷، ح۳۶۷ و بحارالانوار، ج۶۶، ص۵۶، ح۱.
[۴۳]. طبّ الأئمّه لابنی بسطام، ص۸۴ و بحارالانوار، ج۶۲، ص۱۴۷، ح۱۴ و ج۶۵، ص۲۱۵، ح۶۶.
[۴۴]. با آن‌که سندِ احادیث نهى‌کننده از «پیوسته خوردن گوشت ماهى»، ضعیف است، نقل فراوان این مضمون، به‌ گونه‌اى است که مى‌تواند براى پژوهش‌گران، نوعى گمان را به صدور این دسته از احادیث، به وجود آورد؛ با وجود این، براى اظهار نظر قطعى در این باره، بررسى علمى و آزمایشگاهى ضرورت دارد.
منابع
ـ قرآن کریم.
ـ جمعى از نویسندگان، کتب طبى انتزاعى، بی‌جا، ناشر دیجیتالی: مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان، بی‌تا.
ـ حاجى‌شریف، احمد، اسرار گیاهان دارویى، تهران: حافظ نوین، چهارم، ۱۳۸۶.
ـ دریایى، محمد، دانش‌نامۀ طب اهل‌بیت(ع) بر اساس طب الأئمه(ع)، تهران: پیام کتاب، اول، ۱۳۸۸.
ـ صانعى، صفدر، همیشه لاغر و سلامت باشید، تهران: حافظ نوین، دوم، ۱۳۸۶.
ـ عباس‌نژاد، محسن، قرآن و طب، مشهد: مؤسسه انتشاراتى بنیاد پژوهش‌هاى قرآنى حوزه و دانشگاه، اول، ۱۳۸۵.
ـ محمدى‌رى‌شهرى، محمد، دانش‌نامۀ احادیث پزشکى، قم: دار‌الحدیث، ششم، ۱۳۸۵.
ـ مفضل‌بن‌عمر، توحید مفضل؛ شگفتی‌هاى آفرینش، ترجمۀ: نجفعلى میرزایى، قم: هجرت، پنجم، ۱۳۷۷.
ـ میرحیدر، حسین، معارف گیاهى، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى، هفتم، ۱۳۸۵.
ـ جزایری، غیاث‌الدین، اسرار خوراکی‌ها، تهران: امیرکبیر، ۱۳۹۴ش.
ـ جزایری، غیاث‌الدین، زبان خوراکی‌ها، تهران: امیرکبیر، ۱۳۹۱ش.
ـ جزایری، غیاث‌الدین، اعجاز خوراکی‌ها، تهران: امیرکبیر، ۱۳۹۶ش.
ـ دریایی، محمد، دانشنامه طب اهل‌بیت(ع)، تهران: پیام کتاب، ۱۳۹۲ش.
ـ ا‌بن‌بابویه، محمد ‌بن ‌على(شیخ صدوق)، علل الشرائع، ترجمه: محمدجواد ذهنى ‌تهرانى، قم: انتشارات مؤمنین، اول، ۱۳۸۰ش.
ـ ا‌بن‌بابویه، محمد ‌بن ‌على(شیخ صدوق)، الخصال، قم: جامعه مدرسین، اول، ۱۳۸۲ش.
ـ پاداش نیکی‌ها و کیفر گناهان (ترجمۀ ثواب ‌الأعمال)، قم: دفتر انتشارات اسلامی، اول، ۱۳۸۱ش.
ـ من ‌لا یحضره ‌الفقیه، تهران: دار الکتب الاسلامیه، اول، ۱۳۶۷ش.
ـ عیون أخبار الرضا(ع)، تهران: نشر صدوق، اول، ۱۳۷۸ق.
ـ احمد ‌بن ‌محمد ‌بن‌ خالد، المحاسن، قم: دار الکتب الاسلامیه، دوم، ۱۳۷۱ق.
ـ بروجردى، آقا‌ حسین، منابع فقه شیعه (ترجمه جامع‌ الأحادیث ‌الشیعه)، ترجمه: عده‌اى از فضلا، تهران: فرهنگ سبز، اول، ۱۳۸۶.
ـ پاینده، ابو‌القاسم، نهج‌الفصاحه، تهران: دنیای دانش، چهارم، ۱۳۸۲ش.
ـ تمیمى‌ آمدى، عبد‌الواحد ‌بن ‌محمد، تصنیف غرر‌الحکم و درر‌الکلم، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، اول، ۱۳۶۶ش.
ـ تمیمى ‌آمدى، عبد‌الواحد ‌بن ‌محمد، غرر‌الحکم و درر‌الکلم، تحقیق و تصحیح: سیدمهدى رجائى، قم: دار الکتاب الإسلامی‌، دوم، ۱۴۱۰‌ق.
ـ حلوانى، حسین ‌بن‌ محمد ‌بن ‌حسن‌ بن‌ نصر، نزهه ‌الناظر و تنبیه‌ الخاطر، قم: بنیاد امام مهدی(ع)، اول، ۱۴۰۸ق.
ـ حمیرى، عبدالله‌ بن ‌جعفر، قرب الإسناد، تحقیق و تصحیح: مؤسسه آل‌البیت(ع)‌، قم: مؤسسه آل‌البیت(ع)‌، اول، ۱۴۱۳ق‌.
ـ دیلمى، حسن‌ بن ‌محمد، إرشاد القلوب إلى الصواب، قم: شریف الرضی، اول، ۱۴۱۲ق.
ـ قطب‌الدین راوندى، سعید ‌بن ‌هبه‌الله، الدعوات، قم: ‌انتشارات مدرسه امام مهدى(ع)، ۱۴۰۷ق‌.
ـ محمدی‌ ری‌شهری، محمد، منتخب میزان‌الحکمه، قم: دار الحدیث، ۱۳۸۷.
ـ حر عاملى، محمد ‌بن‌ حسن، وسائل ‌الشیعه، تحقیق و تصحیح: مؤسسه آل‌البیت(ع)‌، قم: مؤسسه آل‌البیت(ع)، اول‌، ۱۴۰۹ق.
ـ طبرسى، حسن ‌بن‌ فضل، مکارم‌ الأخلاق، تهران: دوم، ۱۳۶۵ش.
ـ طوسى، محمد‌ بن ‌حسن، الأمالی، قم: دار‌الثقافه، اول، ۱۴۱۴ق.
ـ کراجکى، محمد ‌بن ‌على، گنجینۀ معارف شیعه إمامیه (ترجمۀ کنز‌الفوائد و التعجب)، تهران: فردوسی، اول، بى‌تا.
ـ کلینى، محمد ‌بن‌ یعقوب ‌بن ‌اسحاق، الکافی، تهران: دار ‌الکتب ‌الإسلامیه، چهارم، ۱۴۰۷ق.
ـ کوفى اهوازى، حسین ‌بن‌ سعید، زاهد کیست؟ وظیفه‌اش چیست؟ (ترجمۀ الزهد)، قم: نور السجاد(ع)، اول، ۱۳۸۷ش.
ـ مجلسى، محمد‌باقر، بحار‌الأنوار، بیروت: دار احیاء التراث علمی، دوم، ۱۴۰۳ق.
ـ مجلسى، محمدتقى بن مقصودعلى، لوامع صاحبقرانى (مشهور به شرح فقیه)، قم: اسماعیلیان، دوم، ۱۴۱۴ق.
ـ نورى، حسین ‌بن‌ محمدتقى مستدرک ‌الوسائل و مستنبط ‌المسائل‌، تحقیق و تصحیح: مؤسسه آل‌البیت(ع)‌، قم: مؤسسه آل‌البیت(ع)‌، اول، ۱۴۰۸ق.

مطالب مشابه