کودکان به طور طبیعی نسبت به یادگیر مشتاق هستند. اما رفتار والدین میتوانند این اشتیاق را تضعیف یا تقویت کنند.
اقدامات تضعیف کننده انگیزه
1ـ اجبار به تحصیل: اگر والدین با خشم، تهدید و تروشرویی کودک را به تحصیل وادار کنند، با خشونت از او بخواهند که به مدرسه برود یا تکالیف خود را انجام دهد، در این صورت انگیزه کودک تضعیف میشود. چون ترشرویی والدین با تحصیل تداعی میشود. همانطور که تهدید و ترشرویی نفرت آور است درس خواندن نیز اینگونه میشود.
2ـ انتقاد و سرزنش: اگر کودک به تحصیل توجه ندارد، اما والدین مدام او را به خاطر این کار سرزنش میکنند. مثلا به او میگویند که او در آینده به هیچ جایی نخواهد رسید و کسی نخواهد شد. این برخوردها نه تنها انگیزه او تحریک نخواهد کرد، بلکه روحیه و اشتیاق او را خراب میکند.
3ـ تنشهای خانوادگی: اگر والدین بین خود مسأله دارند و در حضور کودک به مشاجره میپردازند، روحیه و انگیزه کودک خراب میشود.
4ـ تنبیه: تنبیه کردن کودک به خاطر مدرسه یا تکالیف درسی اثر مخرب بر روی انگیزه او دارد. خصوصا اگر تنبیه جنبه بدنی داشته باشد.
اصول اساسی تقویت انگیزه تحصیلی
1ـ تشویق و ترغیب
تشویق و ترغیب در هر کسی تأثیر مثبت دارد اما در مورد کودکان تشویق و ترغیب یک اصل بسیار اساسی برای تقویت انگیزه است. لذا شما که میخواهید کودکتان را به تحصیل علاقه مند کنید، با استفاده از روشهای مختلف او را تشویق و ترغیب نمایید. به عنوان مثال هر تکلیفی که او انجام میدهد او را تحسین کنید، آفرین بگویید، نوازش کنید، به کارهای او توجه کنید، برایش جایزه بخرید، حتی خریدهای عادی را میتوانید به درس خواندن او مرتبط سازید. تلاشهاي فرزندتان را به طور مستمر تحسين كنيد. تشويق نمودن را فقط براي گرفتن نمره بيست در امتحان، ذخيره نكنيد. بلكه فرزندتان را هر روز براي تلاشها و فعاليتهايش تشويق كنيد. تشويق ميتواند به شيوههاي مختلف انجام شود. حتي گفتن يک «آفرين» میتواند اثر تشویقی قابل توجهی داشته باشد.
2ـ احساس شایستگی
یکی از اصول انگیزه آن است که کودک احساس کند، برای خود کسی است و میتواند از عهده کار خود بر آید. برای اینکه فرزند شما احساس شایستگی کند، نقاط و ويژگيهاي مثبت او را برجسته كنيد. براي آنكه تكاليف خود را به موقع انجام نميدهد هرگز او را سرزنش نكنيد بلكه به جاي آن يكي ديگر از رفتارهاي مطلوب وي را تحسين نماييد. اگر نقاشياش خوب است بگوييد: فرزندم! چه نقاشي قشنگي كشيدهاي» كتابهايت را چقدر مرتب و تميز نگه داشتهاي و…» و دهها و بلكه صدها موردي كه ميتوانيد به خاطر آن ويژگيهاي فرزندتان را تشويق نماييد. فرزند شما با شنيدن اين كلمات دلنشين، احساس خوشايندي پيدا ميكند، او تشنة چنين مهر و توجهي است. و به اين كلمات تأييد گرانه و محبت آميز نياز دارد. وقتي ارتباطي برقرار شد و شما مدتي پيرامون ويژگيهاي مثبت فرزندتان سخن گفتيد، فرزند شما متوجه ميشود و سعي ميكند همه رفتارهايش را اصلاح نموده و طبق نظر و خواست شما رفتار نمايد تا از هر جهت مورد تأييد و تمجيد شما واقع شود.
3ـ افزایش تجربه موفقیت
بخشی از انگیزه انسان ناشی از این است که انسان احساس کند میتواند موفق شود. اما اگر کسی احساس کند که به نتیجه نمیرسد، آن وقت با خود میگوید تلاش فایده ندارد لذا دلسرد شده و انگیزهاش پایین میآید. فرد زمانی احساس موفقیت میکند و توانایی موفق شدن را در خود میبیند که قبلا موفقیتهای زیادی را تجربه کرده باشد. برای اینکه چنین وضعیتی در کودک شما به وجود بیاید، شما تکالیف و کارهایی را به کودک واگذار کنید که میتواند از عهده آن برآید. وقتی کودک آن را انجام داد احساس موفقیت میکند و برای موفقیتهای بعدی انگیزه پیدا میکند.
4ـ هدفمند کردن کودک
هدف جزء جدانشدنی انگیزه است. در واقع انگیزه تمایل رسیدن به هدف است. اگر هدف در نظر فرد ارزشمند باشد و احتمال رسیدن به آن هم وجود داشته باشد، فرد انگیزه قوی برای رسیدن به آن خواهد داشت. برای اینکه کودک شما با انگیزه شود، به او کمک کنید که هدفهای زندگی خود را انتخاب کند و درس خواندن را راهی برای رسیدن به آن اهداف بداند. اگر میخواهید درس خواندن هدف او باشد، باید ارزشمندی آن برای کودک ثابت گردد تا برای انجام آن اشتیاق و انگیزه پیدا کند. لذا شما آثار درس خواندن و فوائد او را به زبان کودکی برایش توضیح دهید تا به درس خواندن علاقهمند گردد.
5ـ تحریک حس کنجکاوی
کودکان در اصل مشتاق دانستن چیزهای تازه است. اما اگر درس خواندن راهی برای یادگرفتن چیزهای تازه و ارضای حس کنجکاوی قلمداد گردد، کودک به درس خواندن علاقه مند میگردد. شما سعی کنید سؤالات کودک را به درس او مرتبط سازید و به او تفهیم کنید که بسیاری از ندانستههای او در مورد جهان با درس خواندن برطرف میگردد. اگر فرزند شما نسبت به دانستن مطالب درسی کنجکاو شود، انگیزهاش افزایش مییابد.
6ـ برآورده کردن نیازها
توجه داشته باشيد كه درس خواندن فقط بخشي از برنامه زندگي است، به خصوص براي كودكان كه از نظر شناختي به مرحلة كافي از رشد نرسيدهاند. بنابراين نبايد «درس خواندن» را محور اصلي قرار دهيد و براي اينكه فرزندتان به درس علاقمند شود، تمامي خواستهها و نيازهاي او را ناديده بگيريد. بلکه آن ها را شناسايي و به خوبي برآورده کنيد.[1] فرزند شما به تفريح و بازي هم نياز دارد. اگر شما ديگر نيازهاي فرزندتان را ناديده گرفته و فقط توجه شما به اين باشد كه وي خوب درس بخواند، اين كار بسيار نادرستي خواهد بود. نيازهاي عاطفي فرزند شما مهمتر از هر نياز ديگري است. بنابراين محور اصلي، ارضاي نيازهاي عاطفي فرزند شما است.[2] اگر هم ميخواهيد اهداف ديگري را دنبال كنيد؛ بايد از طريق ارضاي نيازهاي عاطفي و ايجاد روابط صميمي با فرزندتان باشد.
7ـ برخورد مناسب با کودک در انجام تکالیف درسی
1. تكليف درسي بايد در محيط مطالعه مناسب انجام شود.
فرزند شما براي انجام موفقيت آميز تكليف درسي و علاقند شدن به مطالعه و درس بايد داراي محيط آرام باشد. او نميتواند تكاليف خود را در محيط آشفته، جلوي تلويزيون يا هنگام صبحبت شما با تلفن، انجام دهد. به وجود آوردن محل مطالعه مناسب، كار مشكلي نيست. فرزند شما براي انجام تكاليف درسي خود به فضاي وسيع نياز ندارد، آنچه وي بدان نياز دارد، يك محل راحت، آرام و داراي نور كافي است كه در آن تمام لوازم در دسترس قرار داشته باشد. وقتي اين گونه محيط فراهم باشد نگرش وي در مورد تكليف درسي تغيير خواهد كرد و نسبت به درس و مشق علاقه مند خواهد شد.
2. تكليف درسي بايد به موقع انجام شود.
كودكان اغلب در مورد زمان انجام تكليف درسي جر و بحث ميكنند و سعي ميكنند تا حدّ امكان آن را به تأخير اندازند تا اينكه وقت خواب فرا رسد، والدين آنها را مجبور ميكنند كه هر چه زودتر تكاليف خود را به اتمام برسانند. ولي نبايد اينطور باشد. شما ميتوانيد با كمي برنامهريزي به اين مشكل براي هميشه خاتمه بدهيد. بهترين راه حل اين است كه تكليف درسي هم بايد در برنامه زندگي فرزندتان جايي داشته باشد. شما نبايد اين نكته را به عهدة فرزندتان بگذاريد كه تصميم بگيرند چه موقع از شب تكاليف درسي خود را انجام دهد. بلكه شما بايد زمان انجام تكاليف درسي را در برنامه روزانه فرزندتان مشخص كنيد. يعني يك زمان خاص را از قبل تعيين نماييد كه در طول آن زمان فرزندتان بايد تكاليف خود را انجام دهند. در اين زمان بايد كلية فعاليتهاي ديگر كنار گذاشته شود. اگر اين گونه برنامهريزي كنيد، بعد از مدتي فرزند شما درك ميكند كه در زمان انجام تكاليف درسي بايد به بازي كردن، صحبت با تلفن، تماشاي تلويزيون، خاتمه دهند و به محل انجام تكاليف خود برود. شما ميتوانيد از قبل با فرزندتان در مورد زمان انجام تكليف درسي توافق كنيد، ساعت مورد توافق زياد مهم نيست. مهم آن است كه شما و فرزندتان بدانيد كه هر روز بايد در چه ساعتي تكاليف انجام داده شود.
به فرزندتان دقيقاً بگوييد كه ما ميخواهيم به تو كمك كنيم تا هر روز براي انجام تكاليف درسيات، زمان معيّني را مشخص كني و هيچ گونه راه فراري در ساعت معين شده براي كودك باز نگذاريد.
3. در صورت لزوم، براي انجام تكاليف درسي، زمان اجباري در نظر بگيريد.
4. تكاليف بسيار مشكل را به گامهاي بسيار سادهاي ـ كه ميدانيد فرزندتان با موفقيت از عهده آن بر خواهد آمد ـ تقسيم نماييد.
اگر شما همه اين نكات را رعايت نموديد ولي باز هم ديديد كه تكاليف درسياش را انجام نميدهد با وي ارتباط قاطعانه برقرار كنيد[3] مراد از ارتباط قاطعانه تنبيه و مشاجره و داد زدن نمي باشد، بلكه با آرامش هر چه تمام، انتظار اصليتان را بيان كنيد. و نكته مهم ديگر اينكه فرزندتان را تهديد نكنيد. اميدوارم با رعايت اين نكات و بكارگيري راهكارهايي كه با مطالعه كتابهاي زير به آن دست خواهيد يافت، بتوانيد نقش مؤثر در تربيت فرزندتان داشته باشيد.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1. ميا كلمر پرنگل، نيازهاي كودكان، ترجمه منيره ايجادي، رشد، اول، 1380.
2. يعقوب علي تركمني، نكاتي كاربردي در تعليم و تربيت كودكان، انتشاراتي زهد، چاپ اول، 1379.
3. ملك سيما احمديه، روان شناسي پرورش استعدادها، شركت سهامي انتشار، چاپ اول، 1372.
4. ترزا آما بلي، شكوفايي خلاقيت كودكان، ترجمه: حسن قاسم زاده و…، نشر دنياي نو، چاپ اول، 1375.
5. مشق بدون اشك، انتشارات رشد.
پي نوشت ها:
[1] . هاوس، گلن استن؛ پرورش اعتماد به نفس در كودكان، ترجمة بهار ملكي، انتشارات ققنوس، چاپ اول، 1376، ص 101 ـ 13.
[2] . افروز، غلامعلي؛ مباحثي در روان شناسي و تربيت كودكان و نوجوانان، انجمن اولياء و مربيان، چاپ هشتم، 1378، فصل 2 و 3.
[3] . لي كانتر و…، مشق بدون اشك، ترجمه: مجيدرييس دانا، انتشارات رشد، چاپ اول، 1380، فصل 7.
