نام رايج:
به

نام عربي:
سفرجل

نام هاي ديگر:
آبي، حيوا (ترکي)، بهي (اصفهاني)

ماهيت:
ثمري است معروف و سه صنف مي باشد. شيرين آن را به آزاد نامند و ترش محض و ترش و شيرين را به عربي مَز و به فارسي ميخوش نامند.

طبيعت:
شيرين آن در حرارت و برودت قريب به اعتدال و ترش آن در اول سرد و در دوم خشک و ميخوش آن در حرارت و برودت معتدل و در دوم خشک و به دانه يعني تخم آن در دوم سرد و تر.

افعال و خواص:
مفرّح و مقوي دل و دماغ و معده و مسرت افزاي روح حيواني و نفساني و مدر بول و طلاي گرم کرده ي آن جهت رفع تهبج اطراف و سوء القنيه محرورالمزاج مجرب و ترش آن در تقويت معده حار قوي تر از شيرين آن است و عصاره ي آن جهت انتصاب نفس و ربو و نفث الدم و قي و خمار و تشنگي و تقويت معده و ادرار بول و نزف الدم نافع است. و خوردن شيرين آن جهت تفريح و رفع وسواس و دردسر و نزلات و تقويت کبد و معده و فم آن و رفع ضعف آنها و برانگيختن اشتها و حفظ جنين از اسقاط و بدبوئي دهان و منع بخارات به دماغ و درد فم معده که از انصباب مواد محترقه باشد و لعاب به دانه جهت خشونت حلقوم و حلق و سرفه حار و يابس و تسکين حرارت معده و تبها و سوزش زبان و خشکي آن و موافق اعضاي تنفس و سرفه و گرفتگي آواز و سل و قرحه امعاء مفيد است.

تحقيقات جديد:
به دانه مفيد براي ذات الريه و مشکلات ريوي
***

بدل:
بزر قطونا

مضر:
جرم آن مسدّد و مضر احشاء ضعيفه و لعاب تخم آن يعني به دانه مضعف و مرخي معده.

مصلح:
در محرورين شکر و در مبرودين رازيانه.

مقدار شربت:
از رب آن تا بيست درم و از تخم آن تا دو مثقال و از لعاب به دانه تا ده مثقال.
از گرمي اگر بود زحير صادق *** رُبّ بهي و انار باشد لايق
باشد چوز سردي نتوان مانع شد*** گر برش عثا دهد طبيب حاذق
حکيم يوسفي
منبع مقاله :
کمالي نژاد، محمد، (1390)؛ برگ کهن، تهران: چوگان، چاپ اول