تواضع

تواضع

تعریف تواضع

نکته: تواضع افتادگی است در برابر حق …تواضعِ حل، جل جلاله سه چیز است:فرمان وی ببری، وزیر حکم وی پژمرده باشی، و در یاد کردن وی حاضر باشی.(۱)
نکته تواضع، تسلیم بودن است حکم حق را، و بر کرده او اعتراض نا آوردن، و هر چه او کند، پسند کار بودن. و درجمله این، دوسخن است: بندگی کردن و بنده بود ن. بندگی کردن آن باشد که آن کنی که خدا پسندد؛ و بنده بودن آن باشد که هر چه خدا کند آن را پسندکار باشی.(۲)

اهمیت تواضع

نکته: هیچ عبادتی نیست که مقبول و مورد رضایت خداوند باشد مگر آنکه در آن عبادت، تواضع باشد، یعنی باید با تواضع صورت گیرد.(۳)
حکمت یوسف بن حسین گفته است: همه نیکویی ها در اطاقی است و کلید آن تواضع و فروتنی است و همه بدی ها در اطاقی است و کلید آن خودپسندی و خودبینی.
جمع است خیرها همه در خانه ای و نیست
آن خانه را کلید به غیر از فروتنی
شرها بدین قیاس به یک خانه است جمع
و آن را کلید نیست به جز مایی و منی (۴)
هان احتیاط کن که نلغزی ز راه خیر
خود را به معرض خطر شر نیفکنی (۵)
جمله نغز تو زمین باش تا خداوند آسمان باشد؛ گاه بارانش بر تو می بارد و گاه آفتابش بر تو می بارد؛ گاه ابرش تو را در سایه خود می پروراند؛ گاه نسیم لطف او بر تو می وزد تا پخته گردی.(۶)
جمله نغز سپر بیفکن(۷) تا بنده باشی که چون تو، تو، نباشی، بر خراب خراج نیست.(۸)

کیمیای فروتنی

توصیه: بارکش باش نه بار نهنده. تحت حُکم باش نه حُکم کننده. سرفرو دار تا به هر دری گریزی، همّت بلند دار تا به هر خسیسی (۹) نیامیزی، خوش خو باش تا به هر دلی آمیزی.(۱۰)
جمله نغز از آسمان کلاه می بارد بر سرِ آن کس که سر فرو می آرد. (۱۱)
ای که تو مغرور بخت و دولت فرخنده ای
خواجه صاحب سریر (۱۲) و مفرش افکنده ای (۱۳)
یا که خورشیدی به صورت یا که جمشیدی (۱۴) به حُسن
یا چو زهره(۱۵) چهره داری یا چو مه تابنده ای
یا چو قیصر هست بر سر تاج و افسر مر ترا
یا که چون عیسی مریم تا قیامت زنده ای
یا گرفتن چون سکندر ملکت روی زمین
یا چو قارون صد هزاران مال و گنج آکنده ای
گر جه شدّادی (۱۶) و لیکن نیستی ایمن ز مرگ
هیچ کس گفته است با تو تا ابد پاینده ای؟
آسمان چون ابر نیسان (۱۷) بر تو گریان است زار
آن زمان کز غفلت خود همچو گل در خنده ای
آتش سوداری دل چند از تن (۱۸) و بادِ بُروت (۱۹)
خاکِ بی آبی (۲۰) و آنگه با دماغ گنده ای (۲۱)
گر امیری، هم بمیری؛ پیر انصاری بدان
خواجگی از تو نزیبد سر بِنه چون بنده ای (۲۲) و(۲۳)

دعوی بی معنی نکردن

نکته: یکی به تن در راه حق می کوشد و یکی به دل شرابِ معرفت می نُوشد و یکی به دعوی می خروشد از کم دانی پندارد که از این کار خبر دارد،(۲۴) به قول اینان پندارد حالِ اینان در می یابد!(۲۵) و یا به فکر و زیرکی پندارد که فهم کند حدیث بی خودی! (۲۶)

حقیقت خودپسندی

نکته: بدان، ای رونده راه خدای – عزَّ و جلَّ – که خود پسندی حالتی است که در باطن پیدا آید اصلِ آن، از شاد بودن است به غیرِ خدای عزَّ و جلَّ و از بزرگ پنداشتن خود و خصلت های خود. (۲۷)
اصلِ این خصلت های ناپسندیده، جهل و غفلت است؛ زیرا حقیقتِ بسیاری چیزها را نمی توان درک کرد. اگر درک می کند امّا فکر و اندیشه به سببِ غفلت یا شهوت های نفسانی آشفته شده است، و همین که تصوری سطحی در ذهن ِ وی افتاده است، سببِ غرور وی گشته و وی بدان شادمان می بُوَد و می نازد. چنان که مردی برنج پاره ها یافته است و از نادانی زر پنداشته و بدانشادی می کندو می نازد(۲۸)

ترک عجب(۲۹) به عبادات

حدیث: رسول (ص) روزی از گورستانی گذشت، گفت: اهل این گورستان بیشتر از چشم زدگی در این گورها هستند. گفتند: یا رسول الله ، مرد از چشم زدگی در گور شود؟ گفت:آری، چشم بد اشتر را در دیگ کند، و مرد را در گور و هیچ چشم زدگی شوم تر و بدتر از آن نبود که مرد را چشم بر طاعت و عبادات خویش افتد، وبر مردانگی خویش؛ دمار از روزگار او برآید، و جمله کار او نیست شود؛ زیرا گردنکشی ازطاعت و عبادتِ خویشتن دیدن خیزد…
هزار بار گناه کنی، و چشم تو بر گناه تو افتد، بهتر از آن که سال ها طاعت کنی، و چشم تو بر طاعت خویش افتد؛ زیرا گناه دیدن، ندامت و توبه بار آرد، و طاعت دیدن، غرور و خیال بار آرد، و این هر دو مرد را زود هلاک کند. (۳۰)
توصیه مترس از گناهی که از بیم او گریان باشی، و مناز به طاعتی که به دیدن آن خود را در شمار بی نیازان پنداری. هر دلی که او را معرفت زندگی باشد، او به کار ظاهر ننازد.(۳۱)
نیایش الهی، من غلام آن معصیتم که مرا به عُذر خواهی از تو وا دارد و بیزارم از ان طاعت که مرا به خویشتن بینی آرد. (۳۲)
حکایت بِشرِ حافی (۳۳) که سلطان سرو پا برهنگان بود می گوید: مرا هیچ کس تا زیانه ای سخت تر از دخترکی نزد، و آن دختر حسن بصری بود و آن چنان بود که روزی بر
درِ حسن رفتم و در زدم. دخترکی آواز داد: بر در کیست؟ گفتم :منم بشر حافی گفت: از خواجه هم از این راه در بازار رو، و کفش بخر و در پای کن تا دیگر خود را هم بشر حافی نخوانی. (۳۴)
توصیه نگر که قدم به کجا می نهی تا خود را با غرور از دولت خداوندی محروم نکنی؛ فرعون بیهوده ادعایی خدایی کرد، بنگر که آن ادعای بیهوده با او چه کرد!(۳۵)

خود را به حساب نیاوردن

نکته: اصل مسلمانی این است که هر که خود را کسی بداند، هلاک شود، همچنان که ابلیس. و هر که بر خویشتن اقرار کند که من هیچ کس نی ام دلجویی یابد، همچنان که ادم علیه السلام.(۳۶)
جمله نغز در خود منگر، تا همه در تو نگرند. (۳۷)
جمله نغز هلاک در هر دوجهان، خویشتن را دیدن است و نجات در هر دو جهان، همه چیز اندر خداوند دیدن است.(۳۸)

علاج عُجب

توصیه: بدان که عُجب بیماری ای است که علت آن نادانی است. پس کسی را که شب و روز در عبادت یا کسب علم است، گوییم که عُجب تو از آن است که می پنداری این همه کار از تو سر می زند و انجام آن به سبب توانایی و دانایی توست یا از تو به وجود می آید. و اگر گویی: من همی کنم و به قوّت و قدرت من است، هیچ دانی تا این قدرت و قوت و ارادت و اعضا که این عمل بدان بود از کجا آوردی؟ اگر گویی: به خواست من بود این عمل، گوییم این خواست را چه کسی آفرید و چه کسی زنجیر اجبار اندر گردن تو افکند و تو را به کار واداشت؟ چرا که، هر که را اراده و خواست بر وی مسلط بکردند، وی را همچون مأموری فرستادند که بر خلاف آن
نتواند کرد، وخواست نه از وی است، بلکه وی رابه اجباربه کار بسته اند. پس همه، نعمتِ خداوند است و عُجب تو به خویشتن از جهل است که هیچ چیز بسته به تو نیست…و همچنان باشد که مَلک تو را اسبی دهد عُجب نیاوری، آنگه تو را غلام دهد، عُجب آوری و گویی مرا غلام به سبب آن داد که اسب داشتم و دیگران نداشتند. چون اسب نیز وی داده باشد چه جای عُجب بود؟ (۳۹)
تمثیل پس اگر خزانه ای باشد محکم و در آن بسته و در آنجا نعمت بسیار باشد و تو از آن عاجز، که کلید تو نداری. خزانه دار کلید به تو دهد، دربگشایی و دست اندازی و آن نعمت برگیری، این نعمت را از کسی دانی که کلید به تو داد، یا دانی که از خودت نعمت به دست گرفتی؟ دانی که چون کلید فرا داد، به دست گرفتن را بس ارزشی نبود، و ارزش آن را بوَد که کلید به تو داد، ونعمت از جهت وی بود. پس همه اسباب قدرت تو که کلید اعمال است، همه عطای حق – تعالی – است.
پس هر که توحید به حقیقت بشناخت هرگز وی را عُجب نبود. (۴۰)

پی نوشت ها :

۱ـ صد میدان، صص ۳۵و۳۶
۲ـ شرح التعرف، ج۳، صص۱۲۵۹و۱۲۶۰
۳ـ چراغ راه دینداری (باز نویسی مصباح الشریعه و مفتاح الحدیقه)، ص۱۲۰.
۴ـ مایی و منی: منیّت .
۵ـ بازنویسی بهارستان جامی، صص۴۰و۴۱.
۶ـ نامه های عین القضات همدانی، ج۱،ص۴۷.
۷ـ سپر افکندن: کنایه از تسلیم شدن.
۸ـ مجموعه آثار فارسی احمد غزالی ( رساله علینیه)، ص۱۹۸.
۹ـ خسیس: پست و فرومایه.
۱۰ـ مجموعه رسائل خواجه عبدالله انصاری، ج۲، ص۴۳۶
۱۱ـ همان، ص۴۸۹
۱۲ـ سریر: تخت
۱۳ـ مفرش افکنده: فرش گسترانیده.
۱۴ـ جمشید: نام پادشاهی است
۱۵ـ زهره: درخشنده ترین ستاره آسمان.
۱۶ـ شدّاد: حاکمی که برای برابری با خداوند، بهشتی ساخت، امّا همین که خواست در آن وارد شود، اجل امانش را برید.
۱۷ـ نیسان: ماه دوم بهار.
۱۸ـ تن: در اینجا منظور تنومندی و قدرت تن است.
۱۹ـ باد بروت: باد سبیل؛ باد زیر سبیل انداختن کنایه از غرور تکبر است.
۲۰ـ خاک بی آب: گِل خشک، آنچه آدم را از آن آفریدند.
۲۱ـ دماغ گندگی کنایه از غرور و تکبر است.
۲۲ـ بزرگی کردن زیبنده تو نیست همچون بندگان سر اطاعت فرود آور.
۲۳ـ مجموعه رسائل خواجه عبدالله انصاری، ج۲، ص۵۵۱.
۲۴ـ از نا آگاهی گمان می کند که از کار و حال عارفان خبر دارد.
۲۵ـ گمان می برد که از ظاهرِ گفته های عارفان حال درونشان را در می یابد.
۲۶ـ بی خودی: مستی، بی خبری. مجموعه رسائل خواجه عبدالله انصاری، ج۱،ص۲۲۷.
۲۷ـ این برگ های پیر(مرتع الصاالحین)، ص۱۵۷
۲۸ـ همان، ص۱۵۸
۲۹ـ عُجب: خود پسندی
۳۰ـ روضه المذنبین، ص۶۵
۳۱ـ همان، ص۹۰
۳۲ـ مجموعه رسائل خواجه عبدالله انصاری، ج۲، ص۴۸۳
۳۳ـ حافی:پابرهنه: بشر حافی: یکی از عرفا که پابرهنه می گشت.
۳۴ـ سِلک سلوک، ص۸۶
۳۵ـ مجموعه رسائل خواجه عبدالله انصاری، ج۱، ص۲۰۲
۳۶ـ شرح التعرف، ج۴، ص۱۷۵۸
۳۷ـ سِلک سلوک، ص۲۹
۳۸ـ شرح التعرف، ج۲، ص۶۹۱
۳۹ـ کیمیای سعادت، ج۲، صص۲۷۸و۲۷۹
۴۰ـ همان، ص۲۸۰

منبع:گنجینه ش ۸۱

مطالب مشابه